១. បឋមោ បរិច្ឆេទោ

ចិត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨. តត្ថ តេសុ ចតុព្ពិធេសុ បរមត្ថេសុ, ជាតិនិទ្ធារណំ. ចិត្តន្តិ ចិត្តំ នាម. វិជានាតីតិ វិជាននំ, វិសយានំ វិជាននំ វិសយវិជាននំ. ចិត្តសរូបបរិទីបនមិទំ វចនំ. តស្ស បន ចិត្តស្ស កោ វចនត្ថោ កោ សទ្ទត្ថោ. វុច្ចតេ អាចរិយេន. សព្ពសង្គាហកវសេន សព្ពេសំ ចិត្តានំ សង្គាហកនយវសេន. អារម្មណំ ចិន្តេតិ ជានាតីតិ ចិត្តំ, តទា សព្ពំ ចិត្តំ អធិប្បេតំ. ជវនវីថិវសេន អត្តសន្តានំ ចិនោតីតិ ចិត្តំ, តទា កុសលាកុសលមហាកិរិយាចិត្តំ អធិប្បេតំ. អញ្ញេសំ ជវនានំ អគ្គហណំ កាមាវចរជវនានិ ឯវ យេភុយ្យវសេន សត្តក្ខត្តុំ ជវន្តីតិ ញាបនត្ថំ.

៩. វិចិត្តំ ករណំ យស្ស តំ វិចិត្តករណំ, តស្ស ភាវោ វិចិត្តករណា. ‘‘ឥមស្ស រូបស្ស ឧទ្ធំ ឥទំ ហោតុ, ហេដ្ឋា ឥទំ ហោតុ, ឧភយបស្សេ ឥទ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា យថាចិន្តិតេន កមេន សេសចិត្តរូបនិប្ផាទនំ ហោតិ, ឯវំ យំ កិញ្ចិ លោកេ វិចិត្តំ សិប្បជាតំ, សព្ពំ តំ ចិត្តេនេវ ករីយតិ. ឯវំ វិចិត្តករណតាយ ចិត្តំ. តទា ករណតាយ ចិត្តំ ករោតីតិ ចិត្តំ. ឥទំ តទ្ធិតបទំ. វា អយំ អញ្ញោ នយោ. តំ អត្តនោ ចិត្តតាយ អញ្ញទេវ សរាគំ ចិត្តំ, អញ្ញំ សទោសំ, អញ្ញំ សមោហំ. អញ្ញំ កាមាវចរំ, អញ្ញំ រូបាវចរាទិភេទំ. អញ្ញំ រូបារម្មណំ, អញ្ញំ សទ្ទាទិអារម្មណំ. រូបារម្មណេសុបិ អញ្ញំ នីលារម្មណំ, អញ្ញំ បីតាទិអារម្មណំ. សទ្ទាទិអារម្មណេសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពេសុបិ តេសុ អញ្ញំ ហីនំ, អញ្ញំ មជ្ឈិមំ, អញ្ញំ បណីតំ. ហីនាទីសុបិ អញ្ញំ ឆន្ទាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ ចិត្តាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ វីរិយាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ វីមំសាធិបតេយ្យំ, តស្មា យស្ស ឥមេសំ សម្បយុត្តភូមិអារម្មណហីនមជ្ឈិមបណីតាធិបតីនំ វសេន អត្តនោ ចិត្តតាយ ចិត្តំ. ចិត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចិត្តំ. តទា សព្ពំ ចិត្តំ. បញ្ញត្តិយម្បិ វិញ្ញាណេ វិចិត្តេ ចិត្តស្ស កម្មំ ចិត្តកម្មំ, ចិត្តកម្មមេវ ចិត្តកម្មកំ, ចិត្តកម្មកេ វិចិត្តេ ឥធ ឥមស្មិំ អធិការេ ចិត្តសម្មុតិ ចិត្តសទ្ទោ វិញ្ញាណេ ចិត្តេ វិញ្ញុនា ទដ្ឋព្ពោ.

តំ បន សព្ពសង្គាហកវសេន ចិន្តេតីតិអាទិនា វុត្តប្បការំ ចិត្តំ. សារម្មណតោ សារម្មណភាវេន ឯកវិធំ. សវិបាកាវិបាកតោ សវិបាកាវិបាកវសេន ទុវិធំ. តត្ថ តស្មិំ ទុវិធេ ចិត្តេ សវិបាកំ នាម ចិត្តំ កុសលាកុសលំ, អវិបាកំ អព្យាកតំ, កុសលាកុសលភាវេន អកថិតន្តិ អត្ថោ. កុសលជាតិ អកុសលជាតិ អព្យាកតជាតីតិ ជាតិភេទតោ តិវិធំ.

តត្ថ តស្មិំ វចនេ ‘‘កុសល’’ន្តិ ឯតស្ស សទ្ទស្ស បន កោ វចនត្ថោ.

១០. កុច្ឆិតានំ សលនតោ បាបកានំ ធម្មានំ កម្បនតោ វិទ្ធំសនតោ. កុច្ឆិតេនាការេន សយន្តីតិ កុសា, កុសានំ អកុសលសង្ខាតានំ លវនេន ឆិន្ទនតោ. កុច្ឆិតេ សាតិ តនុំ ករោតីតិ កុសំ, កុសេន ញាណេន លាតព្ពត្តា គហេតព្ពត្តា. វា អយំ អញ្ញោ នយោ.

១១. កុសលសទ្ទោយំ អយំ កុសលសទ្ទោ ឆេកេ អត្ថេ អារោគ្យត្ថេ អនវជ្ជត្ថេ ឥដ្ឋវិបាកេ អត្ថេបិ ទិដ្ឋោ អម្ហេហិ. ឥធ ឥមស្មិំ អធិការេ អនវជ្ជាទិកេ អត្ថេ ទិដ្ឋោ. អាទិ-សទ្ទេន អារោគ្យត្ថឥដ្ឋវិបាកត្ថា គហេតព្ពា. ទិដ្ឋោ យស្មា, តស្មា អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណំ កុសលំ. នត្ថិ អវជ្ជំ កិលេសាវជ្ជំ កិលេសទោសោ កិលេសទរថោ ឯតស្សាតិ អនវជ្ជំ, កម្មេន វិបច្ចីយតេតិ វិបាកោ, ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិអារម្មណានុភវនវសេន, អត្តនោ សភាវេន ច ឥដ្ឋោ វិបាកោ ឯតស្សាតិ ឥដ្ឋវិបាកំ, អនវជ្ជមេវ ឥដ្ឋវិបាកំ, តំ លក្ខីយតិ អនេន អវិញ្ញាតំ លក្ខិតព្ពំ កុសលន្តិ លក្ខណំ, អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណំ. អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកមេវ កុសលំ. ននុ កថំ សយមេវ អត្តនោ លក្ខណំ ភវេយ្យាតិ ចោទនា ភវេយ្យ វិញ្ញាតាវិញ្ញាតសទ្ទត្ថភាវេន លក្ខណលក្ខិតព្ពភាវយុត្តិតោ. កុសលសទ្ទត្ថវសេន ហិ អវិញ្ញាតំ អបាកដំ កុសលំ លក្ខិតព្ពំ ហោតិ. អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកសទ្ទត្ថវសេន វិញ្ញាតំ បាកដំ កុសលំ លក្ខណំ ហោតិ. អកុសលវិទ្ធំសនរសំ អកុសលានំ វិទ្ធំសនំ អកុសលវិទ្ធំសនំ, តំ រសោ កិច្ចមេតស្សាតិ អកុសលវិទ្ធំសនរសំ, អកុសលវិទ្ធំសនកិច្ចំ. វោទានភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតីតិ វោទានបច្ចុបដ្ឋានំ, វោទានឧបដ្ឋានាការំ វោទានគយ្ហាការំ. វា អយំ អញ្ញោ នយោ. វជ្ជបដិបក្ខត្តា អនវជ្ជលក្ខណមេវ កុសលំ, វជ្ជបដិបក្ខលក្ខណំ កុសលន្តិ អត្ថោ. វោទានភាវរសំ វោទានភាវសម្បត្តិកំ. ឥដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ ឥដ្ឋវិបាកផលំ. យោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ បទញ្ច តំ ឋានញ្ចាតិ បទដ្ឋានំ, ឧភោ ការណត្ថាធិវចនំ, តស្មា អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ, ឥតរថា បុនរុត្តិទោសោ សិយា, យោនិសោមនសិការោ បទដ្ឋានំ អាសន្នការណំ ឯតស្សាតិ យោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ.

សាវជ្ជានិដ្ឋវិបាកលក្ខណំ អកុសលំ. តទុភយវិបរីតំ តេហិ ឧភយេហិ កុសលាកុសលេហិ វិបរីតំ អវិបាកលក្ខណំ ឯតស្សាតិ តទុភយវិបរីតលក្ខណំ អព្យាកតំ. វា អយំ អញ្ញោ នយោ. អវិបាការហំ វិបាកស្ស អននុច្ឆវិកំ.

សវត្ថុកាវត្ថុកភេទតោតិ សវត្ថុកំ ហទយវត្ថុកំ, អវត្ថុកំ ហទយវត្ថុវិរហិតំ.

១២. ឧទ្ទានតោ សង្ខេបវសេន កិលេសវត្ថុវសេន ទុវេ កាមា ហោន្តិ. ឆន្ទរាគោវ កិលេសោ, តេភូមកេ បវត្តំ វដ្ដសហិតំ វត្ថុ, វសតិ កិលេសោ ឯត្ថាតិ វត្ថុ.

១៣. កិលេសកាមោ វត្ថុំ កាមេតិ ឥច្ឆតិ, វត្ថុ កិលេសកាមេន កាមីយតិ ឥច្ឆីយតីតិ កត្តុការកកម្មការកទ្វយេ សាធនទ្វយេ ឯស ឯសោ ទុវិធោបិ កាមោ សិជ្ឈតិ.

១៤-៥. សោ អយំ ទុវិធោបិ កាមោ យស្មិំ បទេសេ សម្បត្តីនំ វសេន អវចរតិ, ឥតិ តស្មា ការណា សោ បន បទេសោ ចតុបាយានំ ឆន្នំ ទេវានំ មនុស្សានំ វសេន ឯវ ឯកាទសវិធោ ហោតិ.

១៦. កាមោវចរតីតិ ឯត្ថ ឯតស្មិំ ឯកាទសវិធេ បទេសេ កាមោ អវចរតិ, ឥតិ តស្មា ការណា សោ បទេសោ អស្ស កាមស្ស អនេន កាមេន អភិលក្ខិតត្តា កាមាវចរសញ្ញិតោ. អភិលក្ខិតសទ្ទប្បយោគេ តតិយត្ថេ ‘‘អស្សា’’តិ ឆដ្ឋី ហោតីតិ សទ្ទសត្ថវិទូ បឋន្តិ. សសត្ថាវចរោ បទេសោ វិយ សត្តេ សសន្តិ ហិំសន្តិ តេហីតិ សត្ថា, សហ សត្ថេហីតិ សសត្ថា, សសត្ថា បុរិសា អវចរន្តិ ឯត្ថាតិ សសត្ថាវចរោ. យថា ហិ យស្មិំ បទេសេ សសត្ថា បុរិសា អវចរន្តិ, សោ បទេសោ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ ទ្វិបទចតុប្បទេសុ អវចរន្តេសុ តេសំ ឧបលក្ខិតត្តា ‘‘សសត្ថាវចរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ, ឯវំ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ រូបាវចរាទីសុ តត្ថ អវចរន្តេសុ តេសំ អភិលក្ខិតត្តា អយំ បទេសោ ‘‘កាមាវចរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ.

១៧. យថា រូបភវោ ឧត្តរបទស្ស លោបំ កត្វា រូបន្តិ វុត្តោ, ឯវំ តថា ស្វាយំ សោ អយំ ឯសោ កាមាវចរោ ឧត្តរបទស្ស លោបំ កត្វា កាមោ ឥតិ សញ្ញិតោ កាមោ នាម ឧទីរិតោ បណ្ឌិតេន កថិតោ.

១៨. តស្មិំ កាមេ ឥទំ ចិត្តំ តស្មិំ កាមាវចរេ សទា អវចរតិ, ឥតិ តស្មា ការណា កាមាវចរំ ឥតិ ឯវំ កាមឃាតិនា កាមានំ វិនាសកេន ពុទ្ធេន កថិតំ. កិញ្ចាបិ ឯតំ រូបារូបភវេសុបិ អវចរតិ, យថា បន សង្គាមេ យេភុយ្យេន អវចរណតោ ‘‘សង្គាមាវចរោ’’តិ លទ្ធនាមោ នាគោ នគរេ ចរន្តោបិ ‘‘សង្គាមាវចរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ, ថលចរជលចរា បាណិនោ អថលេ អជលេ ឋិតាបិ ‘‘ថលចរជលចរា’’ត្វេវ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ឥទំ អញ្ញត្ថ អវចរន្តម្បិ កាមាវចរមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អារម្មណករណវសេន វា ឯត្ថ កាមោ អវចរតីតិបិ កាមាវចរំ. កាមញ្ចេស រូបារូបាវចរេសុបិ អវចរតិ, យថា បន វទតីតិ វច្ឆោ, មហិយំ សេតីតិ មហិំសោតិ វុត្តេ ន យត្តកា វទន្តិ, មហិយំ វា សេន្តិ, សព្ពេសំ តំ នាមំ ហោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

១៩. បដិសន្ធិំ ភវេ កាមេ កាមភវសង្ខាតេ កាមេ បដិសន្ធិំ អវចារយតិ, ឥតិ តស្មា កាមាវចរំ. ឥតិ ឯវំ វា អយំ អញ្ញោ នយោ. តត្រ តស្មិំ កាមាវចរេ បរិយាបន្នំ អន្តោគធំ, ឥតិ តស្មា កាមាវចរំ.

២០. អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ កាមាវចរសញ្ញិតំ ឥទំ អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ. ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេនេវ បុញ្ញកិរិយា ឯវ តេសំ តេសំ ផលានិសំសានំ វត្ថូនិ ការណានីតិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ, តេសំ វសោ, តេន បវត្តតិ.

២១. ទានំ សីលំ ភាវនា បត្តិទានំ វេយ្យាវច្ចំ ធម្មទេសនា អនុមោទនា ទិដ្ឋិជុភាវោ សំសុតិ ធម្មស្សវនញ្ច អបចាយោ អបចាយនំ, ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បុញ្ញានិ ឯវ វត្ថូនិ បុញ្ញវត្ថូនិ, តេសំ បភេទោ បុញ្ញវត្ថុប្បភេទោ ញេយ្យោ បណ្ឌិតេន ជានិតព្ពោ.

២២-៣. គច្ឆន្តិ សង្គហំ ទានេ បត្តិទានានុមោទនា ទានេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, វេយ្យាវច្ចាបចាយនា សីលមយេ បុញ្ញេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, ធម្មទេសនា ធម្មស្សវនំ ទិដ្ឋិឧជុកា ភាវនាមយេ បុញ្ញេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, ទស បុញ្ញកិរិយាបិ ច តីណិ ឯវ សម្ភោន្តិ.

២៤. សព្ពានុស្សតិបុញ្ញញ្ច បសំសា សរណត្តយំ រតនត្តយគុណបសំសា ច ឯតេ ទិដ្ឋិជុកម្មម្ហិ សង្គយ្ហន្តិ, តស្មិំ សង្គហបាបុណេ សំសយោ សន្ទេហោ នត្ថិ.

២៥. បុរិមា ចេតនា តតោ បុព្ពភាគេ បវត្តា ចេតនា, មុញ្ចចេតនា បច្ចុប្បន្នា ចេតនា, បរចេតនា បច្ឆាកាលេ បវត្តា ចេតនា, តិស្សោបិ ចេតនា ទានមយេ បុញ្ញេ ហោន្តិ. ឯវន្តិ យថា តិស្សោបិ ចេតនា ទានមយេ បុញ្ញេ ហោន្តិ, ឯវំ តថា ទានមយបុញ្ញតោ សេសេសុបិ សីលមយភាវនាមយេសុ តិស្សោ ចេតនា បណ្ឌិតោ ទីបយេ កថេយ្យ.

ហិ សច្ចំ យទា បន យោ បុគ្គលោ ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិំ អាគម្ម បដិច្ច. បដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ទេសកាលកល្យាណមិត្តាទយោ គហិតា. អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុន្តិ អញ្ញ-គ្គហណេន សទ្ធាពហុលតាវិសុទ្ធិទិដ្ឋិតាកុសលកិរិយានិសំសទស្សិតាសោមនស្សបដិសន្ធិកតាទីនំ សង្គហោ. អត្ថិ ទិន្នំ ទានស្ស ផលំ អត្ថិ. អាទិ-សទ្ទេន អត្ថិហុតាទយោ គហិតា. បុរក្ខត្វាតិ បុរតោ កត្វា. បរេហិ អនុស្សាហិតោ អចោទិតោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោតិ. ទានាទីនីតិ វចនេន ទេយ្យធម្មំ និស្សាយ បវត្តទានចេតនា គហេតព្ពា. តទា អស្ស បុគ្គលស្ស. សង្ខរណំ សង្ខារោ, នត្ថិ សង្ខារោ ឯតស្សាតិ អសង្ខារោ, តំ ឯវ អសង្ខារិកំ, អប្បយោគន្តិ អត្ថោ. វុត្តនយេនាតិ វុត្តនយោ នាម ‘‘ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិ’’ន្តិ វចនំ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ នាម អត្តនោ វា បវត្តស្ស បុព្ពប្បយោគស្ស អធិវចនំ, បរស្ស វា បវត្តបុព្ពប្បយោគស្ស អធិវចនំ. អយមស្ស អធិប្បាយោ – យទា យោ ‘‘ទានាទីនិ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ សមុប្បាទេត្វា នាកាសិ, បច្ឆា អត្តនោ បុព្ពចេតនាយ ឧស្សាហិតោ ករោតិ, តទា សសង្ខារិកំ ហោតិ, អត្តនោ បុព្ពប្បយោគេន សហ បវត្តតីតិ អត្ថោ. បដិបត្តិទស្សនេន បដិបជ្ជិតព្ពា សីលាទីហិ បដិបជ្ជន្តិ ជានន្តិ គច្ឆន្តិ វា និព្ពានំ ឯតាយាតិ បដិបត្តិ, តាយ ទស្សនំ បដិបត្តិទស្សនំ, តេន. ជាតោ បរិចយោ ឯតេសន្តិ ជាតបរិចយា. សហសាតិ វេគេន. ចតូសុបិ វិកប្បេសុ ទស្សេយ្យ.

២៦. ទសបុញ្ញក្រិយាទីនំ វសេន ច ពហូនិបិ ភវន្តិ ឯតានិ បន ចិត្តានិ ទសបុញ្ញកិរិយាទីនំ វសេនបិ ពហូនិបិ ភវន្តិ ឥតិ ឯវំ បកាសយេ ភគវា បកាសេយ្យ.

២៧. សត្តរស សហស្សានិ, ទ្វេ សតានិ អសីតិ ច;

កាមាវចរបុញ្ញានិ, ភវន្តីតិ វិនិទ្ទិសេតិ. –

កាមាវចរបុញ្ញានិ សត្តរស សហស្សានិ ច ទ្វេ សតានិ ច អសីតិ ច ភវន្តិ, ឥតិ វចនំ វិនិទ្ទិសេ អាចរិយោ កថេយ្យ.

ទសបុញ្ញក្រិយាវត្ថុ, ឆទ្វារាធិបតីហិ ច;

កាយាទីហិ ច តីហេវ, ហីនាទីហិ ច តីហិ តុ.

ទ្វីសុ ភវេសុ កាមភវរូបភវេសុ. បដិបទាទិភេទតោ ទុក្ខាបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, ទុក្ខាបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញំ, សុខាបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, សុខាបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញំ. រូបាវចរភាវនាបុញ្ញវសប្បវត្តំ រូបាវចរេ បវត្តស្ស ភាវនាបុញ្ញស្ស វសេន បវត្តំ រូបាវចរូបបត្តិនិប្ផាទកំ រូបាវចរេ ឧបបត្តិយា បដិសន្ធិយា និប្ផាទកំ ហោតិ.

សវត្ថុកាវត្ថុកភេទតោតិ អរូបាវចរំ យទា កាមរូបេ ជាយតិ, តទា ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ជាយតិ, ឥតិ តស្មា សវត្ថុកំ នាម ជាតំ. យទា អរូបេ ជាយតិ, តទា ហទយវត្ថុំ អនិស្សាយ ជាយតិ, ឥតិ តស្មា អវត្ថុកំ នាម ជាតំ.

អាកាសានញ្ចាយតនស្ស កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ អារម្មណំ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណំ, តស្មិំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តំ វិញ្ញាណំ ចិត្តំ អារម្មណំ ហោតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស តស្ស អបគមោ តស្ស អាកាសានញ្ចាយតនស្ស អបគមោ អភាវោ វោហារោ អារម្មណំ ហោតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អារម្មណំ ហោតិ.

រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា. សញ្ញាសីសេន ចិត្តម្បិ គហិតំ. សមតិក្កមា កសិណុគ្ឃាដិមាកាសសមតិក្កមនេន. បដិឃេ ទ្វារារម្មណានំ សង្ឃដ្ដនេ បវត្តា សញ្ញា បដិឃសញ្ញា. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានំ អធិវចនំ. តាសំ បដិឃសញ្ញានំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានំ អត្ថង្គមា អត្ថង្គមេន. នានា អត្តា សភាវោ ឯតស្សាតិ នានត្តំ, អារម្មណំ, នានត្តេ នានាសភាវេ បវត្តា សញ្ញា នានត្តសញ្ញា, នានា អត្តា សភាវោ ឯតិស្សាតិ វា នានត្តា, សាយេវ សញ្ញា នានត្តសញ្ញា, កាមាវចរសញ្ញាតិ អត្ថោ. តាសំ នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អមនសិការេន.

និយតានិយតវត្ថុកភេទតោតិ សោតាបត្តិមគ្គោ និយតវត្ថុកោ. កស្មា? កាមរូបេសុយេវ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនតោ. ឥតរេ បន តយោ មគ្គា អនិយតវត្ថុកា. កស្មា? កាមរូបេសុ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ជាយន្តិ, អរូបេ ហទយវត្ថុំ អនិស្សាយ ជាយន្តិ, តស្មា អនិយតវត្ថុកា. តីហិ វិមោក្ខមុខេហីតិ សុញ្ញតអនិមិត្តអប្បណិហិតសង្ខាតេហិ តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ.

យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ បុគ្គលំ វដ្ដស្មិំ សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនា. សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសាយេវ សំយោជនា សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសំយោជនា, តេសំ បហានំ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសំយោជនប្បហានំ, តំ ករោតីតិ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសំយោជនប្បហានករំ, សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ. មានោបិ ឯកទេសតោ អបាយគាមិកោយេវ បហិយ្យតេ. សោតាបត្តិមគ្គេន និស្សេសតោ ន បហិយ្យតេ. សេសកិលេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧទ្ធច្ចំ បន ឯកទេសតោបិ អបាយគាមិកម្បិ ន បហិយ្យតិ. សកទាគាមិមគ្គចិត្តំ រាគទោសមោហានំ តនុត្តករំ. សោតាបត្តិមគ្គេន នាសិតសំយោជនានំ បហានំ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? បឋមមគ្គតោ ទុតិយមគ្គស្ស មហន្តត្តា បឋមមគ្គេន នាសិតា សំយោជនា ទុតិយមគ្គេន នាសិតាតិ បញ្ញាយតិ, ឥតិ យស្មា, តស្មា ន វុត្តំ. តតិយចតុត្ថមគ្គេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ឯតស្មិំ លោកុត្តរចិត្តេ. ឯកេកន្តិ វិច្ឆាវសេន វុត្តំ. មគ្គានុរូបន្តិ វចនំ បឋមមគ្គស្ស បឋមផលញ្ច អនុរូបន្តិ វិញ្ញាបនត្ថំ.

២៨. កាមេ អដ្ឋេវ កាមាវចរេ អដ្ឋ ឯវ ចិត្តានិ, រូបេ រូបភវេ បញ្ច ចិត្តានិ, អរូបិសុ ចត្តារិ ចិត្តានិ, អនុត្តរានិ លោកុត្តរចិត្តានិ ចត្តារិ, ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន កុសលានិ ចិត្តានិ ឯកវីសតិ ហោន្តិ.

២៩. កុសលាកុសលាបគតេន សតា មុនិនា កុសលតោ, អកុសលតោ ច អបគតេន សតា សតិសម្បន្នេន កុសលេ កុសលេន ឆេកេន វសិនា បញ្ចវសីហិ សមន្នាគតេន យំ កុសលចិត្តំ ចតុភូមិគតំ ចតូសុ ភូមីសុ បវត្តំ សកលំ សព្ពំ លបិតំ កថិតំ, តំ កុសលចិត្តំ មយាបិ ពុទ្ធទត្តាចរិយេន លបិតំ កថិតំ.

និយតានិយតវត្ថុវសេនាតិ បដិឃសម្បយុត្តទ្វយំ កាមេយេវ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ជាយតិ, អញ្ញភូមីសុ ន ជាយតិ, តស្មា និយតវត្ថុកំ ហោតិ. ឥតរានិ បន អកុសលានិ កាមរូបេសុ ឧប្បជ្ជនកាលេ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ជាយន្តិ, អរូបេ ហទយវត្ថុំ អនិស្សាយ ជាយន្តិ, តស្មា អនិយតវត្ថុកានិ, តេន. បដិសន្ធិជនកាជនកវសេន ចាតិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ បដិសន្ធិំ ន ជនេតិ. យទិ បដិសន្ធិំ ជនេយ្យ, អបាយេសុយេវ ជនេយ្យ. កស្មា? សោតាបត្តិមគ្គេន ឯកទេសតោ អបាយគាមិកម្បិ ន ជហិតំ, សព្ពំ ន ជហិតន្តិ អត្ថោ. សោបិ មគ្គោ អបាយគាមី ន ហោតិ. អញ្ញេ បន កិលេសា ឯកទេសវសេន អបាយគាមិកា ជហិតា, តេន បឋមមគ្គេនាតិ តស្មា ន ជនេតិ. ឯកាទសវិធំ បន បដិសន្ធិំ ជនេតិ, តេន.

ទិដ្ឋមង្គលាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន សុតមង្គលាទីនិ គហិតានិ. សារតោ ឧត្តមតោ បច្ចេតិ សទ្ទហតិ. សភាវតិក្ខេន សភាវោ តិក្ខោ ឯតស្សាតិ សភាវតិក្ខំ, តេន សភាវតិក្ខេន.

អស្ស បន បដិឃសម្បយុត្តស្ស បាណាតិបាតាទីសុ អកុសលកម្មេសុ តិក្ខប្បវត្តិកាលេ អសង្ខារិកស្ស ឧប្បត្តិ, មន្ទប្បវត្តិកាលេ សសង្ខារិកស្ស ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា.

តស្ស មោមូហស្ស.

ទុក្ខវិសេសស្ស ទុក្ខនានត្តស្ស.

៣០. លោភមូលវសេន អដ្ឋ ចិត្តានិ, ទោសមូលវសា ទុវេ ចិត្តានិ, មោហមូលវសេន ទ្វេ ចិត្តានិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន អកុសលានិ ទ្វាទសប្បការានិ សិយុំ ភវេយ្យុំ.

៣១. យំ បាបមានសំ យំ អកុសលចិត្តំ បាបាបាបេសុ បាបអបាបេសុ កុសលាកុសលេសុ អបាបេន អប្បវត្តេន បាបាបាបប្បហីនេន វុត្តំ ឦរិតំ កថិតំ, តំ បាបមានសំ តំ អកុសលចិត្តំ មយា សមុទាហដំ កថិតំ.

យថា បនស្ស យថា បន អស្ស វិបាកស្ស កុសលំ ទានាទិវសេន ទានាទីនំ ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ វសេន ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ, ឥទំ វិបាកចិត្តំ តថា ន បវត្តតិ. ហិ សច្ចំ ឥទំ វិបាកំ បដិសន្ធិភវង្គចុតិតទារម្មណវសេន បរិត្តធម្មបរិយាបន្នេសុ កាមាវចរធម្មន្តោគធេសុ ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. សម្បយុត្តធម្មានញ្ច វិសេសេ អសតិបិ កុសលសម្បយុត្តធម្មតោ អស្ស វិបាកស្ស, សម្បយុត្តធម្មានញ្ច នានត្តេ អសតិបិ ឥទំ វិបាកំ អាទាសតលាទីសុ ធម្មជាតេសុ មុខនិមិត្តំ វិយ និរុស្សាហំ. អយមស្សាធិប្បាយោ – យថា អាទាសតលេ មុខនិមិត្តំ មុខេ ចលិតេ ចលតិ, អចលិតេ ន ចលតិ, មុខស្ស ការណំ វិនា មុខនិមិត្តស្ស វិយ ការណំ នត្ថិ, ឯវំ កុសលការណា វិបាកស្ស អញ្ញំ ការណំ នត្ថិ, និរុស្សាហំ វិបាកំ.

៣២. កាមាវចរទេវានំ មនុស្សានំ ឥមេ អដ្ឋ មហាវិបាកា ទុហេតុកតិហេតុកានំ កាមាវចរទេវានំ, មនុស្សានញ្ច បដិសន្ធិយោ ភវន្តិ.

៣៣-៤. តតោ បរំ បវត្តិយំ យាវតាយុកំ ភវង្គំ ហុត្វា ពលវារម្មណេ អតិមហន្តវិភូតារម្មណេ តទារម្មណញ្ច ហុត្វា តតោ បរំ មរណកាលស្មិំ ចុតិ ហុត្វា បវត្តន្តិ, ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ចតូសុ ឋានេសុ វិបច្ចន្តិ វិបាកភាវេន ជាយន្តិ.

៣៥. សភូមិកុសលេហេវ មហាបាកា សមា វិនា មហាបាកា កម្មទ្វារំ កម្មការណំ វិនា, កម្មញ្ច មហាបុញ្ញានំ កិរិយវត្ថុកំ វិនា វជ្ជេត្វា សភូមិកុសលេហេវ អត្តនោ ភូមិយំ បវត្តេហិ កុសលេហិ ឯវ សមា សទិសា. កម្មទ្វារំ នាម កាយវិញ្ញត្តិកម្មទ្វារំ, វចីវិញ្ញត្តិកម្មទ្វារំ, ភវង្គសង្ខាតំ មនោទ្វារំ, ឥតិ តិវិធំ កម្មទ្វារំ កម្មការណំ. កម្មំ នាម អដ្ឋកាមាវចរកុសលចេតនា ឥធ អធិប្បេតា.

៣៦. បាកា កុសលវិបាកា អវិញ្ញត្តិជនត្តា ច វិញ្ញត្តិ ច វិញ្ញត្តិ ច វិញ្ញត្តិវិញ្ញត្តិយោតិ វត្តព្ពេ សរូបេកសេសំ កត្វា ‘‘វិញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ, តា ជនេន្តីតិ វិញ្ញត្តិជនា, ន វិញ្ញត្តិជនា អវិញ្ញត្តិជនា, តេសំ ភាវោ អវិញ្ញត្តិជនត្តំ. តស្មា អវិញ្ញត្តិជនត្តា កាយវិញ្ញត្តិវចីវិញ្ញត្តិសង្ខាតានំ កម្មទ្វារានំ អជនកត្តា មនោទ្វារសង្ខាតស្ស កម្មទ្វារស្ស វសេន ច អប្បវត្តនតោ អវិបាកសភាវតោ ច អកម្មភាវតោ ច អប្បវត្តនតោ ចេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន អប្បវត្តនតោ ចេវ បុញ្ញេហិ នោ សមា អសទិសា.

៣៧-៩. បរិត្តារម្មណត្តា ហិ តេសមេកន្តតោ តេសំ វិបាកានំ ឯកន្តតោ បរិត្តារម្មណត្តា កាមាវចរារម្មណត្តា តេសុ វិបាកេសុ សត្តបញ្ញត្តិការម្មណា ករុណាមុទិតា កទាចិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ ន ជាយន្តិ, តថា ឯវំ តិស្សោ បន វិរតិយោ ឯតេសុ វិបាកេសុ ន ជាយន្តិ, ហិ កស្មា ការណា ន ជាយន្តិ, បញ្ច សិក្ខាបទា កុសលាតិ កុសលា នាមាតិ សត្ថុនា វុត្តា យស្មា ការណា, តស្មា ន ជាយន្តិ. តថាធិបតិនោបេត្ថ តថា ឯវមេវ ចត្តារោ អធិបតិនោបិ ឯតេសុ វិបាកេសុ ន សន្តិ. កស្មា? ឆន្ទាទីនិ ធម្មជាតានិ បុរេតរំ កត្វា អនុប្បជ្ជនតោ ន សន្តិ, ឥតិ វចនំ វិនិទ្ទិសេ អាចរិយោ កថេយ្យ.

៤០. អសង្ខារសសង្ខារវិធានំ បន បុញ្ញតោ វិបាកេសុ អសង្ខារសសង្ខារវិធានំ បុញ្ញតោ កុសលតោ អាគមនវសេន ញេយ្យំ. តត្ថ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ មតេន មុខេ ចលិតេ អាទាសតលេ មុខនិមិត្តចលនំ វិយ អសង្ខារស្ស កុសលស្ស វិបាកោ អសង្ខារោ ហោតិ, សសង្ខារស្ស កុសលស្ស វិបាកោ សសង្ខារោ ហោតិ, ឯវំ អាគមនវសេន ញេយ្យំ. បច្ចយតោ ចេវ ញេយ្យំ តត្ថ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ មតេន ពលវន្តេហិ វិភូតេហិ បច្ចយេហិ កម្មាទីហិ ឧប្បន្នោ អសង្ខារោ ទុព្ពលេហិ សសង្ខារោតិ ឯវំ បច្ចយវសេន វិញ្ញេយ្យំ ជានិតព្ពំ.

៤១-២. ហីនាទីនំ បុញ្ញានំ វិបាកត្តា ហីនាទយោ វិបាកា បុញ្ញវាទិនា ជិនេន បរិទីបិតា ភវន្តិ, ឥតិ ឯវំ ឥមិនា វុត្តប្បការេន បវត្តំ ឥទំ អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ ឯកន្តេន សវត្ថុកំ កាមលោកស្មិំ ជាយតេ, អញ្ញត្ថ បន អញ្ញាសុ ភូមីសុ ន ជាយតេ.

វិញ្ញាណបញ្ចកំ និយតារម្មណន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស រូបមេវ អារម្មណំ, ន សទ្ទាទយោ. សេសត្តយំ យទា ចក្ខុវិញ្ញាណេន គហិតំ អារម្មណំ ករោតិ, តទាស្ស រូបំ អារម្មណំ ហោតិ. យទា សោតវិញ្ញាណេន គហិតំ, តទាស្ស សទ្ទោ អារម្មណោ ហោតិ. យទា ឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណេហិ គហិតានិ អារម្មណានិ ករោន្តិ, តទាស្ស គន្ធរសផោដ្ឋព្ពារម្មណានិ ហោន្តិ. មនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយំ យទា តទារម្មណំ ហោតិ, តទា ឆអារម្មណំ ហោតិ, ឯវំ អនិយតារម្មណំ ហោតិ.

រូបារម្មណាយ កិរិយាមនោធាតុយា អបគមោ បទដ្ឋានំ អាសន្នការណំ ឯតស្សាតិ អបគមបទដ្ឋានំ, តាយ អាវជ្ជនំ កត្វា ឋិតាយ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទស្សនកិច្ចំ ករីយតីតិ អត្ថោ. តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានំ សម្បដិច្ឆនភាវេន គយ្ហាការំ. សន្តីរណាទិរសា សោមនស្សយុត្តា មនោវិញ្ញាណធាតុសន្តីរណតទារម្មណរសា, ឧបេក្ខាយុត្តា បន សន្តីរណតទារម្មណបដិសន្ធិភវង្គចុតិរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា សន្តីរណាទិភាវេន គយ្ហាការំ.

៤៣. កាមាវចរបុញ្ញស្ស កាមាវចរកុសលស្ស សោឡស វិបាកា ហោន្តិ. ឥតិ យំ វចនំ វុត្តំ, តំ វចនំ តិហេតុកបុញ្ញស្ស ឧក្កដ្ឋស្ស វសេន អាចរិយោ បរិទីបយេ. អយមេត្ថ អត្ថោ – ឆន្ទាធិបតេយ្យាទីនំ វសេន ឧក្កដ្ឋតិហេតុកកុសលំ កាមសុគតិយំ តិហេតុកបដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ អដ្ឋ អហេតុកកុសលវិបាកានិ, អដ្ឋ មហាកុសលវិបាកានីតិ សោឡស បាកានិ និប្ផាទេតិ.

៤៤. កុសលានុគតំ កត្វា ភាជិតំ កិំ មហគ្គតំ វិបាកចិត្តំ កុសលានុគតំ កុសលំ អនុគតំ កត្វា មហគ្គតកុសលចិត្តេន សមានំ កត្វា ភគវតា ភាជិតំ ទេសិតំ. កិំ កេន ការណេន? កាមាវចរបុញ្ញំវ កាមាវចរកុសលំ ឥវ អសមានផលំ នត្ថិ យតោ យស្មា ការណា, តស្មា វិបាកំ កុសលានុគតំ កត្វា ភគវតា ភាជិតំ ទេសិតំ. កាមាវចរបុញ្ញំវាតិ យថា អដ្ឋវិធេសុ កាមាវចរកុសលេសុ ឧក្កដ្ឋតិហេតុកកុសលំ កាមសុគតិយំ តិហេតុកបដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ សោឡស កុសលវិបាកានិ និប្ផាទេតិ, តិហេតុកឱមកញ្ច ទុហេតុកឧក្កដ្ឋញ្ច កាមសុគតិយំ ទុហេតុកបដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ តិហេតុកវិរហិតានិ អហេតុកទុហេតុកសង្ខាតានិ វិបាកានិ និប្ផាទេតិ, ទុហេតុកឱមកំ បន កាមសុគតិយំ អហេតុកបដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ អដ្ឋ អហេតុកវិបាកានិ និប្ផាទេតិ, ឯវំ កាមាវចរបុញ្ញំ អសមានផលំវ ហោតិ.

៤៥. គជាទីនំ ឆាយា គជាទិសទិសា ហោតិ យថា, ឯវំ មហគ្គតវិបាកំ សព្ពថា សព្ពបការេន អត្តនោ កុសលេហេវ សមានំ ហោតិ.

៤៦-៧. កាមាវចរបុញ្ញំវ នាបរាបរិយវេទនំ ឥទំ មហគ្គតកុសលំ កាមាវចរបុញ្ញំវ អបរាបរិយវេទនំ អបរស្មិំ ភវេ ផលទាយកំ ន ហោតិ, ឈានា អបរិហីនស្ស ភវគាមិនោ បដិសន្ធិគាមិនោ សត្តស្ស កុសលានន្តរំយេវ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥតិ ច ញាបនត្ថំ ឯតស្ស មហគ្គតវិបាកស្ស កុសលានុគតំ កុសលានុគមនំ ភគវតា កតំ.

៤៨. ឯត្ថ ឯតស្មិំ មហគ្គតវិបាកេ បដិបទាក្កមោ តេសញ្ច ហីនាទីនំ ភេទតោ ឈានាគមនតោ មហគ្គតកុសលឈានស្ស អាគមនវសេន វិភាវិនា បណ្ឌិតេន វេទិតព្ពោ.

៤៩. ឯត្ថ វិបាកេ ឆន្ទាទិអធិបតីនំ អភាវោ, អយមេវ វិសេសតោ កុសលតោ អយំ ឯវ វិសេសោ, សេសំ សព្ពបការំ អវិសេសេន កុសលេន សមំ មតំ កថិតំ ភគវតា.

៥០. សុញ្ញតំ អនិមិត្តន្តិ, តថាបណិហិតន្តិបិ សុញ្ញតំ អនត្តា, អនិមិត្តំ អនិច្ចំ, អប្បណិហិតំ ទុក្ខំ ឥតិ ឯតានិ តីណិ នាមានិ មគ្គស្ស អនន្តរេ ចតុព្ពិធស្ស មគ្គស្ស អនន្តរេ ចតុព្ពិធេ ផលេ ហោន្តិ.

៥១. លព្ភន្តិ បរភាគស្មិំ មគ្គានន្តរេ បវត្តផលតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ វឡញ្ជនផលេសុ ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនកាលេសុ ឯតានិ តីណិ នាមានិ ន លព្ភន្តេ, ផលេហិ វិបស្សនាវសេនេវ អនត្តអនិច្ចទុក្ខសង្ខាតានំ តិណ្ណំ វិបស្សនានំ វសេន ឯវ តានិ តីណិ នាមានិ លព្ភរេ ផលេហិ លព្ភន្តេ.

៥២. ហោន្តិ សាធិបតីនេវ លោកុត្តរផលានិ តុ ឯកន្តតោ សាធិបតីនិ ឯវ ហោន្តិ, លោកុត្តរផលានិ ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ វិបាកេ អធិបតី នត្ថិ.

៥៣. មគ្គោ អត្តនោ មគ្គភាវេន មគ្គោ នាម វុច្ចតេ ភគវតា. ផលំ មគ្គំ ឧបាទាយ អដ្ឋង្គិកមគ្គំ និស្សយំ កត្វា មគ្គោ នាម ឥតិ វចនំ វុច្ចតេ ភគវតា.

៥៤. ឥមេ សត្ត អកុសលវិបាកា. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, តស្សទិសត្តា គោចរោ អារម្មណន្តិ អត្ថោ, អនិដ្ឋោ ច អនិដ្ឋមជ្ឈត្តោ ច អនិដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តា, តេយេវ គោចរោ អនិដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តគោចរោ, តស្មិំ អនិដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តគោចរេ វត្តរេ វត្តន្តិ. សុខាទិត្តយយុត្តា តេ តេ អដ្ឋ អហេតុកកុសលវិបាកា សុខាទិត្តយយុត្តា សុខសោមនស្សឧបេក្ខាវេទនាហិ សហគតា. ទុក្ខុបេក្ខាយុតា ឥមេ ឥមេ សត្ត អហេតុកអកុសលវិបាកា ទុក្ខុបេក្ខាវេទនាហិ សហគតា.

៥៥. ឯវំ ឆត្តិំសធា បាកំ បាកសាសនបូជិតោ សុគតោ. កិំ វិសិដ្ឋោ? បាកំ នាម អសុរំ, តំ សាសតិ, បាកេន អត្តនោ បុញ្ញផលេន ទេវេ អនុសាសតីតិ វា បាកសាសនោ, កោ សោ? សក្កោ. តេន បាកសាសនេន បូជិតោ សវិបាកាវិបាកេសុ កុសលវិបាកកិរិយេសុ កុសលោ ឆេកោ ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បាកំ ចិត្តំ ឆត្តិំសប្បការំ អព្រ្វិ អវោច.

អនុឡារេសូតិ ខុទ្ទកេសុ. តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា ឆឡារម្មណវិជាននគយ្ហាការា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស គតិ វិយ គតិ ឯតិស្សាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកា.

៥៦. សោមនស្សយុត្តានដ្ឋ, កុសលាកុសលានិ ច សោមនស្សយុត្តានិ អដ្ឋ កុសលាកុសលានិ ច, ក្រិយតោ បន បញ្ច ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ហាសចិត្តានិ តេរស.

៥៧. បុថុជ្ជនា ហសន្តេត្ថ ឯត្ថ ឯតេសុ តេរសចិត្តេសុ បុថុជ្ជនា បន អដ្ឋហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. សេខា សត្ត អរិយា ឆហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. អសេខា ខីណាសវា បញ្ចហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ.

កុសលានិ បន រូបារូបកុសលានិ សេខបុថុជ្ជនានំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥមានិ រូបារូបកិរិយានិ ខីណាសវានំ ភាវនាយេវ ការោ ភាវនាការោ, តស្ស វសោ ភាវនាការវសោ, តេន បវត្តានិ. តានិ រូបារូបកុសលានិ ភាវនាបុញ្ញវសប្បវត្តានិ ភាវនាកុសលវសេន បវត្តានិ. ឥមេសំ រូបារូបកិរិយានំ តេសញ្ច រូបារូបកុសលានំ អយមេវ វិសេសោ.

៥៨-៩. យា បុថុជ្ជនកាលស្មិំ, អភិនិព្ពត្តិតា បន បុថុជ្ជនកាលស្មិំ បុថុជ្ជនភាវដ្ឋិតេន យោគិនា អភិនិព្ពត្តិតា យា រូបារូបសមាបត្តិ, សា រូបារូបសមាបត្តិ សោ យោគី ខីណាសវោ ភិក្ខុ ហុត្វា នំ រូបារូបសមាបត្តិំ យាវ យត្តកំ កាលំ ន សមាបជ្ជតេ, តាវ តត្តកេន កាលេន តស្ស ខីណាសវភិក្ខុនោ កុសលា ឯវ រូបារូបកុសលា ឯវ ហោតិ. ខីណាសវេន សា រូបារូបសមាបត្តិ សចេ យទិ សមាបន្នា សមាបជ្ជិតា, ក្រិយា រូបារូបកិរិយា ហោតិ.

៦០. ឯកាទសវិធំ កាមេ កាមាវចរេ កិរិយចិត្តំ ឯកាទសវិធំ, រូបេ រូបាវចរេ បញ្ច, អរូបិសុ ចត្តារិ ឥតិ សព្ពានិ ក្រិយចិត្តានិ វីសតិ.

៦១. លោកុត្តរក្រិយចិត្តំ, បន កស្មា ន វិជ្ជតិ? មគ្គស្ស ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា ន វិជ្ជតិ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – ចតុមគ្គដ្ឋោ ខីណាសវោ នាម ន ហោតិ, មគ្គានន្តរមេវ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, មគ្គោបិ ឯកចិត្តក្ខណិកោ យទិ ចិត្តំ ពហុចិត្តក្ខណិកំ, ផលសមង្គិនោ ខីណាសវស្សបិ មគ្គចិត្តំ ភវេយ្យ, ឯវំ សតិ លោកុត្តរកិរិយចិត្តំ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

៦២. ក្រិយាក្រិយាបត្តិវិភាគទេសកោ ករណំ ក្រិយំ, ក្រិយំ នាម វិនយបរិយាយេន អកត្តព្ពស្ស ករណំ, ន ករណំ អក្រិយំ, អក្រិយំ នាម វិនយបរិយាយេន កត្តព្ពស្ស អករណំ, អាបជ្ជនំ អាបត្តិ, ក្រិយាយ ករណេន អាបត្តិ ក្រិយាបត្តិ, អក្រិយាយ អករណេន អាបត្តិ អក្រិយាបត្តិ, ក្រិយាបត្តិ ច អក្រិយាបត្តិ ច ក្រិយាបត្យាក្រិយាបត្តិយោ, ឯកស្ស អាបត្តិ-សទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘ក្រិយាក្រិយាបត្តិយោ’’តិ វុត្តំ, តាសំ វិភាគោ ក្រិយាក្រិយាបត្តិវិភាគោ, ទេសេតីតិ ទេសកោ, តស្ស ទេសកោ ក្រិយាក្រិយាបត្តិវិភាគទេសកោ. ណ្វុ-តុ-បច្ចយេសុ បរេសុ កម្មត្ថេ ឆដ្ឋី ហោតីតិ វទន្តិ. ជិនោ កិំ វិសិដ្ឋោ? ក្រិយាក្រិយាបត្តិវិភាគទេសកោ ហិតាហិតានំ សក្រិយាក្រិយារតោ ហិតស្ស សក្រិយាយ រតោ, អហិតស្ស អក្រិយាយ រតោ, យំ ក្រិយាក្រិយំ, ក្រិយំ នាម ក្រិយចិត្តំ, អក្រិយំ នាម កុសលាកុសលវិបាកចិត្តំ ឥច្ឆន្តិ ឯកេ. តំ ន. កស្មា? កុសលាធិការេ ‘‘កុសលំ មុនិនា លបិតំ’’ អកុសលាធិការេ ‘‘បាបមានសំ បាបាបាបេស្វបាបេន វុត្តំ’’ វិបាកាធិការេ ‘‘បាកំ សុគតោ អព្រវី’’តិ វត្វា បុន ក្រិយាធិការេ ‘‘កុសលាកុសលវិបាកានិ អវោចា’’តិ វចនស្ស វត្តព្ពាភាវតោ. តេន វាស្ស ក្រិយាក្រិយំ ឯតស្សាតិ ក្រិយាក្រិយំ, ក្រិយាក្រិយសភាវន្តិ អត្ថោ. អយមេវ សារតោ បច្ចេតព្ពោ. យំ ក្រិយាក្រិយំ ចិត្តំ ក្រិយាក្រិយាសភាវំ អវោច ទេសេសិ, តំ ក្រិយាក្រិយំ ក្រិយាក្រិយសភាវំ មយា សមីរិតំ, សម្មា បការេន ឦរិតំ កថិតំ.

៦៤. ឯកូននវុតិ សព្ពេ, ចិត្តុប្បាទា មហេសិនា លោកុត្តរេ អដ្ឋ កត្វា ឯកូននវុតិ សព្ពេ ចិត្តុប្បាទា មហេសិនា តថាគតេន សមាសតោ សង្ខេបតោ និទ្ទិដ្ឋា.

៦៥. បិដកេ អភិធម្មស្មិំ, យេ ភិក្ខូ បាដវត្ថិនោ អភិធម្មបិដកេ បដុនោ ភាវោ បាដវំ, តេន អត្ថោ បាដវត្ថោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ បាដវត្ថិនោ, ឆេកភាវត្ថិកា យេ ភិក្ខូ, តេហិ ភិក្ខូហិ អយំ អភិធម្មាវតារោ ឧគ្គហេតព្ពោ សិក្ខិតព្ពោ បុនប្បុនំ ចិន្តិតព្ពោ.

៦៦. យេ ជនា តស្សង្កាសេន តំសន្និភេន អភិធម្មាវតារេន អភិធម្មមហោទធិំ មហាសាគរសន្និភំ អភិធម្មំ តរន្តិ, តេ ឥមំ លោកំ បរលោកញ្ច តរន្តិ. ឥតីតិ បរិសមាបនេ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

ចិត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមោ បរិច្ឆេទោ.