៣. បកិណ្ណកបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១. ឥទានិ យថាវុត្តានំ ចិត្តចេតសិកានំ វេទនាទិវិភាគតោ, តំតំវេទនាទិភេទភិន្នចិត្តុប្បាទវិភាគតោ ច បកិណ្ណកសង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បយុត្តា យថាយោគ’’ន្ត្យាទិ អារទ្ធំ. យថាយោគំ សម្បយុត្តា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សភាវតោ អត្តនោ អត្តនោ សភាវវសេន ឯកូននវុតិវិធម្បិ ចិត្តំ អារម្មណវិជាននសភាវសាមញ្ញេន ឯកវិធំ, សព្ពចិត្តសាធារណោ ផស្សោ ផុសនសភាវេន ឯកវិធោត្យាទិនា តេបញ្ញាស ហោន្តិ.

២. ឥទានិ តេសំ ធម្មានំ យថារហំ វេទនា…បេ… វត្ថុតោ សង្គហោ នាម វេទនាសង្គហាទិនាមកោ បកិណ្ណកសង្គហោ ចិត្តុប្បាទវសេនេវ តំតំវេទនាទិភេទភិន្នចិត្តុប្បាទានំ វសេនេវ ន កត្ថចិ តំវិរហេន នីយតេ ឧបនីយតេ, អាហរីយតីត្យត្ថោ.

វេទនាសង្គហវណ្ណនា

៣. តត្ថាតិ តេសុ ឆសុ សង្គហេសុ. សុខាទិវេទនានំ, តំសហគតចិត្តុប្បាទានញ្ច វិភាគវសេន សង្គហោ វេទនាសង្គហោ. ទុក្ខតោ, សុខតោ ច អញ្ញា អទុក្ខមសុខាម-ការាគមវសេន. ននុ ច ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, វេទនា សុខា ទុក្ខា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៦៧) វចនតោ ទ្វេ ឯវ វេទនាតិ? សច្ចំ, តំ បន អនវជ្ជបក្ខិកំ អទុក្ខមសុខំ សុខវេទនាយំ, សាវជ្ជបក្ខិកញ្ច ទុក្ខវេទនាយំ សង្គហេត្វា វុត្តំ. យម្បិ កត្ថចិ សុត្តេ ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតមិទមេត្ថ ទុក្ខស្សា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩) វចនំ, តំ សង្ខារទុក្ខតាយ សព្ពវេទនានំ ទុក្ខសភាវត្តា វុត្តំ. យថាហ – ‘‘សង្ខារានិច្ចតំ, អានន្ទ, មយា សន្ធាយ ភាសិតំ សង្ខារវិបរិណាមតញ្ច យំ កិញ្ចិវេទយិតមិទមេត្ថ ទុក្ខស្សា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៥២). តស្មា តិស្សោយេវ វេទនាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ភគវា – ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា សុខា ទុក្ខា អទុក្ខមសុខា ចា’’តិ (ឥតិវុ. ៥២-៥៣; សំ. និ. ៤.២៤៩-២៥១). ឯវំ តិវិធាបិ បនេតា ឥន្ទ្រិយទេសនាយំ ‘‘សុខិន្ទ្រិយំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (វិភ. ២១៩) បញ្ចធា ទេសិតាតិ តំវសេនបេត្ថ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘សុខំ ទុក្ខ’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. កាយិកមានសិកសាតាសាតភេទតោ ហិ សុខំ ទុក្ខញ្ច បច្ចេកំ ទ្វិធា វិភជិត្វា ‘‘សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (វិភ. ២១៩) ទេសិតា, ឧបេក្ខា បន ភេទាភាវតោ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយន្តិ ឯកធាវ. យថា ហិ សុខទុក្ខានិ អញ្ញថា កាយស្ស អនុគ្គហមុបឃាតញ្ច ករោន្តិ, អញ្ញថា មនសោ, នេវំ ឧបេក្ខា, តស្មា សា ឯកធាវ ទេសិតា, តេនាហុ បោរាណា –

‘‘កាយិកំ មានសំ ទុក្ខំ, សុខញ្ចោបេក្ខវេទនា;

ឯកំ មានសមេវេតិ, បញ្ចធិន្ទ្រិយភេទតោ’’តិ. (ស. ស. ៧៤);

តត្ថ ឥដ្ឋផោដ្ឋព្ពានុភវនលក្ខណំ សុខំ. អនិដ្ឋផោដ្ឋព្ពានុភវនលក្ខណំ ទុក្ខំ. សភាវតោ, បរិកប្បតោ វា ឥដ្ឋានុភវនលក្ខណំ សោមនស្សំ. តថា អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណំ ទោមនស្សំ. មជ្ឈត្តានុភវនលក្ខណា ឧបេក្ខា.

៥. ចតុចត្តាលីស បច្ចេកំ លោកិយលោកុត្តរភេទេន ឯកាទសវិធត្តា.

៧. សេសានីតិ សុខទុក្ខសោមនស្សទោមនស្សសហគតេហិ អវសេសានិ អកុសលតោ ឆ, អហេតុកតោ ចុទ្ទស, កាមាវចរសោភនតោ ទ្វាទស, បញ្ចមជ្ឈានិកានិ តេវីសាតិ សព្ពានិបិ បញ្ចបញ្ញាស.

វេទនាសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ហេតុសង្គហវណ្ណនា

១០. លោភាទិហេតូនំ វិភាគវសេន, តំសម្បយុត្តវសេន ច សង្គហោ ហេតុសង្គហោ. ហេតវោ នាម ឆព្ពិធា ភវន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ហេតុភាវោ បន នេសំ សម្បយុត្តានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនសង្ខាតោ មូលភាវោ. លទ្ធហេតុបច្ចយា ហិ ធម្មា វិរុឡ្ហមូលា វិយ បាទបា ថិរា ហោន្តិ, ន អហេតុកា វិយ ជលតលេ សេវាលសទិសា. ឯវញ្ច កត្វា ឯតេ មូលសទិសតាយ ‘‘មូលានី’’តិ ច វុច្ចន្តិ. អបរេ បន ‘‘កុសលាទីនំ កុសលាទិភាវសាធនំ ហេតុភាវោ’’តិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ ហេតូនំ អត្តនោ កុសលាទិភាវសាធនោ អញ្ញោ ហេតុ មគ្គិតព្ពោ សិយា. អថ សេសសម្បយុត្តហេតុបដិពទ្ធោ តេសំ កុសលាទិភាវោ, ឯវម្បិ មោមូហចិត្តសម្បយុត្តស្ស ហេតុនោ អកុសលភាវោ អប្បដិពទ្ធោ សិយា. អថ តស្ស សភាវតោ អកុសលភាវោបិ សិយា, ឯវំ សតិ សេសហេតូនម្បិ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោតិ តេសំ វិយ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ សោ ហេតុបដិពទ្ធោ ន សិយា. យទិ ច ហេតុបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, តទា អហេតុកានំ អព្យាកតភាវោ ន សិយាតិ អលមតិនិប្បីឡនេន. កុសលាទិភាវោ បន កុសលាកុសលានំ យោនិសោអយោនិសោមនសិការប្បដិពទ្ធោ. យថាហ – ‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’’ត្យាទិ (អ. និ. ១.៦៧), អព្យាកតានំ បន អព្យាកតភាវោ និរនុសយសន្តានប្បដិពទ្ធោ កម្មប្បដិពទ្ធោ អវិបាកភាវប្បដិពទ្ធោ ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៦. ឥទានិ ហេតូនំ ជាតិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘លោភោ ទោសោ ចា’’ត្យាទិ វុត្តំ.

ហេតុសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កិច្ចសង្គហវណ្ណនា

១៨. បដិសន្ធាទីនំ កិច្ចានំ វិភាគវសេន, តំកិច្ចវន្តានញ្ច បរិច្ឆេទវសេន សង្គហោ កិច្ចសង្គហោ. ភវតោ ភវស្ស បដិសន្ធានំ បដិសន្ធិកិច្ចំ. អវិច្ឆេទប្បវត្តិហេតុភាវេន ភវស្ស អង្គភាវោ ភវង្គកិច្ចំ. អាវជ្ជនកិច្ចាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តវចនត្ថានុសារេន យថារហំ យោជេតព្ពានិ. អារម្មណេ តំតំកិច្ចសាធនវសេន អនេកក្ខត្តុំ, ឯកក្ខត្តុំ វា ជវមានស្ស វិយ បវត្តិ ជវនកិច្ចំ. តំតំជវនគ្គហិតារម្មណស្ស អារម្មណករណំ តទារម្មណកិច្ចំ. និព្ពត្តភវតោ បរិគឡ្ហនំ ចុតិកិច្ចំ.

១៩. ឥមានិ បន កិច្ចានិ ឋានវសេន បាកដានិ ហោន្តីតិ តំ ទានិ បភេទតោ ទស្សេតុំ ‘‘បដិសន្ធី’’ត្យាទិ វុត្តំ, តត្ថ បដិសន្ធិយា ឋានំ បដិសន្ធិឋានំ. កាមំ បដិសន្ធិវិនិមុត្តំ ឋានំ នាម នត្ថិ, សុខគ្គហណត្ថំ បន ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្ត្យាទីសុ វិយ អភេទេបិ ភេទបរិកប្បនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ទស្សនាទីនំ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ ឋានំ បញ្ចវិញ្ញាណឋានំ. អាទិ-សទ្ទេន សម្បដិច្ឆនឋានាទីនំ សង្គហោ.

តត្ថ ចុតិភវង្គានំ អន្តរា បដិសន្ធិឋានំ. បដិសន្ធិអាវជ្ជនានំ, ជវនាវជ្ជនានំ, តទារម្មណាវជ្ជនានំ, វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនានំ, កទាចិ ជវនចុតីនំ, តទារម្មណចុតីនញ្ច អន្តរា ភវង្គឋានំ. ភវង្គបញ្ចវិញ្ញាណានំ, ភវង្គជវនានញ្ច អន្តរា អាវជ្ជនឋានំ. បញ្ចទ្វារាវជ្ជនសម្បដិច្ឆនានមន្តរា បញ្ចវិញ្ញាណឋានំ. បញ្ចវិញ្ញាណសន្តីរណានមន្តរា សម្បដិច្ឆនឋានំ. សម្បដិច្ឆនវោដ្ឋព្ពនានមន្តរា សន្តីរណឋានំ. សន្តីរណជវនានំ, សន្តីរណភវង្គានញ្ច អន្តរា វោដ្ឋព្ពនឋានំ. វោដ្ឋព្ពនតទារម្មណានំ, វោដ្ឋព្ពនភវង្គានំ, វោដ្ឋព្ពនចុតីនំ, មនោទ្វារាវជ្ជនតទារម្មណានំ, មនោទ្វារាវជ្ជនភវង្គានំ, មនោទ្វារាវជ្ជនចុតីនញ្ច អន្តរា ជវនឋានំ. ជវនភវង្គានំ, ជវនចុតីនញ្ច អន្តរា តទារម្មណឋានំ. ជវនបដិសន្ធីនំ, តទារម្មណបដិសន្ធីនំ, ភវង្គបដិសន្ធីនំ វា អន្តរា ចុតិឋានំ នាម.

២០. ទ្វេ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណានិ សុខសន្តីរណស្ស បដិសន្ធិវសប្បវត្តិភាវាភាវតោតិអធិប្បាយោ. ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ ‘‘ឧបេក្ខាសហគតំ ធម្មំ បដិច្ច ឧបេក្ខាសហគតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន ហេតុបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ៤.១៣.១៧៩) ឯវមាគតស្ស ឧបេក្ខាសហគតបទស្ស វិភង្គេ ‘‘អហេតុកំ ឧបេក្ខាសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា, ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ, អហេតុកបដិសន្ធិក្ខណេ ឧបេក្ខាសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា, ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ’’តិ (បដ្ឋា. ៤.១៣.១៧៩) ឯវំ បវត្តិបដិសន្ធិវសេន បដិច្ចនយោ ឧទ្ធដោ, បីតិសហគតសុខសហគតបទវិភង្គេ បន ‘‘អហេតុកំ បីតិសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ចតយោ ខន្ធា…បេ… ទ្វេ ខន្ធា. អហេតុកំ សុខសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា …បេ… ឯកោ ខន្ធោ’’តិ (បដ្ឋា. ៤.១៣.១៤៤, ១៦៧) បវត្តិវសេនេវ ឧទ្ធដោ, ន បន ‘‘អហេតុកបដិសន្ធិក្ខណេ’’ត្យាទិនា បដិសន្ធិវសេន, តស្មា យថាធម្មសាសនេ អវចនម្បិ អភាវមេវ ទីបេតីតិ ន តស្ស បដិសន្ធិវសេន បវត្តិ អត្ថិ. យត្ថ បន លព្ភមានស្សបិ កស្សចិ អវចនំ, តត្ថ ការណំ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ.

២៥. មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស បរិត្តារម្មណេ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ បវត្តមានស្សបិ នត្ថិ ជវនកិច្ចំ តស្ស អារម្មណរសានុភវនាភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘អាវជ្ជនទ្វយវជ្ជិតានី’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថា). ឥតរថា ‘‘ជវនំ ហុត្វា’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ. កុសលាកុសលផលកិរិយចិត្តានីតិ ឯកវីសតិ លោកិយលោកុត្តរកុសលានិ, ទ្វាទស អកុសលានិ, ចត្តារិ លោកុត្តរផលចិត្តានិ, អដ្ឋារស តេភូមកកិរិយចិត្តានិ. ឯកចិត្តក្ខណិកម្បិ ហិ លោកុត្តរមគ្គាទិកំ តំសភាវវន្តតាយ ជវនកិច្ចំ នាម, យថា ឯកេកគោចរវិសយម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សកលវិសយាវពោធនសាមត្ថិយយោគតោ ន កទាចិ តំនាមំ វិជហតីតិ.

២៧. ឯវំ កិច្ចភេទេន វុត្តានេវ យថាសកំ លព្ភមានកិច្ចគណនវសេន សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តេសុ បនា’’ត្យាទិ វុត្តំ.

៣៣. បដិសន្ធាទយោ ចិត្តុប្បាទា នាមកិច្ចភេទេន បដិសន្ធាទីនំ នាមានំ, កិច្ចានញ្ច ភេទេន, អថ វា បដិសន្ធាទយោ នាម តន្នាមកា ចិត្តុប្បាទា បដិសន្ធាទីនំ កិច្ចានំ ភេទេន ចុទ្ទស, ឋានភេទេន បដិសន្ធាទីនំយេវ ឋានានំ ភេទេន ទសធា បកាសិតាតិ យោជនា. ឯកកិច្ចឋានទ្វិកិច្ចឋានតិកិច្ចឋានចតុកិច្ចឋានបញ្ចកិច្ចឋានានិ ចិត្តានិ យថាក្កមំ អដ្ឋសដ្ឋិ, តថា ទ្វេ ច នវ ច អដ្ឋ ច ទ្វេ ចាតិ និទ្ទិសេតិ សម្ពន្ធោ.

កិច្ចសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វារសង្គហវណ្ណនា

៣៥. ទ្វារានំ, ទ្វារប្បវត្តចិត្តានញ្ច បរិច្ឆេទវសេន សង្គហោ ទ្វារសង្គហោ. អាវជ្ជនាទីនំ អរូបធម្មានំ បវត្តិមុខភាវតោ ទ្វារានិ វិយាតិ ទ្វារានិ.

៣៦. ចក្ខុមេវាតិ បសាទចក្ខុមេវ.

៣៧. អាវជ្ជនាទីនំ មនានំ, មនោយេវ វា ទ្វារន្តិ មនោទ្វារំ. ភវង្គន្តិ អាវជ្ជនានន្តរំ ភវង្គំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘សាវជ្ជនំ ភវង្គន្តុ, មនោទ្វារន្តិ វុច្ចតី’’តិ;

៣៩. តត្ថាតិ តេសុ ចក្ខាទិទ្វារេសុ ចក្ខុទ្វារេ ឆចត្តាលីស ចិត្តានិ យថារហមុប្បជ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បញ្ចទ្វារាវជ្ជនមេកំ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឧភយវិបាកវសេន សត្ត, វោដ្ឋព្ពនមេកំ, កាមាវចរជវនានិ ច កុសលាកុសលនិរាវជ្ជនកិរិយវសេន ឯកូនតិំស, តទារម្មណានិ ច អគ្គហិតគ្គហណេន អដ្ឋេវាតិ ឆចត្តាលីស. យថារហន្តិ ឥដ្ឋាទិអារម្មណេ យោនិសោអយោនិសោមនសិការនិរនុសយសន្តានាទីនំ អនុរូបវសេន. សព្ពថាបីតិ អាវជ្ជនាទិតទារម្មណបរិយោសានេន សព្ពេនបិ បការេន កាមាវចរានេវាតិ យោជនា. សព្ពថាបិ ចតុបញ្ញាស ចិត្តានីតិ វា សម្ពន្ធោ. សព្ពថាបិ តំតំទ្វារិកវសេន ឋិតានិ អគ្គហិតគ្គហណេន ចក្ខុទ្វារិកេសុ ឆចត្តាលីសចិត្តេសុ សោតវិញ្ញាណាទីនំ ចតុន្នំ យុគឡានំ បក្ខេបេន ចតុបញ្ញាសបីត្យត្ថោ.

៤១. ចក្ខាទិទ្វារេសុ អប្បវត្តនតោ, មនោទ្វារសង្ខាតភវង្គតោ អារម្មណន្តរគ្គហណវសេន អប្បវត្តិតោ ច បដិសន្ធាទិវសេន បវត្តានិ ឯកូនវីសតិ ទ្វារវិមុត្តានិ.

៤២. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ សកសកទ្វារេ, ឆព្ពីសតិ មហគ្គតលោកុត្តរជវនានិ មនោទ្វារេយេវ ឧប្បជ្ជនតោ ឆត្តិំស ចិត្តានិ យថារហំ សកសកទ្វារានុរូបំ ឯកទ្វារិកចិត្តានិ.

៤៥. បញ្ចទ្វារេសុ សន្តីរណតទារម្មណវសេន, មនោទ្វារេ ច តទារម្មណវសេន បវត្តនតោ ឆទ្វារិកានិ ចេវ បដិសន្ធាទិវសប្បវត្តិយា ទ្វារវិមុត្តានិ ច.

៤៧. បញ្ចទ្វារិកានិ ច ឆទ្វារិកានិ ច បញ្ចឆទ្វារិកានិ. ឆទ្វារិកានិ ច តានិ កទាចិ ទ្វារវិមុត្តានិ ចាតិ ឆទ្វារិកវិមុត្តានិ. អថ វា ឆទ្វារិកានិ ច ឆទ្វារិកវិមុត្តានិ ចាតិ ឆទ្វារិកវិមុត្តានីតិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

ទ្វារសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាលម្ពណសង្គហវណ្ណនា

៤៨. អារម្មណានំ សរូបតោ, វិភាគតោ, តំវិសយចិត្តតោ ច សង្គហោ អាលម្ពណសង្គហោ. វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ រូបយតិ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ រូបំ, តទេវ ទុព្ពលបុរិសេន ទណ្ឌាទិ វិយ ចិត្តចេតសិកេហិ អាលម្ពីយតិ, តានិ វា អាគន្ត្វា ឯត្ថ រមន្តីតិ អារម្មណន្តិ រូបារម្មណំ. សទ្ទីយតីតិ សទ្ទោ, សោយេវ អារម្មណន្តិ សទ្ទារម្មណំ. គន្ធយតិ អត្តនោ វត្ថុំ សូចេតិ ‘‘ឥទមេត្ថ អត្ថី’’តិ បេសុញ្ញំ ករោន្តំ វិយ ហោតីតិ គន្ធោ, សោយេវ អារម្មណំ គន្ធារម្មណំ. រសន្តិ តំ សត្តា អស្សាទេន្តីតិ រសោ, សោយេវ អារម្មណំ រសារម្មណំ. ផុសីយតីតិ ផោដ្ឋព្ពំ, តទេវ អារម្មណំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ. ធម្មោយេវ អារម្មណំ ធម្មារម្មណំ.

៤៩. តត្ថាតិ តេសុ រូបាទិអារម្មណេសុ, រូបមេវាតិ វណ្ណាយតនសង្ខាតំ រូបមេវ. សទ្ទាទយោតិ សទ្ទាយតនាទិសង្ខាតា សទ្ទាទយោ, អាបោធាតុវជ្ជិតភូតត្តយសង្ខាតំ ផោដ្ឋព្ពាយតនញ្ច.

៥០. បញ្ចារម្មណបសាទានិ ឋបេត្វា សេសានិ សោឡស សុខុមរូបានិ.

៥១. បច្ចុប្បន្នន្តិ វត្តមានំ.

៥២. ឆព្ពិធម្បីតិ រូបាទិវសេន ឆព្ពិធម្បិ. វិនាសាភាវតោ អតីតាទិកាលវសេន នវត្តព្ពត្តា និព្ពានំ, បញ្ញត្តិ ច កាលវិមុត្តំ នាម. យថារហន្តិ កាមាវចរជវនអភិញ្ញាសេសមហគ្គតាទិជវនានំ អនុរូបតោ. កាមាវចរជវនានញ្ហិ ហសិតុប្បាទវជ្ជានំ ឆព្ពិធម្បិ តិកាលិកំ, កាលវិមុត្តញ្ច អារម្មណំ ហោតិ. ហសិតុប្បាទស្ស តិកាលិកមេវ. តថា ហិស្ស ឯកន្តបរិត្តារម្មណតំ វក្ខតិ. ទិព្ពចក្ខាទិវសប្បវត្តស្ស បន អភិញ្ញាជវនស្ស យថារហំ ឆព្ពិធម្បិ តិកាលិកំ, កាលវិមុត្តញ្ច អារម្មណំ ហោតិ. វិភាគោ បនេត្ថ នវមបរិច្ឆេទេ អាវិ ភវិស្សតិ. សេសានំ បន កាលវិមុត្តំ, អតីតញ្ច យថារហមារម្មណំ ហោតិ.

៥៣. ទ្វារ…បេ… សង្ខាតានំ ឆព្ពិធម្បិ អារម្មណំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, តំ បន នេសំ អារម្មណំ ន អាវជ្ជនស្ស វិយ កេនចិ អគ្គហិតមេវ គោចរភាវំ គច្ឆតិ, ន ច បញ្ចទ្វារិកជវនានំ វិយ ឯកន្តបច្ចុប្បន្នំ, នាបិ មនោទ្វារិកជវនានំ វិយ តិកាលិកមេវ, អវិសេសេន កាលវិមុត្តំ វា, នាបិ មរណាសន្នតោ បុរិមភាគជវនានំ វិយ កម្មកម្មនិមិត្តាទិវសេន អាគមសិទ្ធិវោហារវិនិមុត្តន្តិ អាហ ‘‘យថាសម្ភវំ…បេ… សម្មត’’ន្តិ. តត្ថ យថាសម្ភវន្តិ តំតំភូមិកបដិសន្ធិភវង្គចុតីនំ តំតំទ្វារគ្គហិតាទិវសេន សម្ភវានុរូបតោ. កាមាវចរានញ្ហិ បដិសន្ធិភវង្គានំ តាវ រូបាទិបញ្ចារម្មណំ ឆទ្វារគ្គហិតំ យថារហំ បច្ចុប្បន្នមតីតញ្ច កម្មនិមិត្តសម្មតមារម្មណំ ហោតិ, តថា ចុតិចិត្តស្ស អតីតមេវ. ធម្មារម្មណំ បន តេសំ តិណ្ណន្នម្បិ មនោទ្វារគ្គហិតមេវ អតីតំ កម្មកម្មនិមិត្តសម្មតំ, តថា រូបារម្មណំ ឯកមេវ មនោទ្វារគ្គហិតំ ឯកន្តបច្ចុប្បន្នំ គតិនិមិត្តសម្មតន្តិ ឯវំ កាមាវចរបដិសន្ធាទីនំ យថាសម្ភវំ ឆទ្វារគ្គហិតំ បច្ចុប្បន្នមតីតញ្ច កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តសម្មតមារម្មណំ ហោតិ.

មហគ្គតបដិសន្ធាទីសុ បន រូបាវចរានំ, បឋមតតិយារុប្បានញ្ច ធម្មារម្មណមេវ មនោទ្វារគ្គហិតំ បញ្ញត្តិភូតំ កម្មនិមិត្តសម្មតំ, តថា ទុតិយចតុត្ថារុប្បានំ អតីតមេវាតិ ឯវំ មហគ្គតបដិសន្ធិភវង្គចុតីនំ មនោទ្វារគ្គហិតំ បញ្ញត្តិភូតំ, អតីតំ វា កម្មនិមិត្តសម្មតមេវ អារម្មណំ ហោតិ.

យេភុយ្យេន ភវន្តរេ ឆទ្វារគ្គហិតន្តិ ពាហុល្លេន អតីតានន្តរភវេ មរណាសន្នប្បវត្តឆទ្វារិកជវនេហិ គហិតំ. អសញ្ញីភវតោ ចុតានញ្ហិ បដិសន្ធិវិសយស្ស អនន្តរាតីតភវេ ន កេនចិ ទ្វារេន គហណំ អត្ថីតិ តទេវេត្ថ យេភុយ្យគ្គហណេន ព្យភិចារិតំ. កេវលញ្ហិ កម្មពលេនេវ តេសំ បដិសន្ធិយា កម្មនិមិត្តាទិកមារម្មណំ ឧបដ្ឋាតិ. តថា ហិ សច្ចសង្ខេបេ អសញ្ញីភវតោ ចុតស្ស បដិសន្ធិនិមិត្តំ បុច្ឆិត្វា –

‘‘ភវន្តរកតំ កម្មំ, យមោកាសំ លភេ តតោ;

ហោតិ សា សន្ធិ តេនេវ, ឧបដ្ឋាបិតគោចរេ’’តិ. (ស. ស. ១៧១) –

កេវលំ កម្មពលេនេវ បដិសន្ធិគោចរស្ស ឧបដ្ឋានំ វុត្តំ. ឥតរថា ហិ ជវនគ្គហិតស្សបិ អារម្មណស្ស កម្មពលេនេវ ឧបដ្ឋាបិយមានត្តា ‘‘តេនេវា’’តិ សាវធារណវចនស្ស អធិប្បាយសុញ្ញតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. ននុ ច តេសម្បិ បដិសន្ធិគោចរោ កម្មភវេ កេនចិ ទ្វារេន ជវនគ្គហិតោ សម្ភវតីតិ? សច្ចំ សម្ភវតិ កម្មកម្មនិមិត្តសម្មតោ, គតិនិមិត្តសម្មតោ បន សព្ពេសម្បិ មរណកាលេយេវ ឧបដ្ឋាតីតិ កុតោ តស្ស កម្មភវេ គហណសម្ភវោ. អបិចេត្ថ មរណាសន្នបវត្តជវនេហិ គហិតមេវ សន្ធាយ ‘‘ឆទ្វារគ្គហិត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវញ្ច កត្វា អាចរិយេន ឥមស្មិំយេវ អធិការេ បរមត្ថវិនិច្ឆយេ វុត្តំ –

‘‘មរណាសន្នសត្តស្ស, យថោបដ្ឋិតគោចរំ;

ឆទ្វារេសុ តមារព្ភ, បដិសន្ធិ ភវន្តរេ’’តិ. (បរម. វិ. ៨៩);

‘‘បច្ចុប្បន្ន’’ន្ត្យាទិនា អនាគតស្ស បដិសន្ធិគោចរភាវំ និវារេតិ. ន ហិ តំ អតីតកម្មកម្មនិមិត្តានិ វិយ អនុភូតំ, នាបិ បច្ចុប្បន្នកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានិ វិយ អាបាថគតញ្ច ហោតីតិ, កម្មកម្មនិមិត្តាទីនញ្ច សរូបំ សយមេវ វក្ខតិ.

៥៤. តេសូតិ រូបាទិបច្ចុប្បន្នាទិកម្មាទិអារម្មណេសុ វិញ្ញាណេសុ. រូបាទីសុ ឯកេកំ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ រូបាទិឯកេការម្មណានិ.

៥៥. រូបាទិកំ បញ្ចវិធម្បិ អារម្មណមេតស្សាតិ រូបាទិបញ្ចារម្មណំ.

៥៦. សេសានីតិ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនេហិ អវសេសានិ ឯកាទស កាមាវចរវិបាកានិ. សព្ពថាបិ កាមាវចរារម្មណានីតិ សព្ពេនបិ ឆទ្វារិកទ្វារវិមុត្តឆឡារម្មណវសប្បវត្តាការេន និព្ពត្តានិបិ ឯកន្តកាមាវចរសភាវឆឡារម្មណគោចរានិ. ឯត្ថ ហិ វិបាកានិ តាវ សន្តីរណាទិវសេន រូបាទិបញ្ចារម្មណេ, បដិសន្ធាទិវសេន ឆឡារម្មណសង្ខាតេ កាមាវចរារម្មណេយេវ បវត្តន្តិ.

ហសនចិត្តម្បិ បធានសារុប្បដ្ឋានំ ទិស្វា តុស្សន្តស្ស រូបារម្មណេ, ភណ្ឌភាជនដ្ឋានេ មហាសទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឯវរូបា លោលុប្បតណ្ហា មេ បហីនា’’តិ តុស្សន្តស្ស សទ្ទារម្មណេ, គន្ធាទីហិ ចេតិយបូជនកាលេ តុស្សន្តស្ស គន្ធារម្មណេ, រសសម្បន្នំ បិណ្ឌបាតំ សព្រហ្មចារីហិ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជនកាលេ តុស្សន្តស្ស រសារម្មណេ, អាភិសមាចារិកវត្តបរិបូរណកាលេ តុស្សន្តស្ស ផោដ្ឋព្ពារម្មណេ, បុព្ពេនិវាសញាណាទីហិ គហិតកាមាវចរធម្មំ អារព្ភ តុស្សន្តស្ស ធម្មារម្មណេតិ ឯវំ បរិត្តធម្មបរិយាបន្នេស្វេវ ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ.

៥៧. ទ្វាទសាកុសលអដ្ឋញាណវិប្បយុត្តជវនវសេន វីសតិ ចិត្តានិ អត្តនោ ជឡភាវតោ លោកុត្តរធម្មេ អារព្ភ បវត្តិតុំ ន សក្កោន្តីតិ នវវិធលោកុត្តរធម្មេ វជ្ជេត្វា តេភូមកានិ, បញ្ញត្តិញ្ច អារព្ភ បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘អកុសលានិ ចេវា’’ត្យាទិ. ឥមេសុ ហិ អកុសលតោ ចត្តារោ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា បរិត្តធម្មេ អារព្ភ បរាមសនអស្សាទនាភិនន្ទនកាលេ កាមាវចរារម្មណា, តេនេវាការេន សត្តវីសតិ មហគ្គតធម្មេ អារព្ភ បវត្តិយំ មហគ្គតារម្មណា, សម្មុតិធម្មេ អារព្ភ បវត្តិយំ បញ្ញត្តារម្មណា. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទាបិ តេយេវ ធម្មេ អារព្ភ កេវលំ អស្សាទនាភិនន្ទនវសេន បវត្តិយំ, បដិឃសម្បយុត្តា ច ទុស្សនវិប្បដិសារវសេន, វិចិកិច្ឆាសហគតោ អនិដ្ឋង្គមនវសេន, ឧទ្ធច្ចសហគតោ វិក្ខិបនវសេន, អវូបសមវសេន ច បវត្តិយំ បរិត្តមហគ្គតបញ្ញត្តារម្មណោ, កុសលតោ ចត្តារោ, កិរិយតោ ចត្តារោតិ អដ្ឋ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទា សេក្ខបុថុជ្ជនខីណាសវានំ អសក្កច្ចទានបច្ចវេក្ខណធម្មស្សវនាទីសុ បរិត្តធម្មេ អារព្ភ បវត្តិកាលេ កាមាវចរារម្មណា, អតិបគុណជ្ឈានបច្ចវេក្ខណកាលេ មហគ្គតារម្មណា, កសិណនិមិត្តាទីសុ បរិកម្មាទិកាលេ បញ្ញត្តារម្មណាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥៨. អរហត្តមគ្គផលវជ្ជិតសព្ពារម្មណានិ សេក្ខបុថុជ្ជនសន្តានេស្វេវ បវត្តនតោ. សេក្ខាបិ ហិ ឋបេត្វា លោកិយចិត្តំ អរហតោ មគ្គផលសង្ខាតំ បាដិបុគ្គលិកចិត្តំ ជានិតុំ ន សក្កោន្តិ អនធិគតត្តា, តថា បុថុជ្ជនាទយោបិ សោតាបន្នាទីនំ, សេក្ខានំ បន អត្តនោ អត្តនោ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណេសុ បរសន្តានគតមគ្គផលារម្មណាយ អភិញ្ញាយ បរិកម្មកាលេ, អភិញ្ញាចិត្តេនេវ មគ្គផលានំ បរិច្ឆិន្ទនកាលេ ច អត្តនោ អត្តនោ សមានានំ, ហេដ្ឋិមានញ្ច មគ្គផលធម្មេ អារព្ភ កុសលជវនានំ បវត្តិ អត្ថីតិ អរហត្តមគ្គផលស្សេវ បដិក្ខេបោ កតោ. កាមាវចរមហគ្គតបញ្ញត្តិនិព្ពានានិ បន សេក្ខបុថុជ្ជនានំ សក្កច្ចទានបច្ចវេក្ខណធម្មស្សវនសង្ខារសម្មសនកសិណបរិកម្មាទីសុ តំតទារម្មណិកាភិញ្ញានំ បរិកម្មកាលេ, គោត្រភុវោទានកាលេ, ទិព្ពចក្ខាទីហិ រូបវិជាននាទិកាលេ ច កុសលជវនានំ គោចរភាវំ គច្ឆន្តិ.

៥៩. សព្ពថាបិ សព្ពារម្មណានីតិ កាមាវចរមហគ្គតសព្ពលោកុត្តរបញ្ញត្តិវសេន សព្ពថាបិ សព្ពារម្មណានិ, ន បន អកុសលាទយោ វិយ សប្បទេសសព្ពារម្មណានីត្យត្ថោ. កិរិយជវនានញ្ហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិវសប្បវត្តិយំ, វោដ្ឋព្ពនស្ស ច តំតំបុរេចារិកវសប្បវត្តិយំ ន ច កិញ្ចិ អគោចរំ នាម អត្ថិ.

៦០. បឋមតតិយារុប្បារម្មណត្តា អារុប្បេសុ ទុតិយចតុត្ថានិ មហគ្គតារម្មណានិ.

៦១. សេសានិ…បេ… បញ្ញត្តារម្មណានីតិ បន្នរស រូបាវចរានិ, បឋមតតិយារុប្បានិ ចាតិ ឯកវីសតិ កសិណាទិបញ្ញត្តីសុ បវត្តនតោ បញ្ញត្តារម្មណានិ.

៦៣. តេវីសតិកាមាវចរវិបាកបញ្ចទ្វារាវជ្ជនហសនវសេន បញ្ចវីសតិ ចិត្តានិ បរិត្ថម្ហិ កាមាវចរារម្មណេ យេវ ភវន្តិ. កាមាវចរញ្ហិ មហគ្គតាទយោ ឧបាទាយ មន្ទានុភាវតាយ បរិសមន្តតោ អត្តំ ខណ្ឌិតំ វិយាតិ បរិត្តំ. ‘‘ឆ ចិត្តានិ មហគ្គតេយេវា’’ត្យាទិនា សព្ពត្ថ សាវធារណយោជនា ទដ្ឋព្ពា.

អាលម្ពណសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វត្ថុសង្គហវណ្ណនា

៦៤. វត្ថុវិភាគតោ, តព្ពត្ថុកចិត្តបរិច្ឆេទវសេន ច សង្គហោ វត្ថុសង្គហោ. វសន្តិ ឯតេសុ ចិត្តចេតសិកា តន្និស្សយត្តាតិ វត្ថូនិ.

៦៥. តានិ កាមលោកេ សព្ពានិបិ លព្ភន្តិ បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយស្ស តត្ថេវ ឧបលព្ភនតោ. បិ-សទ្ទេន បន អន្ធពធិរាទិវសេន កេសញ្ចិ អសម្ភវំ ទីបេតិ.

៦៦. ឃានាទិត្តយំ នត្ថិ ព្រហ្មានំ កាមវិរាគភាវនាវសេន គន្ធរសផោដ្ឋព្ពេសុ វិរត្តតាយ តព្ពិសយប្បសាទេសុបិ វិរាគសភាវតោ. ពុទ្ធទស្សនធម្មស្សវនាទិអត្ថំ បន ចក្ខុសោតេសុ អវិរត្តភាវតោ ចក្ខាទិទ្វយំ តត្ថ ឧបលព្ភតិ.

៦៧. អរូបលោកេ សព្ពានិបិ ឆ វត្ថូនិ ន សំវិជ្ជន្តិ អរូបីនំ រូបវិរាគភាវនាពលេន តត្ថ សព្ពេន សព្ពំ រូបប្បវត្តិយា អភាវតោ.

៦៨. បញ្ចវិញ្ញាណានេវ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុយោតិ បញ្ចវិញ្ញាណធាតុយោ.

៦៩. មននមត្តា ធាតុ មនោធាតុ.

៧០. មនោយេវ វិសិដ្ឋវិជាននកិច្ចយោគតោ វិញ្ញាណំ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុ ចាតិ មនោវិញ្ញាណធាតុ. មនសោ វិញ្ញាណធាតូតិ វា មនោវិញ្ញាណធាតុ. សា ហិ មនតោយេវ អនន្តរបច្ចយតោ សម្ភូយមនសោយេវ អនន្តរបច្ចយភូតាតិ មនសោ សម្ពន្ធិនី ហោតិ. សន្តីរណត្តយស្ស, អដ្ឋមហាវិបាកានំ, បដិឃទ្វយស្ស, បឋមមគ្គស្ស, ហសិតុប្បាទស្ស, បន្នរសរូបាវចរានញ្ច វសេន បវត្តា យថាវុត្តមនោធាតុបញ្ចវិញ្ញាណធាតូហិ អវសេសា មនោវិញ្ញាណធាតុ សង្ខាតា ច តិំស ធម្មា ន កេវលំ មនោធាតុយេវ, តថា ហទយំ និស្សាយេវ បវត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

សន្តីរណមហាវិបាកានិ ហិ ឯកាទស ទ្វារាភាវតោ, កិច្ចាភាវតោ ច អារុប្បេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. បដិឃស្ស អនីវរណាវត្ថស្ស អភាវតោ តំសហគតំ ចិត្តទ្វយំ រូបលោកេបិ នត្ថិ, បគេវ អារុប្បេ. បឋមមគ្គោបិ បរតោឃោសបច្ចយាភាវេ សាវកានំ អនុប្បជ្ជនតោ, ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានញ្ច មនុស្សលោកតោ អញ្ញត្ថ អនិព្ពត្តនតោ, ហសនចិត្តញ្ច កាយាភាវតោ, រូបាវចរានិ អរូបីនំ រូបវិរាគភាវនាវសេន តទារម្មណេសុ ឈានេសុបិ វិរត្តភាវតោ អរូបភវេ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ សព្ពានិបិ ឯតានិ តេត្តិំស ចិត្តានិ ហទយំ និស្សាយេវ បវត្តន្តិ.

៧១. បញ្ចរូបាវចរកុសលតោ អវសេសានិ ទ្វាទស លោកិយកុសលានិ, បដិឃទ្វយតោ អវសេសានិ ទស អកុសលានិ, បញ្ចទ្វារាវជ្ជនហសនរូបាវចរកិរិយេហិ អវសេសានិ តេរស កិរិយចិត្តានិ, បឋមមគ្គតោ អវសេសានិ សត្ត អនុត្តរានិ ចាតិ ឥមេសំ វសេន ទ្វេចត្តាលីសវិធា មនោវិញ្ញាណធាតុសង្ខាតា ធម្មា បញ្ចវោការភវវសេន ហទយំ និស្សាយ វា, ចតុវោការភវវសេន អនិស្សាយវា បវត្តន្តិ.

៧៣. កាមេ ភវេ ឆវត្ថុំ និស្សិតា សត្ត វិញ្ញាណធាតុយោ, រូបេ ភវេ តិវត្ថុំ និស្សិតា ឃានវិញ្ញាណាទិត្តយវជ្ជិតា ចតុព្ពិធា វិញ្ញាណធាតុយោ, អារុប្បេ ភវេ អនិស្សិតា ឯកា មនោវិញ្ញាណធាតុ មតាតិ យោជនា.

៧៤. កាមាវចរវិបាកបញ្ចទ្វារាវជ្ជនបដិឃទ្វយហសនវសេន សត្តវីសតិ កាមាវចរានិ, បន្នរស រូបាវចរានិ, បឋមមគ្គោតិ តេចត្តាលីស និស្សាយេវ ជាយរេ, តតោយេវ អវសេសា អារុប្បវិបាកវជ្ជិតា ទ្វេចត្តាលីស និស្សាយ ច អនិស្សាយ ច ជាយរេ, បាការុប្បា ចត្តារោ អនិស្សិតាយេវាតិ សម្ពន្ធោ.

វត្ថុសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

បកិណ្ណកបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.