២៤. ចតុវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ

បច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣៩៥. រូបំ រូបស្សាតិ រូបំ រូបស្ស. អរូបស្ស នាមស្ស.

១៣៩៦. មិស្សកស្សាតិ នាមរូបមិស្សកស្សាតិ អត្ថោ.

១៣៩៧. តិបញ្ច ចាតិ បន្នរស ច.

១៣៩៩. ឯកោតិ កម្មបច្ចយោ. ទ្វេកាលិកោតិ អតីតបច្ចុប្បន្នកាលវសេន ទ្វីសុ កាលេសុ និយុត្តោ. ទស្សិតោតិ ភគវតា ទេសិតោ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

បច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.

និគមនកថាវណ្ណនា

១៤០១. សុមតិមតិវិចារពោធនោតិ សុមតីនំ សុន្ទរបញ្ញានំ កវីនំ មតិយា វិចារស្ស ពោធនោ. វិមតិវិមោហវិនាសនោតិ វិមតីនំ ពាលានំ វិមោហស្ស វិនាសនោ. កុមតិមតិមហាតមោនាសោតិ កុមតីនំ ពាលានំ មហាតមសន្និភាយ មតិយា នាសកោ. បដុមតិភាសករោតិ បដូនំ បណ្ឌិតានំ តិក្ខបញ្ញាយ ឱភាសករោ.

១៤០២. សុមតិនាមកោ ភិក្ខុ អសមានតោ អសទិសាយ បូជាយ មម អាយាចិតោ យតោ យស្មា ការណា, តតោ តស្មា ការណា អយំ អភិធម្មាវតារោ. បទាតោ បទាតិ កោដ្ឋាសតោ កោដ្ឋាសតោ. ហិតវិភាវនា ភាវនាតិ ហិតប្បកាសនាយ ភាវនាយ មយា រចិតោ. អថ វា អហំ សុមតិនា ភិក្ខុនា អសមានតោ មានតោ អាយាចិតោ យតោ យស្មា, តតោ តស្មា.

១៤០៥. តិវិធា ព្យប្បថានញ្ហិ គតិយោតិ ព្យប្បថានំ វចនានំ អត្ថគន្ថយុត្តិវសេន តិវិធា គតិយោ.

១៤០៦. និកាយន្តរលទ្ធីហីតិ អញ្ញស្មិំ និកាយេ លទ្ធីហិ. វាចនាមគ្គនិស្សិតោតិ វចនប្បពន្ធនិស្សិតោ.

១៤១០. អសំកិណ្ណកុលាកុលេតិ អសម្មិស្សកុលេហិ អាកិណ្ណេ. សុបសន្នសិតោទកេតិ មធុរសីតោទកេ.

១៤១១. សង្កដេតិ សម្ពាធេ.

១៤១២. កេលាសសិខរាការបាសាទបដិមណ្ឌិតេតិ រជតបព្ពតមត្ថកនិភេហិ បាសាទេហិ អលង្កតេ.

១៤១៣. វិវិធាការចារុបាការគោបុរេតិ វិវិធសណ្ឋានមនុញ្ញបាការទ្វារកោដ្ឋកេ.

១៤១៤. សល្លេខាតិ សល្លេខវុត្តិ. សាខល្យេតិ សខិលភាវេ. សតាតិ សតិសម្បន្នេន.

១៤១៥. វស្សវលាហកា ទេវាតិ វស្សវលាហកភូតា ទេវា អមរា.

និគមនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អភិធម្មាវតារបុរាណដីកា និដ្ឋិតា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មាវតារ-អភិនវដីកា

(បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

(ក) វិសុទ្ធករុណាញាណំ, ពុទ្ធំ សម្ពុទ្ធបូជិតំ;

ធម្មំ សទ្ធម្មសម្ភូតំ, វន្ទេ សំឃំ និរង្គណំ.

(ខ) សារិបុត្តំ មហាថេរំ, បរិយត្តិវិសារទំ;

នមាមិ សន្តវុត្តិំ មេ, គុរុំ គារវភាជនំ.

(គ) វន្ទន្តេន មយា ឯវំ,

យា លទ្ធា បុញ្ញសម្បទា;

ហិត្វា តស្សានុភាវេន,

អន្តរាយេ អសេសតោ.

(ឃ) មហាវិហារវាសីនំ, ថេរានំ ថិរសីលិនំ;

វំសាលង្ការភូតេន, ភូតានុគ្គហការិនា.

(ង) ថេរេន ពុទ្ធទត្តេន, រចិតំ យំ មនោរមំ;

បិដកេ អភិធម្មស្មិំ, ឱតារុបាយភាវតោ.

(ច) អភិធម្មាវតារោតិ, លទ្ធនាមេន វិស្សុតំ;

នានានិបុណគម្ភីរនយំ បករណុត្តមំ.

(ឆ) អត្ថសំវណ្ណនំ តស្ស, អារភិស្សំ យថាពលំ;

បាមោជ្ជជននត្ថាយ, អាភិធម្មិកភិក្ខុនន្តិ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

១. បរមនិបុណវិចិត្តនយសមន្នាគតំ សកសមយសមយន្តរគហនវិគ្គាហណសមត្ថំ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននំ បករណមិទមារភន្តោយមាចរិយោ បឋមំ តាវ រតនត្តយប្បណាមករណេន អន្តរាយនិវារណញ្ចេវ បញ្ញាបាដវញ្ច បត្ថេតិ. រតនត្តយប្បណាមោ ហិ អត្ថតោ បណាមកិរិយាភិនិប្ផាទិកា កុសលចេតនា. សា ច វន្ទនេយ្យវន្ទកានំ ខេត្តជ្ឈាសយសម្បទាហិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយភូតា យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តកស្ស កម្មស្ស អនុពលប្បទានវសេន តន្និព្ពត្តិតវិបាកសន្តតិយា អន្តរាយករានិ ឧបបីឡកឧបច្ឆេទកកម្មានិ បដិពាហិត្វា តន្និទានានំ យថាធិប្បេតសិទ្ធិវិពន្ធកានំ រោគាទិអន្តរាយានមប្បវត្តិំ សាធេតិ, រាគាទិមលវិក្ខាលនេន ច ចិត្តសន្តានំ បរិសោធេត្វា តន្និស្សិតាយ បញ្ញាយ យថាធិប្បេតសិទ្ធិសម្បាទកំ តិក្ខវិសទភាវមាវហតិ. កិញ្ចិ អាចិណ្ណមេតំ បណ្ឌិតានំ, យទិទំ គន្ថសមារម្ភេ រតនត្តយប្បណាមករណំ, តស្មា សប្បុរិសាចារានុរក្ខណត្ថញ្ច អាទិម្ហិ រតនត្តយវន្ទនា អារទ្ធាតិ ឯវមាទិនា អញ្ញានិបិ ពហូនិ បយោជនានិ និទ្ធារេតព្ពានិ. តានិ បន តត្ថ តត្ថ ពហុធា វិត្ថារិតានីតិ តំ បបញ្ចបរិស្សមំ ឋបេត្វា យថានុប្បត្តមេវ តាវ វណ្ណយិស្សាម.

ឯត្ថ ច រតនត្តយប្បណាមំ កត្តុកាមោ តថាគតមូលកត្តា សេសរតនានំ បឋមំ តាវ តថាគតស្ស ថោមនាបុព្ពង្គមំ បណាមមារភន្តោ អាហ ‘‘អនន្តករុណាបញ្ញ’’ន្តិអាទិ. ថោមនាបុព្ពង្គមេន ហិ បណាមេន សត្ថុ គុណាតិសយយោគោ, តតោ ចស្ស អនុត្តរវន្ទនីយភាវោ, តេន ច អត្តនោ វន្ទនាយ ខេត្តង្គតភាវោ, ខេត្តង្គតាយ ច វន្ទនាយ យថាធិប្បេតនិប្ផត្តិយា ហេតុភាវោ ច ទស្សិតោ ហោតិ.

តត្ថ វន្ទិត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយានិទ្ទេសោ. តស្ស បន ឱសានគាថាយំ ‘‘បវក្ខាមី’’តិ ឥមិនា អបរកាលកិរិយាវចនេន សហ សម្ពន្ធោ. ពុទ្ធន្តិ វន្ទនកិរិយាយ កម្មនិទ្ទេសោ. ‘‘អនន្តករុណាបញ្ញ’’ន្តិអាទិកំ បន តព្ពិសេសនំ. តត្ថ កិរតីតិ ករុណា, បរទុក្ខំ វិក្ខិបតិ អបនេតីតិ អត្ថោ. កិរីយតិ ទុក្ខិតេសុ បសារីយតីតិ វា ករុណា. អថ វា ករោតីតិ ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ កម្បនំ ហទយខេទំ ជនយតីតិ អត្ថោ. កិណាតីតិ វា ករុណា, បរស្ស ទុក្ខំ បច្ចយវេកល្លករណតោ ហិំសតីតិ អត្ថោ. បជានាតីតិ បញ្ញា, យថាសភាវំ បការេហិ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ករុណា ច បញ្ញា ច ករុណាបញ្ញា, នត្ថិ ឯតាសំ អន្តោតិ អនន្តា, អនន្តា ករុណាបញ្ញា ឯតស្សាតិ អនន្តករុណាបញ្ញោ, តំ អនន្តករុណាបញ្ញំ.

ឯត្ថ ច ឧប្បាទវយន្តតាវសេន ចេវ សន្តតិបរិយោសានវសេន ច សតិបិ ភគវតោ ករុណាបញ្ញានំ សបរិយន្តភាវេ អនន្តារម្មណេសុ បវត្តនតោ អនន្តតា វេទិតព្ពា. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ហិ សព្ពសត្តានំ ទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តា អនញ្ញសាធារណា មហាករុណា កញ្ចិ សត្តំ អវជ្ជេត្វា សព្ពេសុ សត្តេសុ និរវសេសេន បវត្តតិ, តថា សព្ពធម្មសភាវពោធនសមត្ថា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតា បញ្ញាបិ សកលញេយ្យធម្មេសុ អនវសេសតោ បវត្តតិ, តស្មា អនន្តារម្មណប្បវត្តករុណាញាណវន្តតាយ អនន្តករុណាបញ្ញោ ភគវា. ករុណាបញ្ញាគ្គហណេន ចេត្ថ ភគវតោ សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណសម្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ. តថា ហិ ករុណាគ្គហណេន លោកិយេសុ មហគ្គតភាវប្បត្តាសាធារណគុណទីបនតោ សកលលោកិយគុណសម្បត្តិ ទស្សិតា, បញ្ញាគ្គហណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានមគ្គញាណទីបនតោ សព្ពលោកុត្តរគុណសម្បត្តិ ទស្សិតាតិ.

អបិច សព្ពពុទ្ធគុណានំ ករុណា អាទិ, បញ្ញា បរិយោសានំ. មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ ហិ ភគវា សំសារបង្កតោ សត្តានំ សមុទ្ធរណត្ថាយ កតាភិនីហារោ អនុបុព្ពេន បារមិយោ បូរេត្វា អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិយា អធិគមេន សកលពុទ្ធគុណេ បដិលភិ. ឥតិ សកលពុទ្ធគុណានំ តន្និទានភាវតោ ករុណា សព្ពពុទ្ធគុណានមាទិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានស្ស បន មគ្គញាណស្ស បដិលភនតោ ឧត្តរិករណីយាភាវតោ បញ្ញា បរិយោសានំ. អាទិបរិយោសានទស្សនេន ច សកលពុទ្ធគុណា នយតោ ទស្សិតា ហោន្តិ. នយគ្គាហោ ឯវ ហិ សព្ពពុទ្ធគុណានំ ទស្សនុបាយោ, ឥតរថា តាទិសស្ស សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្សបិ វចនបថាតីតំ តថាគតគុណំ អនុបទំ វណ្ណេន្តោ កោ នាម បរិយោសានមាហរិតុំ សក្កុណេយ្យាតិ.

ឯវំ ករុណាបញ្ញាមុខេន សង្ខេបតោ សកលពុទ្ធគុណេហិ ភគវន្តំ ថោមេត្វាបិ បុន អត្តនោ ពុទ្ធគុណសំកិត្តនេ អតិត្តាភាវេន ចេវ បរេសញ្ច បសាទពាហុល្លជននត្ថំ តទន្តោគធេបិ វិសិដ្ឋគុណេ បធានភាវេន នីហរិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តថាគត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘តថាគត’’ន្តិ តថា អាគតតាទីហិ អដ្ឋហិ ការណេហិ តថាគតំ. វុត្តញ្ហេតំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ១.២ និទានកថា; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧០) –

‘‘អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ, តថា អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ, តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ, តថទស្សិតាយ តថាគតោ, តថវាទិតាយ តថាគតោ, តថាការិតាយ តថាគតោ, អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ’’តិ.

‘‘កថំ ភគវា តថា អាគតោតិ តថាគតោ? យថា សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា អាគតា, កិំ វុត្តំ ហោតិ? មនុស្សត្តាទិអដ្ឋង្គសមន្នាគតេន យេន អភិនីហារេន តេ ភគវន្តោ អាគតា, តេនេវ ច អភិនីហារេន អយម្បិ ភគវា អាគតោ, យថា ច តេ ភគវន្តោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា បញ្ចមហាបរិច្ចាគាទីនិ សម្បាទេត្វា អាគតា, យថា ច តេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ ភាវេត្វា ព្រូហេត្វា អាគតា, តថា អយម្បិ ភគវា អាគតោតិ ឯវំ តាវ តថា អាគតោ’’តិ តថាគតោ. (១)

‘‘កថំ តថា គតោតិ តថាគតោ? យថា សម្បតិជាតា តេ ភគវន្តោ សត្តបទវីតិហារេន គតា, យថា វា តេ សមថវិបស្សនាមគ្គេហិ តំ តំ អកុសលបក្ខំ វិធមិត្វា គតា, តថា អយម្បិ ភគវា គតោ, ឯវំ តថា គតោតិ តថាគតោ. (២)

‘‘កថំ តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ? យស្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ យំ សភាវសរសលក្ខណំ តថំ អវិតថំ, តញ្ចេស តថលក្ខណំ អាគតោ យាថាវតោ អធិគតោ, តស្មា តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ គមនត្ថានំ ពុជ្ឈនត្ថសម្ភវតោ. តថា ហិ វទន្តិ ‘យេ គតិអត្ថា, តេ ពុជ្ឈនត្ថា. យេ ពុជ្ឈនត្ថា, តេ គតិអត្ថា’តិ. (៣)

‘‘កថំ តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ? យស្មា ‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេត’ន្តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ៥.១០៩០) ‘អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយដ្ឋោ សង្ខារានំ អវិជ្ជាបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ’តិអាទិវចនតោ ច តថធម្មសង្ខាតេ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទេ យាថាវតោ អាគតោ អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មា តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ. (៤)

‘‘កថំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ? យស្មា អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ឆទ្វារគ្គហិតេ អារម្មណេ អវិបរីតមេវ បស្សតិ ជានាតិ, ញត្វា ច បនេវំ ‘កតមំ តំ រូបាយតនំ, យំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយា’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦១៦ អាទយោ) តថមេស អវិបរីតំ វិភជតិ ទស្សេតិ, តស្មា តថំ អាគច្ឆតិ បស្សតិ ជានាតិ, តំ វា អាគមយតិ ទស្សេតីតិ តថាគតោតិ ឯវំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ. (៥)

‘‘កថំ តថវាទិតាយ តថាគតោ? យស្មា ឯស អភិសម្ពោធិតោ យាវ បរិនិព្ពានា រាគមទាទិនិម្មថនវសេន ឯកសទិសមេវ ធម្មំ តថំ អវិតថំ ភាសតិ, តស្មា តថំ គទតិ, តថោ អវិបរីតោ អាគទោវចនមេតស្សាតិ វា ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា តថាគតោតិ វុត្តោតិ ឯវំ តថវាទិតាយ តថាគតោ. (៦)

‘‘កថំ តថាការិតាយ តថាគតោ? ភគវា ហិ ‘យថា វាទី តថា ការី’តិ (អ. និ. ៤.២៣; ចូឡនិ. បោសាលមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៣) វចនតោ អត្តនោ វាចាយ អនុរូបមេវ ករោតិ, តស្មា យថា វាចា, តថា កាយោបិ គតោ បវត្តោ ឥមស្សាតិ តថាគតោតិ ឯវំ តថាការិតាយ តថាគតោ. (៧)

‘‘កថំ អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ? យស្មា បនេស អនុបមាយ សកលលោកិយលោកុត្តរគុណសម្បទាយ សមន្នាគតត្តា សទេវកំ លោកំ អភិភុយ្យ បវត្តតិ, តស្មា អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោតិ វុច្ចតី’’តិ.

តត្រេវំ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា – អគទោ វិយាតិ អគទោ, ទេសនាវិលាសោ ចេវ បុញ្ញុស្សយោ ច. តេន ហេស មហានុភាវោ ភិសក្កោ វិយ ទិព្ពាគទេន សប្បេ សព្ពបរប្បវាទិនោ, សទេវកញ្ច លោកំ អភិភវតិ. ឥតិ សព្ពលោកាភិភវនេ តថោ អវិបរីតោ យថាវុត្តោ អគទោ ឯតស្សាតិ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន ទីឃាគមសំវណ្ណនាទីសុ គហេតព្ពោ. អាហ ចេត្ថ –

‘‘យថេវ លោកម្ហិ វិបស្សិអាទយោ,

សព្ពញ្ញុភាវំ មុនយោ ឥធាគតា;

តថា អយំ សក្យមុនីបិ អាគតោ,

តថាគតោ វុច្ចតិ តេន ចក្ខុមា. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧០; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ១.២ និទានកថា);

‘‘បហាយ កាមាទិមលេ យថា គតា,

សមាធិញាណេហិ វិបស្សិអាទយោ;

មហេសិនោ សក្យមុនី ជុតិន្ធរោ,

តថា គតោ តេន តថាគតោ មតោ.

‘‘តថញ្ច ធាត្វាយតនាទិលក្ខណំ,

សភាវសាមញ្ញវិភាគភេទតោ;

សយម្ភុញាណេន ជិនោយមាគតោ,

តថាគតោ វុច្ចតិ សក្យបុង្គវោ.

‘‘តថានិ សច្ចានិ សមន្តចក្ខុនា,

តថា ឥទប្បច្ចយតា ច សព្ពសោ;

អនញ្ញញេយ្យេន យតោ វិភាវិតា,

យាថាវតោ តេន ជិនោ តថាគតោ.

‘‘អនន្តភេទាសុបិ លោកធាតុសុ,

ជិនស្ស រូបាយតនាទិគោចរេ;

វិចិត្តភេទេ តថមេវ ទស្សនំ,

តថាគតោ តេន សមន្តលោចនោ.

‘‘យតោ ច ធម្មំ តថមេវ ភាសតិ,

ករោតិ វាចាយនុលោមមត្តនោ;

គុណេហិ លោកំ អភិភុយ្យិរីយតិ,

តថាគតោ តេនបិ លោកនាយកោ’’តិ. (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨; ទី. និ. ដី. ១.៧);

កេនចិ គុណេន អត្តនោ វិសិដ្ឋស្ស កស្សចិ អភាវតោ នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរោតិ អនុត្តរោ. ភគវតោ ហិ អវីចិតោ បដ្ឋាយ យាវ ភវគ្គំ តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ន កោចិ កេនចិ គុណេន សមសមោបិ អត្ថិ, កុតោ បន ឧត្តរិតរោ. យថាហ –

‘‘រូបេ សីលេ សមាធិម្ហិ, បញ្ញាយ ច អសាទិសោ;

វិមុត្តិយា សមសមោ, ធម្មចក្កប្បវត្តនេ’’តិ.

វិន្ទិត្វាតិ តីហិ វន្ទនាហិ តន្និន្នតាទិវសេន នមស្សិត្វា. កាយវចីមនោទ្វារវសេន ហិ តិស្សោ វន្ទនា. យថាហ ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វន្ទនា កាយេន វន្ទតិ, វចសា វន្ទតិ, មនសា វន្ទតី’’តិ. តត្ថ ពុទ្ធាទិគុណារម្មណា កាមាវចរកុសលកិរិយានមញ្ញតរា ចេតនា កាយវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា កាយទ្វារប្បវត្តិវសេន ឧប្បន្នា កាយវន្ទនាតិ វុច្ចតិ, សាយេវ វចីវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា វចីទ្វារប្បវត្តិវសេន ឧប្បន្នា វចីវន្ទនាតិ, ឧភយវិញ្ញត្តិយោ បន អសមុដ្ឋាបេត្វា កេវលំ មនោទ្វារប្បវត្តិវសេន ឧប្បន្នា មនោវន្ទនាតិ. សិរសាតិ ឧត្តមង្គេន ករណភូតេន. អពុជ្ឈិ, ពោធេតីតិ វា ពុទ្ធោ. អយញ្ហិ ចតុសច្ចធម្មេ សយម្បិ អពុជ្ឈិ, បរេបិ ពោធេតិ, តស្មា ពុជ្ឈនពោធនដ្ឋេន ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២). អថ វា ពុធ-សទ្ទស្ស ជាគរណវិកសនត្ថេសុបិ បវត្តនតោ អពុជ្ឈិ សវាសនសម្មោហនិទ្ទាយ អច្ចន្តំ វិគតោ, ពុទ្ធិយា វិកសិតវាតិ វា ពុទ្ធោ. ភគវា ហិ វត្ថុសភាវទស្សនវិពន្ធិកាយ អវិជ្ជាសង្ខាតាយ និទ្ទាយ អរិយមគ្គញាណេន សហ វាសនាយ សមុច្ឆិន្នត្តា តតោ អច្ចន្តំ វិគតោ. បរមរុចិរសិរិសោភគ្គសមាគមេន វិកសិតមិវ បទុមំ អបរិមិតគុណគណាលង្កតសព្ពញ្ញុតញ្ញាណសមាគមេន វិកសិតោ វិកាសមនុប្បត្តោ, តស្មា ជាគរណវិកសនត្ថវសេនបិ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វុច្ចតិ.

ឯត្តាវតា ច ទ្វីហិ អាការេហិ ភគវតោ ថោមនា កតា ហោតិ អត្តហិតសម្បត្តិតោ, បរហិតបដិបត្តិតោ ច. តាសុ អត្តហិតសម្បត្តិ អនាវរណញាណាធិគមោ សវាសនសកលសំកិលេសានមច្ចន្តប្បហានំ អនុបាទិសេសនិព្ពានាធិគមោ ច, បរហិតបដិបត្តិ បន អាសយប្បយោគវសេន ទុវិធំ បរហិតសមីហនំ. តត្ថ ធម្មទេសនាយ អភាជនេសុ ទេវទត្តាទីសុ វិរោធិសត្តេសុបិ និច្ចំ ហិតជ្ឈាសយតា អបរិបាកគតិន្ទ្រិយានំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកកាលាគមនញ្ច អាសយោ នាម. តទញ្ញសត្តានំ បន លាភសក្ការាទិនិរបេក្ខចិត្តស្ស យានត្តយមុខេន សព្ពទុក្ខនិយ្យានិកធម្មទេសនា បយោគោ នាម. ទុវិធាសុ បនេតាសុ បរហិតបដិបត្តីសុ, តិវិធាសុ ច អត្តហិតសម្បត្តីសុ អនន្តករុណា-វចនេន, តថា អាគតដ្ឋេន ច តថាគត-សទ្ទេន អាសយវសេន បរហិតបដិបត្តិ ទស្សិតា, ពោធនដ្ឋេន ពុទ្ធ-សទ្ទេន, តថទស្សនដ្ឋេន ច តថាគតដ្ឋេន ច តថាគតសទ្ទេន បយោគវសេន, អនន្តបញ្ញា-វចនេន, ញាណគតិទីបកេន តថាគត-សទ្ទេន, ពុជ្ឈនជាគរណវិកសនដ្ឋេន ច ពុទ្ធ-សទ្ទេន តិវិធាបិ អត្តហិតសម្បត្តិ, អនុត្តរវចនេន ច អត្តហិតបរហិតសម្បត្តិ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពា.

អបិច ហេតុផលសត្តូបការសម្បទាវសេន តីហាការេហិបិ ភគវតោ ថោមនា បវត្តតីតិ តំវសេនបេត្ថ ថោមនា ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ ហេតុសម្បទា នាម មហាករុណាសមាយោគោ, ពោធិសម្ភារសម្ភរណញ្ច តម្មូលកត្តា សកលពុទ្ធគុណានំ. ផលសម្បទា បន ចតុព្ពិធា ញាណសម្បទា, បហានសម្បទា, អានុភាវសម្បទា, រូបកាយសម្បទា ចាតិ. តាសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តម្មូលកានិ ច ទសពលាទិញាណានិ ញាណសម្បទា នាម. អគ្គមគ្គភាវនាយ សព្ពកិលេសានំ សហ វាសនាហិ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនំ បហានសម្បទា. អចិន្តេយ្យាបរិមិតានំ សព្ពលោកហិតានំ និប្ផាទនេ, សទេវកលោកាភិភវនេ ច អាធិបច្ចំ អានុភាវសម្បទា. សកលលោកនយនាភិសេកភូតា បន លក្ខណានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតា អត្តភាវសម្បត្តិ រូបកាយសម្បទា នាម. សត្តូបការោ ហេដ្ឋា វុត្តបរហិតបដិបត្តិវសេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមាសុ បន អនន្តករុណា-វចនេន, តថា អាគតដ្ឋេន ច តថាគត-សទ្ទេន ហេតុសម្បទា ទស្សិតា. ផលសម្បទាសុ ញាណសម្បទា ចេវ បហានសម្បទា ច អនន្តបញ្ញា-វចនេន, អភិសមយបរិទីបកេន តថាគតសទ្ទេន, ពុជ្ឈនជាគរណវិកសនដ្ឋេន, ច ពុទ្ធ-សទ្ទេន ទស្សិតា, អានុភាវសម្បទាបិ អភិភវនដ្ឋេន តថាគត-សទ្ទេន, អនុត្តរ-វចនេន ច វិភាវិតា, រូបកាយសម្បទា បន រូបគ្គប្បត្តិទីបកេន អនុត្តរ-សទ្ទេន ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ពុទ្ធរតនស្ស ថោមនាបុព្ពង្គមំ បណាមំ កត្វា ឥទានិ សេសរតនានម្បិ បណាមមារភន្តោ អាហ ‘‘ធម្មំ សាធុគណម្បិ ចា’’តិ. ភគវតោ ថោមនេន ច ស្វាក្ខាតតាទយោ ធម្មគុណា, សុប្បដិបន្នតាទយោ សង្ឃគុណា ច ទស្សិតា ហោន្តិ តប្បភវស្ស អនញ្ញថាភាវតោតិ ន តេសំ វិសុំ ថោមនា កតា. អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ បុគ្គលេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ច អបាយទុក្ខេសុ ចេវ វដ្ដទុក្ខេសុ ច អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ, សោ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ, ចតុន្នញ្ច សាមញ្ញផលានំ, និព្ពានស្ស, បរិយត្តិធម្មស្ស ច វសេន ទសវិធោ. វុត្តញ្ហេតំ ឆត្តវិមានេ –

‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ,

ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ,

ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៧);

ឯត្ថ ហិ កាមរាគាទិភេទោ សព្ពោបិ រាគោ វិរជ្ជតិ ឯតេនាតិ ‘‘រាគវិរាគោ’’តិ មគ្គោ កថិតោ. ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ, អន្តោនិជ្ឈានលក្ខណស្ស ច សោកស្ស តទុប្បត្តិយំ សព្ពសោ បរិក្ខីណត្តា ‘‘អនេជមសោក’’ន្តិ ផលំ កថិតំ. កេនចិ បច្ចយេន អសង្ខតត្តា ‘‘ធម្មមសង្ខត’’ន្តិ និព្ពានំ វុត្តំ. អវិរោធទីបនតោ បន អត្ថព្យញ្ជនស្ស សម្បន្នតាយ, បកដ្ឋគុណវិភាវនតោ សុដ្ឋុ វិភជិតត្តា ច ‘‘អប្បដិកូល’’ន្តិអាទិនា សព្ពោបិ បរិយត្តិធម្មោ កថិតោ. តត្ថ អរិយមគ្គនិព្ពានានិ និប្បរិយាយេនេវ អបាយាទិតោ ធារណតោ ធម្មោ, ផលបរិយត្តិយោ បន បរិយាយេន. តថា ហេត្ថ ធារណំ នាម អបាយាទិនិព្ពត្តកកិលេសវិទ្ធំសនំ. ឥតិ អរិយមគ្គស្ស កិលេសសមុច្ឆេទកតាយ, និព្ពានស្ស ច អាលម្ពណភាវេន តស្ស តទត្ថសិទ្ធិហេតុតាយបិ ឧភិន្នម្បិ និប្បរិយាយតោ លព្ភតិ. ឥតរេសុ បន អរិយផលស្ស មគ្គេន សមុច្ឆិន្នកិលេសានំ បដិបស្សទ្ធកិច្ចតាយ, មគ្គានុកូលប្បវត្តិតោ បរិយត្តិធម្មស្ស ច តទធិគមហេតុតាយាតិ ឧភិន្នម្បិ បរិយាយតោវ លព្ភតីតិ.

អត្តហិតបរហិតំ សាធេន្តីតិ សាធូ, តេសំ គណោ សមុទាយោតិ សាធុគណោ, សាធុ ចាយំ គណោ ចាតិ វា សាធុគណោ, សាធុនោ វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អាយត្តោ គណោ តស្ស ឱរសបុត្តភាវតោតិ សាធុគណោ. សោ បន ចតុន្នំ អរិយមគ្គសមង្គីនំ, ចតុន្នញ្ច ផលសមង្គីនំ វសេន អដ្ឋវិធោ អរិយសង្ឃោ, តំ សាធុគណំ. បិចាតិ និបាតសមុទាយោ, ឯកោ វា និបាតោ, តិណ្ណំ រតនានំ វន្ទនកិរិយាយ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. កេចិ ‘‘គណោ’’តិ ឥធ បករណតោវ អរិយគណបុគ្គលោវ លព្ភតីតិ សាធូតិ ភាវនបុំសកវសេន ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ ឥមិនា សហ យោជេន្តិ, តទា បន សាធូតិ ភយលាភាទិវិរហេន សក្កច្ចំ អាទរន្តិ អត្ថោ.

២. ឯវំ បករណារម្ភេ យថាធិប្បេតំ រតនត្តយប្បណាមំ កត្វា ឥទានិ យត្ថ បាដវត្ថាយ ឥទំ បករណំ បដ្ឋបីយតិ, តំ សទ្ធិំ ទេសកទេសបដិគ្គាហកសម្បត្តីហិ វិភាវេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បណ្ឌុកម្ពលនាមាយា’’តិអាទិ. តត្ថ ទេវរាជស្ស បណ្ឌុកម្ពលនាមាយ សិលាយ វិមលេ សីតលេ តលេ និសិន្នោ អតុលវិក្កមោ ទេវទេវេហិ បូជិតោ ទេវទេវោ ទេវបុរក្ខតោ ទេវានំ ទេវលោកស្មិំ យំ ធម្មំ ទេសេសីតិ សម្ពន្ធោ.

អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – បណ្ឌុកម្ពលសរិក្ខវណ្ណតាយ ‘‘បណ្ឌុកម្ពល’’ន្តិ នាមំ សមញ្ញា ឯតិស្សាតិ បណ្ឌុកម្ពលនាមា. សា ហិ សក្កស្ស តាទិសបុញ្ញានុភាវេន និព្ពត្តា បណ្ឌុកម្ពលជយសុមនបុប្ផសមានេន វណ្ណេន សព្ពកាលំ វិរោចតិ, បមាណតោ បន សដ្ឋិយោជនាយាមា, បញ្ញាសយោជនវិត្ថារា, បន្នរសយោជនុព្ពេធា ច ហោតិ. សិលាយាតិ អវយវសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. តុលាយ សម្មិតោ តុល្យោ, ន តុល្យោ អតុល្យោ, អតុល្យោ វិក្កមោ ពលំ ឯតស្សាតិ អតុល្យវិក្កមោ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ហិ បរមបារមិតានុភាវសំសិទ្ធេន ហត្ថិគណនាយ កោដិសហស្សហត្ថីនំ, បុរិសគណនាយ ទសកោដិសហស្សបុរិសានំ ពលេហិ សមប្បមាណេន កាយពលេន, អប្បមាណេន ច ញាណពលេន ន កស្សចិ ទេវព្រហ្មាទីសុ អញ្ញតរស្ស ពលតុលនាយ ឧបនេតព្ពំ អត្ថិ. អថ វា អនញ្ញសាធារណត្តា អតុល្យោ បរក្កមសង្ខាតោ អបរិមាណគុណវិសេសាវហេន អនញ្ញសាធារណេន សម្មប្បធានេន សមន្នាគតត្តា វា អតុល្យោ សម្មប្បធានសង្ខាតោ វិក្កមោ ឥមស្សាតិ អតុល្យវិក្កមោ. ‘‘អតុល្យវិក្កមោ’’តិ ច វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន យ-ការលោបំ កត្វា ‘‘អតុលវិក្កមោ’’តិ វុត្តំ. អថ វា សម្មិតត្ថេ អ-ការបច្ចយស្សាបិ សម្ភវតោ អតុលោ វិក្កមោ អស្សាតិ ‘‘អតុលវិក្កមោ’’តិ វុត្តំ.

ទិព្ពន្តីតិ ទេវា, បញ្ចកាមគុណាទីហិ កីឡន្តិ, តេសុ វា វិហរន្តិ, វិជយសមត្ថតាយោគេន ពាហិរព្ភន្តរិកេ បច្ចត្ថិកេ វិជេតុំ ឥច្ឆន្តិ, ឥស្សរិយធនាទិសក្ការទានគ្គហណំ, តំតំអត្ថានុសាសនញ្ច ករោន្តា វោហរន្តិ, បុញ្ញញាណានុភាវប្បត្តាយ ជុតិយា ជោតេន្តិ, យថាធិប្បេតញ្ច វិសយំ អប្បដិឃាតេន គច្ឆន្តិ, យថិច្ឆិតនិប្ផាទនេ ច សក្កោន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា ទេវនីយា តំតំព្យសននិត្ថរណត្ថិកេហិ ‘‘សរណំ បរាយណ’’ន្តិ គមនីយា, អភិត្ថវនីយា សោភាវិសេសយោគេន កមនីយាតិ វា ទេវា, តេ តិវិធា – សម្មុតិទេវា ឧបបត្តិទេវា វិសុទ្ធិទេវាតិ. តត្ថ សម្មុតិទេវា នាម មហាសម្មតាទយោ ខត្តិយា. ឧបបត្តិទេវា នាម ចាតុមហារាជិកេ ឧបាទាយ តទុត្តរិទេវា. វិសុទ្ធិទេវា នាម ខីណាសវា. ឥធ បន ឧបបត្តិទេវា ទដ្ឋព្ពា. នោ ច ខោ តេបិ អវិសេសេន, ឋបេត្វា បន យាមាទិកេ ចាតុមហារាជិកតាវតិំសវាសិនោវ អធិប្បេតា. តេសំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ រញ្ជនតោ រាជា, ទេវានំ រាជា ឥស្សរោ ទេវរាជា, តស្ស ទេវរាជស្ស, ‘‘សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ’’តិ អធិប្បាយោ. ន ហិ អញ្ញេសំ ទេវលោកេសុ និសិន្នោ ភគវា អភិធម្មបិដកំ ទេសេសីតិ.

៣. យន្តិ អនិយមនិទ្ទេសោ, តស្ស បន ‘‘តត្ថា’’តិ ឥមិនា និយមនំ វេទិតព្ពំ. យថាវុត្តានំ តិណ្ណម្បិ ទេវានំ ឧត្តមោ ទេវោ តេហិ សព្ពេហិ អធិកតរំ កីឡនាទិយោគតោតិ ទេវទេវោ, ភគវា. សោ ហិ និរតិសយាយ អភិញ្ញាកីឡាយ ឧត្តមេហិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេហិ សបរសន្តានសិទ្ធាយ បញ្ចវិធមារវិជយិច្ឆានិព្ពត្តិយា ចិត្តិស្សរិយសត្តធនាទិសម្មាបដិបត្តិអវេច្ចប្បសាទសក្ការទានគ្គហណសង្ខាតេន, យថាបរាធយថានុលោមយថាធម្មានុសាសនសង្ខាតេន ច វោហារាតិសយេន បរមាយ បញ្ញាយ ច សរីរប្បភាសង្ខាតាយ ជុតិយា អនុបមាយ ញាណសរីរគតិយា មារវិជយសព្ពញ្ញុតញ្ញាណបរហិតនិប្ផាទនេសុ អប្បដិហតាយ សត្តិយា ច សមន្នាគតត្តា សទេវកេន វា លោកេន ‘‘សរណ’’ន្តិ គមនីយតោ, អភិត្ថវនីយតោ, ភត្តិវសេន កមនីយតោ ច សព្ពេ តេ ទេវេ តេហិ តេហិ គុណេហិ អភិភុយ្យ ឋិតោតិ សព្ពទេវេហិ បូជនីយតរោ ទេវោ, វិសុទ្ធិទេវភាវសង្ខាតស្ស វា សព្ពញ្ញុគុណាលង្ការស្ស អធិគតត្តា អញ្ញេសញ្ច ទេវានំ អតិសយេន ទេវោតិ ទេវទេវោ. ទេវានន្តិ តទា ធម្មបដិគ្គាហកានំ ទសសហស្សចក្កវាឡាធិវាសីនំ មាតុទេវបុត្តប្បមុខានំ ឧបបត្តិទេវានំ. វិសុទ្ធិទេវានម្បេត្ថ គហណន្តិ វទន្តិ. តេ បន ឧបបត្តិទេវេស្វេវ សង្គហិតា មនុស្សអរហន្តានំ តត្ថ អភាវតោ. ទេវទេវេហីតិ វិសុទ្ធិទេវេហិ. វិសុទ្ធិទេវា ហិ វុត្តនយេន ឥតរទេវេហិ សាតិសយំ កីឡនាទិយោគតោ ឥធ ‘‘ទេវទេវា’’តិ អធិប្បេតា, តេហិ. បូជិតោតិ បូជិតព្ពោ, បូជិតុំ អរហោតិ អត្ថោ. ឯតេន វិសុទ្ធិទេវេសុបិ ភគវតោ អគ្គបុគ្គលតំ ទីបេតិ. ទេសេសីតិ មធុរករវីកសទ្ទសទិសំ ព្រហ្មស្សរំ និច្ឆារេន្តោ បកាសេសិ. ទេវលោកស្មិន្តិ តាវតិំសទេវលោកេ. សភាវសាមញ្ញលក្ខណំ ធារេតីតិ ធម្មោ, កុសលាទិភេទោ អភិធម្មោ, ឥធ បន តប្បកាសកំ អភិធម្មបិដកំ ‘‘ធម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘បិដកុត្តមេ’’តិ. ទេវបុរក្ខតោតិ ទសសហស្សចក្កវាឡវាសិទិព្ពព្រហ្មេហិ បុរក្ខតោ, បរិវារិតោតិ អត្ថោ.

ននុ ច ‘‘ទេវាន’’ន្តិ វចនេនេវ ទេវបុរក្ខតភាវោ សិទ្ធោតិ កិំ ‘‘ទេវបុរក្ខតោ’’តិ វចនេន? នាយំ ទោសោ. ភគវា ហិ កទាចិ ចូឡបន្ថកត្ថេរាទីនំ វិយ បរម្មុខេបិ និសីទិត្វា ឱភាសំ វិស្សជ្ជេត្វា សត្តានំ សម្មុខេ និសិន្នំ វិយ ទស្សេន្តោ ធម្មំ ទេសេតិ, កទាចិបិ បារាយនិកព្រាហ្មណាទីនំ វិយ សម្មុខេបិ និសីទិត្វា អញ្ញេហិ ច បរិវុតោ អញ្ញេសម្បិ ធម្មំ ទេសេតិ, ឥធ បន ន តថា, ទេវេហិយេវ បរិវុតោ ទេវានំ ទេសេតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ទេវបុរក្ខតោ’’តិបិ វត្តព្ពមេវាតិ.

៤. ឯវមេតស្មិំ បករណេ គារវជននត្ថំ តេន សម្បាទេតព្ពបាដវវិសយំ អភិធម្មបិដកំ ទេសកាទិសម្បត្តីហិ សហ វិភាវេត្វា ឥទានិ យថាធិប្បេតបករណារម្ភបយោជនាភិធានាភិធេយ្យសោតុជនសមុស្សាហនករណប្បការានិ ច វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថាហ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘បាដវត្ថាយា’’តិ ឥមិនា បករណារម្ភបយោជនំ វុត្តំ. ‘‘អភិធម្មាវតារ’’ន្តិ ឥមិនា អភិធានាភិធេយ្យានិ. ‘‘មធុរ’’ន្តិអាទីហិ បករណំ វិសេសេតិ. ‘‘សមាសេនា’’តិ ច ឥមិនា សោតុជនសមុស្សាហនករណប្បការានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អហ’’ន្តិ កត្តុភូតំ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. តថា ហិ យោ បរោ ន ហោតិ, សោ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតោ អត្តា ‘‘អហ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

បដុនោ ភាវោ បាដវំ, តំយេវ អត្ថោ បយោជនដ្ឋេនាតិ បាដវត្ថោ, តទត្ថាយ. តំ សន្ធាយ វិវិធនយគ្គហណសមត្ថស្ស សុតមយញាណស្ស ឧប្បាទនត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សំសារេ ភយំ ឥក្ខន្តិ, ភិន្ទន្តិ វា បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខូ, តេសំ. បិដកញ្ច តំ ឧត្តមញ្ចាតិ បិដកុត្តមំ, តស្មិំ បិដកុត្តមេ, អភិធម្មបិដកេតិ អធិប្បាយោ. តញ្ហិ បរិយត្តិភាជនត្ថតោ បិដកំ, តីសុ បិដកេសុ វិសិដ្ឋភាវតោ ឧត្តមញ្ចាតិ បិដកុត្តមំ. តត្ថ បរិយត្តិភាជនត្ថតោតិ បរិយត្តិអត្ថេន ចេវ ភាជនត្ថេន ច. តថា ហិ ‘‘មា បិដកសម្បទានេនា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) បរិយត្តិ បិដកន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទាលបិដក’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២៨; អ. និ. ៣.៧០) យំ កិញ្ចិ ភាជនម្បិ. តស្មា ឥទម្បិ បរិយាបុណិតព្ពដ្ឋេន បរិយត្តិ, អភិធម្មត្ថានមាធារណត្ថេន ភាជនញ្ចាតិ បរិយត្តិភាជនត្ថតោ បិដកន្តិ វុច្ចតិ. តេនេវាហុ –

‘‘បិដកំ បិដកត្ថវិទូ,

បរិយត្តិព្ភាជនត្ថតោ អាហុ;

តេន សមោធានេត្វា,

តយោបិ វិនយាទយោ ញេយ្យា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា);

វិសិដ្ឋភាវោ បនស្ស លោកវោហារមតិក្កម្ម យថាសភាវវសេន ទេសនតោ, វិសិដ្ឋធម្មក្ខន្ធវិភាវនតោ ច វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘សត្តោ បុគ្គលោ ភិក្ខូ’’តិអាទិកំ លោកវោហារមតិក្កម្ម ‘‘ខន្ធធាតុអាយតន’’ន្តិអាទិនា យថាធម្មវសេនេវ ពាហុល្លទេសនា បវត្តា, ន ឥតរេសុ វិយ យថាវុត្តវោហារវសេន, យតោ ឥទំ យថាធម្មសាសនន្តិ វុច្ចតិ. សព្ពសង្ខតធម្មវិសិដ្ឋោ ចេត្ថ បញ្ញាក្ខន្ធោ វិសេសតោ វិភាវិតោ, តស្មា តិណ្ណម្បិ បិដកានំ ពុទ្ធវចនភាវេបិ យថាសភាវានតិក្កមទេសនាទិតោ ឥទមេវ តីសុ បិដកេសុ វិសិដ្ឋន្តិ យុត្តំ. អបិច ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសភាវតោ ចស្ស វិសិដ្ឋភាវោ វេទិតព្ពោ. អភិធម្មេ ហិ និប្បទេសតោ ខន្ធាយតនាទិធម្មានំ វិភត្តត្តា ឥតរទ្វយតោ អតិរេកតរា, វិសិដ្ឋា ច បាឡិ ហោតិ, តស្មា អតិរេកស្ស, វិសិដ្ឋស្ស ច បាឡិធម្មស្ស វសេន ឥទមេវ តីសុ បិដកេសុ ឧត្តមន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. យថាវុត្តវិសិដ្ឋភាវយោគតោយេវ ចេតំ ‘‘អភិធម្មបិដក’’ន្តិ វុច្ចតិ អភិ-សទ្ទស្ស វិសិដ្ឋភាវជោតនតោ. អបិច វុឌ្ឍិមន្តាទិធម្មានំ ឯត្ថ វុត្តត្តា ចេតំ អភិធម្មបិដកំ. យថាហុ បោរាណា –

‘‘យំ ឯត្ថ វុឌ្ឍិមន្តោ, សលក្ខណា បូជិតា បរិច្ឆិន្នា;

វុត្តាធិកា ច ធម្មា, អភិធម្មោ តេន អក្ខាតោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា);

តថា ហេត្ថ ‘‘រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ, មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៦០ អាទយោ) វុឌ្ឍិមន្តោបិ ធម្មា វុត្តា, ‘‘រូបារម្មណំ វា សទ្ទារម្មណំ វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១) នយេន អារម្មណាទីហិ លក្ខិតព្ពត្តា សលក្ខណាបិ ‘‘សេក្ខា ធម្មា អសេក្ខា ធម្មា, លោកុត្តរា ធម្មា’’តិអាទិនា នយេន បូជិតា បូជារហាបិ ‘‘ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១) នយេន សភាវបរិច្ឆិន្នត្តា បរិច្ឆិន្នាបិ ‘‘មហគ្គតា ធម្មា អប្បមាណា ធម្មា (ធ. ស. តិកមាតិកា ១២, ទុកមាតិកា ៩៩), អនុត្តរា ធម្មា’’តិអាទិនា នយេន អធិកា វិសិដ្ឋាបិ ធម្មា វុត្តា, តស្មា អភិ-សទ្ទស្ស វុឌ្ឍិអាទិអត្ថេសុបិ បវត្តនតោ ‘‘វុឌ្ឍិមន្តោ ធម្មា ឯត្ថា’’តិអាទិនា និព្ពចនេន ឥទំ បិដកំ ‘‘អភិធម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ. អភិធម្មំ ឱតរន្តិ អនេនាតិ អភិធម្មាវតារំ នាម បករណំ. ឥមិនា បនស្ស អត្ថានុគតមភិធានំ ទស្សេតិ. តុ-សទ្ទោ បទបូរណេ. អាចរិយេន ហិ គាថាបទបូរណត្ថំ យេភុយ្យេន តត្ថ តត្ថ និបាតា វុច្ចន្តិ. យត្ថ បន នេសំ បយោជនវិសេសោ ទិស្សតិ, តត្ថេវ តមត្ថំ វក្ខាម. មធុរន្តិ និប្បរិយាយតោ មធុរ-សទ្ទោយំ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យេ រសវិសេសេ វត្តតិ, ឥធ បន ឥដ្ឋភាវសាមញ្ញេន អត្ថព្យញ្ជនសម្បត្តិ មធុរសទ្ទេន វុត្តា. ភវតិ ហិ តំសទិសស្ស តំ-សទ្ទេនាភិធានំ យថា ‘‘អគ្គិមាណវោ’’តិ. តេន បន មធុរេន យោគតោ ឥទម្បិ មធុរំ យថា នីលគុណយោគតោ នីលុប្បលន្តិ. និបុណគម្ភីរាយ ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា ចេវ អត្ថសម្បត្តិយា ច អភិធម្មវិសយំ មតិំ វឌ្ឍេតីតិ មតិវឌ្ឍនំ. អថ វា ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា ‘‘មធុរ’’ន្តិ វុត្តំ, អត្ថសម្បត្តិយា ‘‘មតិវឌ្ឍន’’ន្តិ.

៥. តាឡន្តិ កុញ្ចិកំ, កុញ្ចិកាសទិសន្តិ អត្ថោ. មុយ្ហន្តិ តេនាតិ មោហោ, អវិជ្ជាយេតំ អធិវចនំ, មោហោយេវ អភិធម្មមហាបុរំ បវិសន្តានំ បវេសននិវារណត្តា កវាដភូតោតិ មោហកវាដំ, តស្ស. វិឃាដេតិ, វិឃាដីយតិ អនេនាតិ វា វិឃាដនំ. ននុ ច អវិជ្ជាកវាដំ បញ្ញាយ ឧគ្ឃាដីយតិ. សា ហិ តស្សា ឧជុវិបច្ចនីកភូតាតិ? សច្ចំ, ឥទម្បិ តស្សា ការណភាវេន ‘‘មោហកវាដវិឃាដនករ’’ន្តិ វុត្តំ. ការណការណម្បិ ហិ ការណវសេន វុច្ចតិ យថា ‘‘ចោរេហិ គាមោ ទឌ្ឍោ, តិណេហិ ភត្តំ សិទ្ធ’’ន្តិ.

៦. សុទុត្តរន្តិ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធសង្ខាតចតុគម្ភីរភាវបដិសំយុត្តតាយ មន្ទពុទ្ធីហិ តរិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អតិទុត្តរំ, តេនេវ ចេទំ មហោទធិសមានត្តា ‘‘មហោទធី’’តិ វុត្តំ. មហណ្ណវោបិ ហិ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរោ ន សក្កា អញ្ញត្រ សិនេរុបព្ពតរាជតោ កេនចិ បតិដ្ឋំ លទ្ធុំ, ឯវមិទម្បិ ចតុគម្ភីរតាបដិសំយុត្តំ អញ្ញត្រ តថាគតា ន កេនចិ បតិដ្ឋំ លទ្ធុំ សក្កាតិ. តរន្តានន្តិ អត្ថគ្គហណវសេន ឧត្តរិតុកាមានំ. ឯត្ថ ច ‘‘តរំវា’’តិ អធិការវសេន វត្តព្ពំ, វក្ខមានំ វា អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តរន្តានន្តិ បរតីរសម្បាបុណនត្ថំ ឧត្តរន្តានំ. តរំវាតិ ឧឡុម្បំ វិយ, តំសមានន្តិ អត្ថោ. មករា នាម មច្ឆជាតិកា, តេសំ អាករោ និវាសភូមីតិ មករាករោ, តំ.

៧. អភិធម្មេ និយុត្តា អាភិធម្មិកា, តេសំ. ហត្ថសារំ វិយាតិ ហត្ថសារំ. យថា ហិ មនុស្សានំ ពហូសុ រតនាទីសុ វិជ្ជមានេសុបិ អាបទាសុ ច សុខបរិភោគត្ថំ ហត្ថេ កយិរមានំ សាររតនាទិកំ ‘‘ហត្ថសារ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវមិទម្បិ សតិបិ មហន្តេ អភិធម្មបិដកេ តស្ស សព្ពសោ វិត្តិណ្ណតាយ បរិហរិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តទត្ថសារសម្បិណ្ឌនវសេន កយិរមានំ អាភិធម្មិកភិក្ខូនំ សុខបរិហរណត្ថាយ សម្បជ្ជតីតិ ហត្ថសារសទិសត្តា ‘‘ហត្ថសារ’’ន្តិ វុត្តំ. បវក្ខាមីតិ បការេន កថេស្សាមិ, អនាគតវចនញ្ចេតំ, វត្តមានសមីបត្តា វា អនាគតេ វត្តមានូបចារតោ វត្តមានវចនំ, បដិញ្ញានន្តរមេវ វក្ខតីតិ. អត្ថវសេន បការេន កថេន្តោបិ សទ្ទវសេន សង្ខិបិត្វា កថេស្សាមីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមាសេនា’’តិ. សមសនំ សំខិបនំ សមាសោ, តេន សមាសេន, ន ព្យាសវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្តាវតា ច បយោជនាភិធានាភិធេយ្យសោតុជនសមុស្សាហនករណប្បការានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា សោតុជនសមុស្សាហនំ នាម តេសំ សក្កច្ចសវនេ និយុញ្ជនំ, តស្មា តេ តត្ថ និយោជេន្តោ អាហ ‘‘តំ សុណាថ សមាហិតា’’តិ. សក្កច្ចសវនបដិពទ្ធា ហិ សម្មាបដិបត្តីតិ. តត្ថ តន្តិ តំ មយា វក្ខមានំ អភិធម្មាវតារំ សុណាថ និសាមយថ. សមាហិតា សម្មា អាហិតា, អវិក្ខិត្តចិត្តាតិ អត្ថោ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.