រូបបវត្តិក្កមវណ្ណនា

៥២. ឥទានិ នេសំ សម្ភវវសេន, បវត្តិបដិសន្ធិវសេន, យោនិវសេន ច បវត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពានិបិ បនេតានី’’ត្យាទិ វុត្តំ. យថារហន្តិ សភាវកបរិបុណ្ណាយតនានំ អនុរូបតោ.

៥៣. កមលកុហរគព្ភមលាទិសំសេទដ្ឋានេសុ ជាតា សំសេទជា. ឧបបាតោ នេសំ អត្ថីតិ ឱបបាតិកា, ឧក្កំសគតិបរិច្ឆេទវសេន ចេត្ថ វិសិដ្ឋឧបបាតោ គហិតោ យថា ‘‘អភិរូបស្ស កញ្ញា ទាតព្ពា’’តិ. សត្ត ទសកានិ បាតុភវន្តិ បរិបុណ្ណាយតនភាវេន ឧបលព្ភនតោ. កទាចិ ន លព្ភន្តិ ជច្ចន្ធជច្ចពធិរជច្ចាឃាននបុំសកអាទិកប្បិកានំ វសេន. តត្ថ សុគតិយំ មហានុភាវេន កម្មុនា និព្ពត្តមានានំ ឱបបាតិកានំ ឥន្ទ្រិយវេកល្លាយោគតោ ចក្ខុសោតឃានាលាភោ សំសេទជានំ, ភាវាលាភោ បឋមកប្បិកឱបបាតិកានំ វសេនបិ. ទុគ្គតិយំ បន ចក្ខុសោតភាវាលាភោ ទ្វិន្នម្បិ វសេន, ឃានាលាភោ សំសេទជានមេវ វសេន, ន ឱបបាតិកានំ វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ ធម្មហទយវិភង្គេ ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ទស, កស្សចិ អបរានិបិ ទស, កស្សចិ នវ, កស្សចិ សត្តា’’តិ (វិភ. ១០០៧) វចនតោ បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយស្ស ឱបបាតិកស្ស សទ្ទាយតនវជ្ជិតានិ ឯកាទសាយតនានិ វុត្តានិ. អន្ធស្ស ចក្ខាយតនវជ្ជិតានិ ទស, តថា ពធិរស្ស សោតាយតនវជ្ជិតានិ, អន្ធពធិរស្ស តទុភយវជ្ជិតានិ នវ, គព្ភសេយ្យកស្ស ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាសទ្ទាយតនវជ្ជិតានិសត្តាយតនានិ វុត្តានិ. យទិ បន អឃានកោបិ ឱបបាតិកោ សិយា, អន្ធពធិរាឃានកានំ វសេន តិក្ខត្តុំ ទស, អន្ធពធិរអន្ធាឃានកពធិរាឃានកានំ វសេន តិក្ខត្តុំ នវ, អន្ធពធិរាឃានកស្ស វសេន ច អដ្ឋ អាយតនានិ វត្តព្ពានិ សិយុំ, ន បនេវំ វុត្តានិ. តស្មា នត្ថិ ឱបបាតិកស្ស ឃានវេកល្លន្តិ. តថា ច វុត្តំ យមកដ្ឋកថាយំ ‘‘អឃានកោ ឱបបាតិកោ នត្ថិ. យទិ ភវេយ្យ, កស្សចិ អដ្ឋាយតនានីតិ វទេយ្យា’’តិ (យម. អដ្ឋ. អាយតនយមក. ១៨-២១).

សំសេទជានំ បន ឃានាភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ’’ត្យាទិបាឡិយា (វិភ. ១០០៧) ឱបបាតិកយោនិមេវ សន្ធាយ, សត្តាយតនគ្គហណស្ស ច អញ្ញេសំ អសម្ភវតោ គព្ភសេយ្យកមេវ សន្ធាយ វុត្តត្តា. យំ បន ‘‘សំសេទជយោនិកា បរិបុណ្ណាយតនភាវេន ឱបបាតិកសង្គហំ កត្វា វុត្តា’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ, តម្បិ បរិបុណ្ណាយតនំយេវ សំសេទជានំ ឱបបាតិកេសុ សង្គហវសេន វុត្តំ. អបរេ បន យមកេ ឃានជិវ្ហានំ សហចារិតា វុត្តាតិ អជិវ្ហស្ស អសម្ភវតោ អឃានកស្សបិ អភាវមេវ វណ្ណេន្តិ, តត្ថាបិ យថា ចក្ខុសោតានិ រូបភវេ ឃានជិវ្ហាហិ វិនា បវត្តន្តិ, ន ឯវំ ឃានជិវ្ហា អញ្ញមញ្ញំ វិនា បវត្តន្តិ ទ្វិន្នម្បិ រូបភវេ អនុប្បជ្ជនតោតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ កាមភវេ អប្បវត្តិវសេន តេសំ សហចារិតា វុត្តាតិ ន ន សក្កា វត្តុន្តិ.

៥៤. គព្ភេ មាតុកុច្ឆិយំ សេន្តីតិ គព្ភសេយ្យកា, តេយេវ រូបាទីសុ សត្តតាយ សត្តាតិ គព្ភសេយ្យកសត្តា. ឯតេ អណ្ឌជជលាពុជា. តីណិ ទសកានិ បាតុភវន្តិ, យានិ ‘‘កលលរូប’’ន្តិ វុច្ចន្តិ, បរិបិណ្ឌិតានិ ច តានិ ជាតិឧណ្ណាយ ឯកស្ស អំសុនោ បសន្នតិលតេលេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដស្ស បគ្ឃរិត្វា អគ្គេ ឋិតពិន្ទុមត្តានិ អច្ឆានិ វិប្បសន្នានិ. កទាចិ ន លព្ភតិ អភាវកសត្តានំ វសេន. តតោ បរន្តិ បដិសន្ធិតោ បរំ. បវត្តិកាលេតិ សត្តមេ សត្តាហេ, ដីកាការមតេន ឯកាទសមេ សត្តាហេ វា. កមេនាតិ ចក្ខុទសកបាតុភាវតោ សត្តាហាតិក្កមេន សោតទសកំ, តតោ សត្តាហាតិក្កមេន ឃានទសកំ, តតោ សត្តាហាតិក្កមេន ជិវ្ហាទសកន្តិ ឯវំ អនុក្កមេន. អដ្ឋកថាយម្បិ ហិ អយមត្ថោ ទស្សិតោវ.

៥៥. ឋិតិកាលន្តិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិកាលំ. បដិសន្ធិចិត្តសហជាតា ហិ ឧតុ ឋានប្បត្តា តស្ស ឋិតិក្ខណេ សុទ្ធដ្ឋកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តទា ឧប្បន្នា ភង្គក្ខណេត្យាទិនា អនុក្កមេន ឧតុ រូបំ ជនេតិ. ឱជាផរណមុបាទាយាតិ គព្ភសេយ្យកស្ស មាតុ អជ្ឈោហដាហារតោ សំសេទជោបបាតិកានញ្ច មុខគតសេម្ហាទិតោ ឱជាយ រសហរណីអនុសារេន សរីរេ ផរណកាលតោ បដ្ឋាយ.

៥៦. ចុតិចិត្តំ ឧបរិមំ ឯតស្សាតិ ចុតិចិត្តោបរិ. កម្មជរូបានិ ន ឧប្បជ្ជន្តិ តទុប្បត្តិយំ មរណាភាវតោ. កម្មជរូបវិច្ឆេទេ ហិ ‘‘មតោ’’តិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘អាយុ ឧស្មា ច វិញ្ញាណំ, យទា កាយំ ជហន្តិមំ;

អបវិទ្ធោ តទា សេតិ, និរត្ថំវ កលិង្គរ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៣.៩៥ ថោកំ វិសទិសំ);

បុរេតរន្តិ សត្តរសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេ. តតោបរំ ចិត្តជាហារជរូបញ្ច វោច្ឆិជ្ជតីតិ អជីវកសន្តានេ តេសំ ឧប្បត្តិយា អភាវតោ យថានិព្ពត្តំ ចិត្តជំ, អាហារជញ្ច តតោ បរំ កិញ្ចិ កាលំ បវត្តិត្វា និរុជ្ឈតិ. អបរេ បន អាចរិយា ‘‘ចិត្តជរូបំ ចុតិចិត្តតោ បុរេតរមេវ វោច្ឆិជ្ជតី’’តិ វណ្ណេន្តិ.

៥៨. រូបលោកេ ឃានជិវ្ហាកាយានំ អភាវេ ការណំ វុត្តមេវ. ភាវទ្វយំ បន ពហលកាមរាគូបនិស្សយត្តា ព្រហ្មានញ្ច តទភាវតោ តត្ថ ន បវត្តតិ. អាហារជកលាបានិ ច ន លព្ភន្តិ អជ្ឈោហដាហារាភាវេន សរីរគតស្សបិ អាហារស្ស រូបសមុដ្ឋាបនាភាវតោ. ពាហិរញ្ហិ ឧតុំ, អាហារញ្ច ឧបនិស្សយំ លភិត្វា ឧតុអាហារា រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ. ជីវិតនវកន្តិ កាយាភាវតោ កាយទសកដ្ឋានិយំ ជីវិតនវកំ.

៥៩. អតិរិច្ឆតិ សេសព្រហ្មានំ បដិសន្ធិយំ, បវត្តេ ច ឧបលភិតព្ពរូបតោ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, មរណកាលេ បន ព្រហ្មានំ សរីរនិក្ខេបាភាវតោ សព្ពេសម្បិ តិសមុដ្ឋានានិ, ទ្វិសមុដ្ឋានានិ ច សហេវ និរុជ្ឈន្តិ.

៦១. រូបេសុ តេវីសតិ ឃានជិវ្ហាកាយភាវទ្វយវសេន បញ្ចន្នំ អភាវតោ. កេចិ បន ‘‘លហុតាទិត្តយម្បិ តេសុ នត្ថិ ទន្ធត្តករាទិធាតុក្ខោភាភាវតោ’’តិ វទន្តិ, តំ អការណំ. ន ហិ វូបសមេតព្ពាបេក្ខា តព្ពិរោធិធម្មប្បវត្តិ តថា សតិ សហេតុកកិរិយចិត្តេសុ លហុតាទីនំ អភាវប្បសង្គតោ. ‘‘សទ្ទោ វិការោ’’ត្យាទិ សព្ពេសម្បិ សាធារណវសេន វុត្តំ.

រូបបវត្តិក្កមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.