២. ចេតសិកបរិច្ឆេទវណ្ណនា

សម្បយោគលក្ខណវណ្ណនា

១. ឯវំ តាវ ចិត្តំ ភូមិជាតិសម្បយោគសង្ខារឈានារម្មណមគ្គភេទេន យថារហំ វិភជិត្វា ឥទានិ ចេតសិកវិភាគស្ស អនុប្បត្តត្តា បឋមំ តាវ ចតុព្ពិធសម្បយោគលក្ខណសន្ទស្សនវសេន ចេតសិកលក្ខណំ ឋបេត្វា, តទនន្តរំ អញ្ញសមានអកុសលសោភនវសេន តីហិ រាសីហិ ចេតសិកធម្មេ ឧទ្ទិសិត្វា, តេសំ សោឡសហាការេហិ សម្បយោគំ, តេត្តិំសវិធេន សង្គហញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ឯកុប្បាទនិរោធា ចា’’ត្យាទិ អារទ្ធំ. ចិត្តេន សហ ឯកតោ ឧប្បាទោ ច និរោធោ ច យេសំ តេ ឯកុប្បាទនិរោធា. ឯកំ អាលម្ពណញ្ច វត្ថុ ច យេសំ តេ ឯកាលម្ពណវត្ថុកា. ឯវំ ចតូហិ លក្ខណេហិ ចេតោយុត្តា ចិត្តេន សម្បយុត្តា ទ្វិបញ្ញាស លក្ខណា ធារណតោ ធម្មា និយតយោគិនោ, អនិយតយោគិនោ ច ចេតសិកា មតា.

តត្ថ យទិ ឯកុប្បាទមត្តេនេវ ចេតោយុត្តាតិ អធិប្បេតា, តទា ចិត្តេន សហ ឧប្បជ្ជមានានំ រូបធម្មានម្បិ ចេតោយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ឯកនិរោធគ្គហណំ. ឯវម្បិ ចិត្តានុបរិវត្តិនោ វិញ្ញត្តិទ្វយស្ស បសង្គោ នសក្កា និវារេតុំ, តថា ‘‘ឯកតោ ឧប្បាទោ វា និរោធោ វា ឯតេសន្តិ ឯកុប្បាទនិរោធា’’តិ បរិកប្បេន្តស្ស បុរេតរមុប្បជ្ជិត្វា ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ និរុជ្ឈមានានម្បិ រូបធម្មានន្តិ ឯកាលម្ពណគ្គហណំ. យេ ឯវំ តិវិធលក្ខណា, តេ និយមតោ ឯកវត្ថុយេវាតិទស្សនត្ថំ ឯកវត្ថុកគ្គហណន្តិ អលមតិប្បបញ្ចេន.

សម្បយោគលក្ខណវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អញ្ញសមានចេតសិកវណ្ណនា

២. កថន្តិ សរូបសម្បយោគាការានំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ផុសតីតិ ផស្សោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ ធម្មុទេសវារផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា), ស្វាយំ ផុសនលក្ខណោ. អយញ្ហិ អរូបធម្មោបិ សមានោ អារម្មណេ ផុសនាការេនេវ បវត្តតិ, សា ចស្ស ផុសនាការប្បវត្តិ អម្ពិលខាទកាទីនំ បស្សន្តស្ស បរស្ស ខេឡុប្បាទាទិ វិយ ទដ្ឋព្ពា. វេទយតិ អារម្មណរសំ អនុភវតីតិ វេទនា, សា វេទយិតលក្ខណា. អារម្មណរសានុភវនញ្ហិ បត្វា សេសសម្បយុត្តធម្មា ឯកទេសមត្តេនេវ រសំ អនុភវន្តិ, ឯកំសតោ បន ឥស្សរវតាយ វេទនាវ អនុភវតិ. តថា ហេសា ‘‘សុភោជនរសានុភវនករាជា វិយា’’តិ វុត្តា. សុខាទិវសេន បនស្សា ភេទំ សយមេវ វក្ខតិ. នីលាទិភេទំ អារម្មណំ សញ្ជានាតិ សញ្ញំ កត្វា ជានាតីតិ សញ្ញា, សា សញ្ជាននលក្ខណា. សា ហិ ឧប្បជ្ជមានា ទារុអាទីសុ វឌ្ឍកិអាទីនំ សញ្ញាណករណំ វិយ បច្ឆា សញ្ជាននស្ស ការណភូតំ អាការំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតិ. និមិត្តការិកាយ តាវេតំ យុជ្ជតិ, និមិត្តេន សញ្ជានន្តិយា បន កថន្តិ? សាបិ បុន អបរាយ សញ្ញាយ សញ្ជាននស្ស និមិត្តំ អាការំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ ន ឯត្ថ កោចិ អសម្ភវោ.

ចេតេតិ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណេ អភិសន្ទហតិ, សង្ខតាភិសង្ខរណេ វា ព្យាបារមាបជ្ជតីតិ ចេតនា. តថា ហិ អយមេវ អភិសង្ខរណេ បធានត្តា វិភង្គេ សុត្តន្តភាជនិយេ សង្ខារក្ខន្ធំ វិភជន្តេន ‘‘សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩) វត្វា ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា ចេតនា’’ត្យាទិនា (វិភ. ២១) និទ្ទិដ្ឋា. សា ចេតយិតលក្ខណា, ជេដ្ឋសិស្សមហាវឌ្ឍកិអាទយោ វិយ សកិច្ចបរកិច្ចសាធិកាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកគ្គតាវិតក្កវិចារបីតីនំ សរូបវិភាវនំ ហេដ្ឋា អាគតមេវ.

ជីវន្តិ តេន សម្បយុត្តធម្មាតិ ជីវិតំ, តទេវ សហជាតានុបាលនេ អាធិបច្ចយោគេន ឥន្ទ្រិយន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តំ អនុបាលនលក្ខណំ ឧប្បលាទិអនុបាលកំ ឧទកំ វិយ. ករណំ ការោ, មនស្មិំ ការោ មនសិការោ, សោ ចេតសោ អារម្មណេ សមន្នាហារលក្ខណោ. វិតក្កោ ហិ សហជាតធម្មានំ អារម្មណេ អភិនិរោបនសភាវត្តា តេ តត្ថ បក្ខិបន្តោ វិយ ហោតិ, ចេតនា អត្តនា អារម្មណគ្គហណេន យថារុឡ្ហេ ធម្មេបិ តត្ថ តត្ថ និយោជេន្តី ពលនាយកោ វិយ ហោតិ, មនសិការោ តេ អារម្មណាភិមុខំ បយោជនតោ អាជានីយានំ បយោជនកសារថិ វិយាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ធម្មានញ្ហិ តំ តំ យាថាវសរសលក្ខណំ សភាវតោ បដិវិជ្ឈិត្វា ភគវតា តេ តេ ធម្មា វិភត្តាតិ ភគវតិ សទ្ធាយ ‘‘ឯវំ វិសេសា ឥមេ ធម្មា’’តិ ឱកប្បេត្វា ឧគ្គហណបរិបុច្ឆាទិវសេន តេសំ សភាវសមធិគមាយ យោគោ ករណីយោ, ន បន តត្ថ តត្ថ វិប្បដិបជ្ជន្តេហិ សម្មោហោ អាបជ្ជិតព្ពោតិ អយមេត្ថ អាចរិយានំ អនុសាសនី. សព្ពេសម្បិ ឯកូននវុតិចិត្តានំ សាធារណា និយមតោ តេសុ ឧប្បជ្ជនតោតិ សព្ពចិត្តសាធារណា នាម.

៣. អធិមុច្ចនំ អធិមោក្ខោ, សោ សន្និដ្ឋានលក្ខណោ, អារម្មណេ និច្ចលភាវេន ឥន្ទខីលោ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. វីរានំ ភាវោ, កម្មំ, វិធិនា ឦរយិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ វា វីរិយំ, ឧស្សាហោ, សោ សហជាតានំ ឧបត្ថម្ភនលក្ខណោ. វីរិយវសេន ហិ តេសំ ឱលីនវុត្តិតា ន ហោតិ. ឯវញ្ច កត្វា ឥមស្ស វិតក្កាទីហិ វិសេសោ សុបាកដោ ហោតិ. ឆន្ទនំ ឆន្ទោ, អារម្មណេន អត្ថិកតា, សោ កត្តុកាមតាលក្ខណោ. តថា ហេស ‘‘អារម្មណគ្គហណេ ចេតសោ ហត្ថប្បសារណំ វិយា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ យេវាបនកវណ្ណនា) វុច្ចតិ. ទានវត្ថុវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តកាលេបិ ចេស វិស្សជ្ជិតព្ពេន តេន អត្ថិកោវ ខិបិតព្ពឧសូនំ គហណេ អត្ថិកោ ឥស្សាសោ វិយ. សោភនេសុ តទិតរេសុ ច បការេន កិណ្ណា វិប្បកិណ្ណាតិ បកិណ្ណកា.

៤. សោភនាបេក្ខាយ ឥតរេ, ឥតរាបេក្ខាយ សោភនា ច អញ្ញេ នាម, តេសំ សមានា ន ឧទ្ធច្ចសទ្ធាទយោ វិយ អកុសលាទិសភាវាយេវាតិ អញ្ញសមានា.

អញ្ញសមានចេតសិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលចេតសិកវណ្ណនា

៥. ឯវំ តាវ សព្ពចិត្តសាធារណវសេន, បកិណ្ណកវសេន ច សោភនេតរសភាវេ តេរស ធម្មេ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ ហេដ្ឋា ចិត្តវិភាគេ និទ្ទិដ្ឋានុក្កមេន អកុសលធម្មបរិយាបន្នេ បឋមំ, តតោ សោភនធម្មបរិយាបន្នេ ច ទស្សេតុំ ‘‘មោហោ’’ត្យាទិ វុត្តំ. អហេតុកា បន អាវេណិកធម្មា នត្ថីតិ ន តេ វិសុំ វុត្តា. អារម្មណេ មុយ្ហតីតិ មោហោ, អញ្ញាណំ, សោ អារម្មណសភាវច្ឆាទនលក្ខណោ. អារម្មណគ្គហណវសប្បវត្តោបិ ហេស តស្ស យថាសភាវប្បដិច្ឆាទនាកអារេនេវ បវត្តតិ. ន ហិរីយតិ ន លជ្ជតីតិ អហិរិកោ, បុគ្គលោ, ធម្មសមូហោ វា. អហិរិកស្ស ភាវោ អហិរិក្កំ, តទេវ អហិរិកំ. ន ឱត្តប្បតីតិ អនោត្តប្បំ. តត្ថ គូថតោ គាមសូករោ វិយ កាយទុច្ចរិតាទិតោ អជិគុច្ឆនលក្ខណំ អហិរិកំ, អគ្គិតោ សលភោ វិយ តតោ អនុត្តាសលក្ខណំ អនោត្តប្បំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ជិគុច្ឆតិ នាហិរិកោ, បាបា គូថាវ សូករោ;

ន ភាយតិ អនោត្តប្បី, សលភោ វិយ បាវកា’’តិ.

ឧទ្ធតស្ស ភាវោ ឧទ្ធច្ចំ, តំ ចិត្តស្ស អវូបសមលក្ខណំ បាសាណាភិឃាតសមុទ្ធតភស្មំ វិយ. លុព្ភតីតិ លោភោ, សោ អារម្មណេ អភិសង្គលក្ខណោ មក្កដាលេបោ វិយ. ចិត្តស្ស អាលម្ពិតុកាមតាមត្តំ ឆន្ទោ, លោភោ តត្ថ អភិគិជ្ឈនន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ មិច្ឆាភិនិវេសលក្ខណា ទិដ្ឋិ. ញាណញ្ហិ អារម្មណំ យថាសភាវតោ ជានាតិ, ទិដ្ឋិ យថាសភាវំ វិជហិត្វា អយាថាវតោ គណ្ហាតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’ត្យាទិនា មញ្ញតីតិ មានោ, សោ ឧណ្ណតិលក្ខណោ. តថា ហេស ‘‘កេតុកម្យតាបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤០០) វុត្តោ. ទុស្សតីតិ ទោសោ, សោ ចណ្ឌិក្កលក្ខណោ បហដាសីវិសោ វិយ, ឥស្សតីតិ ឥស្សា, សា បរសម្បត្តិឧសូយនលក្ខណា. មច្ឆរស្ស ភាវោ មច្ឆរិយំ, ‘‘មា ឥទំ អច្ឆរិយំ អញ្ញេសំ ហោតុ, មយ្ហមេវ ហោតូ’’តិ បវត្តំ វា មច្ឆរិយំ, តំ អត្តសម្បត្តិនិគូហនលក្ខណំ. កុច្ឆិតំ កតន្តិ កុកតំ. កតាកតទុច្ចរិតសុចរិតំ. អកតម្បិ ហិ កុកត’’ន្តិ វោហរន្តិ ‘‘យំ មយា អកតំ. តំ កុកត’’ន្តិ. ឥធ បន កតាកតំ អារព្ភ ឧប្បន្នោ វិប្បដិសារចិត្តុប្បាទោ កុកតំ, តស្ស ភាវោ កុក្កុច្ចំ, តំ កតាកតទុច្ចរិតសុចរិតានុសោចនលក្ខណំ. ថិននំ ថិនំ, អនុស្សាហនាវសំសីទនវសេន សំហតភាវោ. មិទ្ធនំ មិទ្ធំ, វិគតសាមត្ថិយតា, អសត្តិវិឃាតោ វា, តត្ថ ថិនំ ចិត្តស្ស អកម្មញ្ញតាលក្ខណំ, មិទ្ធំ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្សាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តថា ហិ បាឡិយំ (ធ. ស. ១១៦២-១១៦៣) ‘‘តត្ថ កតមំ ថិនំ? យា ចិត្តស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា. តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ? យា កាយស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា’’ត្យាទិនា ឥមេសំ និទ្ទេសោ បវត្តោ. ននុ ច ‘‘កាយស្សា’’តិ វចនតោ រូបកាយស្សបិ អកម្មញ្ញតា មិទ្ធន្តិ តស្ស រូបភាវោបិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថ អាចរិយេហិ អានីតការណវសេនេវស្ស បដិក្ខិត្តត្តា. តថា ហិ មិទ្ធវាទិមតប្បដិក្ខេបនត្ថំ តេសំ វាទនិក្ខេបបុព្ពកំ អដ្ឋកថាទីសុ ពហុធា វិត្ថារេន្តិ អាចរិយា. អយំ បនេត្ថ សង្គហោ –

‘‘កេចិ មិទ្ធម្បិ រូបន្តិ, វទន្តេតំ ន យុជ្ជតិ;

បហាតព្ពេសុ វុត្តត្តា, កាមច្ឆន្ទាទយោ វិយ.

‘‘បហាតព្ពេសុ អក្ខាត-មេតំ នីវរណេសុ ហិ;

រូបន្តុ ន បហាតព្ព-មក្ខាតំ ទស្សនាទិនា.

‘‘‘ន តុម្ហំ ភិក្ខវេ រូបំ, បជហេថា’តិ បាឋតោ;

បហេយ្យភាវលេសោបិ, យត្ថ រូបស្ស ទិស្សតិ.

‘‘តត្ថ តព្ពិសយច្ឆន្ទ-រាគហានិ បកាសិតា;

វុត្តញ្ហិ តត្ថ យោ ឆន្ទ-រាគក្ខេបោតិអាទិកំ.

‘‘រូបារូបេសុ មិទ្ធេសុ, អរូបំ តត្ថ ទេសិតំ;

ឥតិ ចេ នត្ថិ តំ តត្ថ, អវិសេសេន បាឋតោ.

‘‘សក្កា ហិ អនុមាតុំ យំ, មិទ្ធំ រូបន្តិ ចិន្តិតំ;

តម្បិ នីវរណំ មិទ្ធ-ភាវតោ ឥតរំ វិយ.

‘‘សម្បយោគាភិធានា ច, ន តំ រូបន្តិ និច្ឆយោ;

អរូបីនញ្ហិ ខន្ធានំ, សម្បយោគោ បវុច្ចតិ.

‘‘តថារុប្បេ សមុប្បត្តិ, បាឋតោ នត្ថិ រូបតា;

និទ្ទា ខីណាសវានន្តុ, កាយគេលញ្ញតោ សិយា’’តិ.

អកុសលចេតសិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោភនចេតសិកវណ្ណនា

៦. សទ្ទហតីតិ សទ្ធា, ពុទ្ធាទីសុ បសាទោ, សា សម្បយុត្តធម្មានំ បសាទនលក្ខណា ឧទកប្បសាទកមណិ វិយ. សរណំ សតិ, អសម្មោសោ, សា សម្បយុត្តធម្មានំ សារណលក្ខណា. ហិរីយតិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ជិគុច្ឆតីតិ ហិរី, សា បាបតោ ជិគុច្ឆនលក្ខណា. ឱត្តប្បតីតិ ឱត្តប្បំ, តំ បាបតោ ឧត្តាសលក្ខណំ. អត្តគារវវសេន បាបតោ ជិគុច្ឆនតោ កុលវធូ វិយ ហិរី, បរគារវវសេន បាបតោ ឧត្តាសនតោ វេសិយា វិយ ឱត្តប្បំ. លោភប្បដិបក្ខោ អលោភោ, សោ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អលគ្គតាលក្ខណោ មុត្តភិក្ខុ វិយ. ទោសប្បដិបក្ខោ អទោសោ, សោ អចណ្ឌិក្កលក្ខណោ អនុកូលមិត្តោ វិយ. តេសុ ធម្មេសុ មជ្ឈត្តតា តត្រមជ្ឈត្តតា, សា ចិត្តចេតសិកានំ អជ្ឈុបេក្ខនលក្ខណា សមប្បវត្តានំ អស្សានំ អជ្ឈុបេក្ខកោ សារថិ វិយ.

កាយស្ស បស្សម្ភនំ កាយប្បស្សទ្ធិ. ចិត្តស្ស បស្សម្ភនំ ចិត្តប្បស្សទ្ធិ. ឧភោបិ ចេតា កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា. កាយស្ស លហុភាវោ កាយលហុតា. តថា ចិត្តលហុតា. តា កាយចិត្តគរុភាវវូបសមលក្ខណា. កាយស្ស មុទុភាវោ កាយមុទុតា. តថា ចិត្តមុទុតា. តា កាយចិត្តថទ្ធភាវវូបសមលក្ខណា. កម្មនិ សាធុ កម្មញ្ញំ, តស្ស ភាវោ កម្មញ្ញតា, កាយស្ស កម្មញ្ញតា កាយកម្មញ្ញតា. តថា ចិត្តកម្មញ្ញតា. តា កាយចិត្តអកម្មញ្ញភាវវូបសមលក្ខណា. បគុណស្ស ភាវោ បាគុញ្ញំ, តទេវ បាគុញ្ញតា, កាយស្ស បាគុញ្ញតា កាយបាគុញ្ញតា. តថា ចិត្តបាគុញ្ញតា. តា កាយចិត្តានំ គេលញ្ញវូបសមលក្ខណា. កាយស្ស ឧជុកភាវោ កាយុជុកតា. តថា ចិត្តុជុកតា. តា កាយចិត្តានំ អជ្ជវលក្ខណា. យថាក្កមំ បនេតា កាយចិត្តានំ សារម្ភាទិករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានា, កាយោតិ ចេត្ថ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្ស គហណំ. យស្មា ចេតេ ទ្វេ ទ្វេ ធម្មាវ ឯកតោ ហុត្វា យថាសកំ បដិបក្ខធម្មេ ហនន្តិ, តស្មា ឥធេវ ទុវិធតា វុត្តា, ន សមាធិអាទីសុ. អបិច ចិត្តប្បស្សទ្ធិអាទីហិ ចិត្តស្សេវ បស្សទ្ធាទិភាវោ ហោតិ, កាយប្បស្សទ្ធិអាទីហិ បន រូបកាយស្សបិ តំសមុដ្ឋានបណីតរូបផរណវសេនាតិ តទត្ថសន្ទស្សនត្ថញ្ចេត្ថ ទុវិធតា វុត្តា. សោភនានំ សព្ពេសម្បិ សាធារណា និយមេន តេសុ ឧប្បជ្ជនតោតិ សោភនសាធារណា.

៧. សម្មា វទន្តិ ឯតាយាតិ សម្មាវាចា, វចីទុច្ចរិតវិរតិ. សា ចតុព្ពិធា មុសាវាទា វេរមណិ, បិសុណវាចា វេរមណិ, ផរុសវាចា វេរមណិ, សម្ផប្បលាបា វេរមណីតិ. កម្មមេវ កម្មន្តោ សុត្តន្តវនន្តាទយោ វិយ. សម្មា បវត្តោ កម្មន្តោ សម្មាកម្មន្តោ, កាយទុច្ចរិតវិរតិ. សា តិវិធា បាណាតិបាតា វេរមណិ, អទិន្នាទានា វេរមណិ, កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណីតិ. សម្មា អាជីវន្តិ ឯតេនាតិ សម្មាអាជីវោ, មិច្ឆាជីវវិរតិ. សោ បន អាជីវហេតុកកាយវចីទុច្ចរិតតោ វិរមណវសេន សត្តវិធោ, កុហនលបនាទិមិច្ឆាជីវវិរមណវសេន ពហុវិធោ វា. តិវិធាបិ បនេតា បច្ចេកំ សម្បត្តសមាទានសមុច្ឆេទវិរតិវសេន តិវិធា វិរតិយោ នាម យថាវុត្តទុច្ចរិតេហិ វិរមណតោ.

៨. ករោតិ បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយខេទំ ជនេតិ, កិរតិ វា វិក្ខិបតិ បរទុក្ខំ, កិណាតិ វា តំ ហិំសតិ, កិរិយតិ វា ទុក្ខិតេសុ បសារិយតីតិ ករុណា, សា បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា. តាយ ហិ បរទុក្ខំ អបនីយតុ វា, មា វា, តទាការេនេវ សា បវត្តតិ. មោទន្តិ ឯតាយាតិ មុទិតា, សា បរសម្បត្តិអនុមោទនលក្ខណា, អប្បមាណសត្តារម្មណត្តា អប្បមាណា, តា ឯវ អប្បមញ្ញា. ននុ ច ‘‘ចតស្សោ អប្បមញ្ញា’’តិ វក្ខតិ, កស្មា បនេត្ថ ទ្វេយេវ វុត្តាតិ? អទោសតត្រមជ្ឈត្តតាហិ មេត្តុបេក្ខានំ គហិតត្តា. អទោសោយេវ ហិ សត្តេសុ ហិតជ្ឈាសយវសប្បវត្តោ មេត្តា នាម. តត្រមជ្ឈត្តតាយេវ តេសុ បដិឃានុនយវូបសមប្បវត្តា ឧបេក្ខា នាម. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘អព្យាបាទេន មេត្តា ហិ, តត្រមជ្ឈត្តតាយ ច;

ឧបេក្ខា គហិតា យស្មា, តស្មា ន គហិតា ឧភោ’’តិ. (អភិធ. ៧០);

បការេន ជានាតិ អនិច្ចាទិវសេន អវពុជ្ឈតីតិ បញ្ញា, សា ឯវ យថាសភាវាវពោធនេ អាធិបច្ចយោគតោ ឥន្ទ្រិយន្តិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. អថ សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញានំ កិំ នានាករណន្តិ? សញ្ញា តាវ នីលាទិវសេន សញ្ជាននមត្តំ ករោតិ, លក្ខណប្បដិវេធំ កាតុំ ន សក្កោតិ. វិញ្ញាណំ លក្ខណប្បដិវេធម្បិ សាធេតិ, ឧស្សក្កិត្វា បន មគ្គំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. បញ្ញា បន តិវិធម្បិ ករោតិ, ពាលគាមិកហេរញ្ញិកានំ កហាបណាវពោធនមេត្ថ និទស្សនន្តិ. ញាណវិប្បយុត្តសញ្ញាយ ចេត្ថ អាការគ្គហណវសេន ឧប្បជ្ជនកាលេ វិញ្ញាណំ អព្ពោហារិកំ, សេសកាលេ ពលវំ. ញាណសម្បយុត្តា បន ឧភោបិ តទនុគតិកា ហោន្តិ. សព្ពថាបិ បញ្ចវីសតីតិ សម្ពន្ធោ.

៩. ‘‘តេរសញ្ញសមានា’’ត្យាទិ តីហិ រាសីហិ វុត្តានំ សង្គហោ.

សោភនចេតសិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សម្បយោគនយវណ្ណនា

១០. ចិត្តេន សហ អវិយុត្តា ចិត្តាវិយុត្តា, ចេតសិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧប្បជ្ជតីតិ ឧប្បាទោ, ចិត្តមេវ ឧប្បាទោ ចិត្តុប្បាទោ. អញ្ញត្ថ បន សសម្បយុត្តំ ចិត្តំ ចិត្តុប្បាទោតិ វុច្ចតិ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ ឧប្បាទោ, ធម្មសមូហោ, ចិត្តញ្ច តំ ឧប្បាទោ ចាតិ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ កត្វា. សមាហារទ្វន្ទេបិ ហិ បុល្លិង្គំ កត្ថចិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តិ. តេសំ ចិត្តាវិយុត្តានំ ចិត្តុប្បាទេសុ បច្ចេកំ សម្បយោគោ ឥតោ បរំ យថាយោគំ បវុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ.

អញ្ញសមានចេតសិកសម្បយោគនយវណ្ណនា

១៣. សភាវេន អវិតក្កត្តា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ វជ្ជិតានិ ឯតេហិ, តេហិ វា ឯតានិ វជ្ជិតានីតិ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតានិ, ចតុចត្តាលីស កាមាវចរចិត្តានិ. តេសុ ចេវ ឯកាទសសុ បឋមជ្ឈានចិត្តេសុ ច វិតក្កោ ជាយតិ សេសានំ ភាវនាពលេន អវិតក្កត្តាតិ អធិប្បាយោ.

១៤. តេសុ ចេវ បញ្ចបញ្ញាសសវិតក្កចិត្តេសុ, ឯកាទសសុ ទុតិយជ្ឈានចិត្តេសុ ចាតិ ឆសដ្ឋិចិត្តេសុ វិចារោ ជាយតិ.

១៥. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេហិ, វិចិកិច្ឆាសហគតេន ចាតិ ឯកាទសហិ វជ្ជិតេសុ អដ្ឋសត្តតិចិត្តេសុ អធិមោក្ខោ ជាយតិ.

១៦. បញ្ចទ្វារាវជ្ជនេន, ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេហិ, សម្បដិច្ឆនទ្វយេន, សន្តីរណត្តយេន ចាតិ សោឡសហិ វជ្ជិតេសុ តេសត្តតិយា ចិត្តេសុ វីរិយំ ជាយតិ.

១៧. ទោមនស្សសហគតេហិទ្វីហិ, ឧបេក្ខាសហគតេហិ បញ្ចបញ្ញាសចិត្តេហិ, កាយវិញ្ញាណទ្វយេន, ឯកាទសហិ ចតុត្ថជ្ឈានេហិ ចាតិ សត្តតិចិត្តេហិ វជ្ជិតេសុ ឯកបញ្ញាសចិត្តេសុ បីតិ ជាយតិ.

១៨. អហេតុកេហិ អដ្ឋារសហិ, មោមូហេហិ ទ្វីហិ ចាតិ វីសតិយា ចិត្តេហិ វជ្ជិតេសុ ឯកូនសត្តតិចិត្តេសុ ឆន្ទោ ជាយតិ.

១៩. តេ បនាតិ បកិណ្ណកវិវជ្ជិតា តំសហគតា ច. យថាក្កមន្តិ វិតក្កាទិឆបកិណ្ណកវជ្ជិតតំសហិតកមានុរូបតោ. ‘‘ឆសដ្ឋិ បញ្ចបញ្ញាសា’’ត្យាទិ ឯកវីសសតគណនវសេន, ឯកូននវុតិគណនវសេន ច យថារហំ យោជេតព្ពំ.

អញ្ញសមានចេតសិកសម្បយោគនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលចេតសិកសម្បយោគនយវណ្ណនា

២០. ‘‘សព្ពាកុសលសាធារណា’’តិ វត្វា តទេវ សមត្ថេតុំ ‘‘សព្ពេសុបី’’ត្យាទិ វុត្តំ. យោ ហិ កោចិ បាណាតិបាតាទីសុ បដិបជ្ជតិ, សោ សព្ពោបិ មោហេន តត្ថ អនាទីនវទស្សាវី អហិរិកេន តតោ អជិគុច្ឆន្តោ, អនោត្តប្បេន អនោត្តប្បន្តោ, ឧទ្ធច្ចេន អវូបសន្តោ ច ហោតិ, តស្មា តេ សព្ពាកុសលេសុ ឧបលព្ភន្តិ.

២១. លោភសហគតចិត្តេស្វេវាតិ ឯវ-ការោ អធិការត្ថាយបិ ហោតីតិ ‘‘ទិដ្ឋិសហគតចិត្តេសូ’’តិអាទីសុបិ អវធារណំ ទដ្ឋព្ពំ. សក្កាយាទីសុ ហិ អភិនិវិសន្តស្ស តត្ថ មមាយនសម្ភវតោ ទិដ្ឋិ លោភសហគតចិត្តេស្វេវ លព្ភតិ. មានោបិ អហំមានវសេន បវត្តនតោ ទិដ្ឋិសទិសោវ បវត្តតីតិ ទិដ្ឋិយា សហ ឯកចិត្តុប្បាទេន បវត្តតិ កេសរសីហោ វិយ អបរេន តថាវិធេន សហ ឯកគុហាយំ, ន ចាបិ ទោសមូលាទីសុ ឧប្បជ្ជតិ អត្តសិនេហសន្និស្សយភាវេន ឯកន្តលោភបទដ្ឋានត្តាតិ សោ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេស្វេវ លព្ភតិ.

២៤. តថា បរសម្បត្តិំ ឧសូយន្តស្ស, អត្តសម្បត្តិយា ច បរេហិ សាធារណភាវំ អនិច្ឆន្តស្ស, កតាកតទុច្ចរិតសុចរិតេ អនុសោចន្តស្ស ច តត្ថ តត្ថ បដិហននវសេនេវ បវត្តនតោ ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានិ បដិឃចិត្តេស្វេវ.

២៥. អកម្មញ្ញតាបកតិកស្ស តថា សភាវតិក្ខេសុ អសង្ខារិកេសុ បវត្តនាយោគតោ ថិនមិទ្ធំ សសង្ខារិកេស្វេវ លព្ភតិ.

២៧. សព្ពាបុញ្ញេស្វេវ ចត្តារោ ចេតសិកា គតា, លោភមូលេយេវ យថាសម្ភវំ តយោ គតា, ទោសមូលេស្វេវ ទ្វីសុ ចត្តារោ គតា, តថា សសង្ខារេយេវ ទ្វយន្តិ យោជនា. វិចិកិច្ឆា វិចិកិច្ឆាចិត្តេ ចាតិ ច-សទ្ទោ អវធារណេ. វិចិកិច្ឆា វិចិកិច្ឆាចិត្តេយេវាតិ សម្ពន្ធោ.

អកុសលចេតសិកសម្បយោគនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោភនចេតសិកសម្បយោគនយវណ្ណនា

២៩. លោកុត្តរចិត្តេសុ បាទកជ្ឈានាទិវសេន កទាចិ សម្មាសង្កប្បវិរហោ សិយា, ន បន វិរតីនំ អភាវោ មគ្គស្ស កាយទុច្ចរិតាទីនំ សមុច្ឆេទវសេន, ផលស្ស ច តទនុកូលវសេន បវត្តនតោតិ វុត្តំ ‘‘វិរតិយោ បនា’’ត្យាទិ. សព្ពថាបីតិ សព្ពេហិបិ តំតំទុច្ចរិតទុរាជីវានំ វិធមនវសប្បវត្តេហិ អាការេហិ. ន ហិ ឯតាសំ លោកិយេសុ វិយ លោកុត្តរេសុបិ មុសាវាទាទីនំ វិសុំ វិសុំ បហានវសេន បវត្តិ ហោតិ សព្ពេសមេវ ទុច្ចរិតទុរាជីវានំ តេន តេន មគ្គេន កេសញ្ចិ សព្ពសោ, កេសញ្ចិ អបាយគមនីយាទិអវត្ថាយ បហានវសេន ឯកក្ខណេ សមុច្ឆិន្ទនតោ. ននុ ចាយមត្ថោ ‘‘ឯកតោវា’’តិ ឥមិនាវ សិទ្ធោតិ? តំ ន, តិស្សន្នំ ឯកតោវុត្តិបរិទីបនមត្តេន ចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតាទីនំ បដិបក្ខាការប្បវត្តិយា អទីបិតត្តា. កេចិ បន ឥមមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វាវ ‘‘‘សព្ពថាបី’តិ ឥទំ អតិរិត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តត្ថ តេសំ អញ្ញាណមេវ ការណំ. ‘‘និយតា’’តិ ឥមិនាបិ លោកិយេសុ វិយ កទាចិ សម្ភវំ និវារេតិ. តថា ហេតា លោកិយេសុ យេវាបនកវសេន ទេសិតា, ឥធ បន សរូបេនេវ. កាមាវចរកុសលេស្វេវាតិ អវធារណេន កាមាវចរវិបាកកិរិយេសុ មហគ្គតេសុ ច សម្ភវំ និវារេតិ. តថា ចេវ ឧបរិ វក្ខតិ. កទាចីតិ មុសាវាទាទិឯកេកទុច្ចរិតេហិ បដិវិរមណកាលេ. កទាចិ ឧប្បជ្ជន្តាបិ ន ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុសង្ខាតានំ អត្តនោ អារម្មណានំ សម្ភវាបេក្ខត្តាតិ វុត្តំ ‘‘វិសុំ វិសុ’’ន្តិ.

៣០. អប្បនាប្បត្តានំ អប្បមញ្ញានំ ន កទាចិ សោមនស្សរហិតា បវត្តិ អត្ថីតិ ‘‘បញ្ចម…បេ… ចិត្តេសុ ចា’’តិ វុត្តំ. វិនីវរណាទិតាយ មហត្តំ គតានិ, មហន្តេហិ វា ឈាយីហិ គតានិ បត្តានីតិ មហគ្គតានិ. នានា ហុត្វាតិ ភិន្នារម្មណត្តា អត្តនោ អារម្មណភូតានំ ទុក្ខិតសុខិតសត្តានំ អាបាថគមនាបេក្ខតាយ វិសុំ វិសុំ ហុត្វា. ឯត្ថាតិ ឥមេសុ កាមាវចរកុសលចិត្តេសុ, ករុណាមុទិតាភាវនាកាលេ អប្បនាវីថិតោ បុព្ពេ បរិចយវសេន ឧបេក្ខាសហគតចិត្តេហិបិ បរិកម្មំ ហោតិ, យថា តំ បគុណគន្ថំ សជ្ឈាយន្តស្ស កទាចិ អញ្ញវិហិតស្សបិ សជ្ឈាយនំ, យថា ច បគុណវិបស្សនាយ សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស កទាចិ បរិចយពលេន ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេហិបិ សម្មសនន្តិ ឧបេក្ខាសហគតកាមាវចរេសុ ករុណាមុទិតានំ អសម្ភវវាទោ កេចិវាទោ កតោ. អប្បនាវីថិយំ បន តាសំ ឯកន្តតោ សោមនស្សសហគតេស្វេវ សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ ភិន្នជាតិកស្ស វិយ ភិន្នវេទនស្សបិ អាសេវនបច្ចយាភាវតោ.

៣២. តយោ សោឡសចិត្តេសូតិ សម្មាវាចាទយោ តយោ ធម្មា អដ្ឋលោកុត្តរកាមាវចរកុសលវសេន សោឡសចិត្តេសុ ជាយន្តិ.

៣៣. ឯវំ និយតានិយតសម្បយោគវសេន វុត្តេសុ អនិយតធម្មេ ឯកតោ ទស្សេត្វា សេសានំ និយតភាវំ ទីបេតុំ ‘‘ឥស្សាមច្ឆេរា’’ត្យាទិ វុត្តំ. ឥស្សាមច្ឆេរកុក្កុច្ចវិរតិករុណាទយោ នានា កទាចិ ជាយន្តិ, មានោ ច កទាចិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’ត្យាទិវសប្បវត្តិយំ ជាយតិ. ថិនមិទ្ធំ តថា កទាចិ អកម្មញ្ញតាវសប្បវត្តិយំ សហ អញ្ញមញ្ញំ អវិប្បយោគិវសេន ជាយតីតិ យោជនា. អថ វា មានោ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទំ ‘‘សហា’’តិ ឯត្ថាបិ យោជេត្វា ថិនមិទ្ធំ តថា កទាចិ សហ ច សសង្ខារិកបដិឃេ, ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តសសង្ខារិកេសុ ច ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចេហិ, មានេន ច សទ្ធិំ, កទាចិ តទិតរសសង្ខារិកចិត្តសម្បយោគកាលេ, តំសម្បយោគកាលេបិ វា នានា ច ជាយតីតិ យោជនា ទដ្ឋព្ពា. អបរេ បន អាចរិយា ‘‘មានោ ច ថិនមិទ្ធញ្ច តថា កទាចិ នានា កទាចិ សហ ច ជាយតី’’តិ ឯត្តកមេវ យោជេសុំ.

៣៤. សេសាតិ យថាវុត្តេហិ ឯកាទសហិ អនិយតេហិ ឥតរេ ឯកចត្តាលីស. កេចិ បន ‘‘យថាវុត្តេហិ អនិយតយេវាបនកេហិ សេសា និយតយេវាបនកា’’តិ វណ្ណេន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, ឥធ យេវាបនកនាមេន កេសញ្ចិ អនុទ្ធដត្តា. កេវលញ្ហេត្ថ និយតានិយតវសេន ចិត្តុប្បាទេសុ យថារហំ លព្ភមានចេតសិកមត្តសន្ទស្សនំ អាចរិយេន កតំ, ន យេវាបនកនាមេន កេចិ ឧទ្ធដាតិ.

ឯវំ តាវ ‘‘ផស្សាទីសុ អយំ ធម្មោ ឯត្តកេសុ ចិត្តេសុ ឧបលព្ភតី’’តិ ចិត្តបរិច្ឆេទវសេន សម្បយោគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘ឥមស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ ឯត្តកា ចេតសិកា’’តិ ចេតសិករាសិបរិច្ឆេទវសេន សង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្គហញ្ចា’’ត្យាទិ វុត្តំ.

សោភនចេតសិកសម្បយោគនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សម្បយោគនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្គហនយវណ្ណនា

៣៥. ‘‘ឆត្តិំសា’’ត្យាទិ តត្ថ តត្ថ យថារហំ លព្ភមានកធម្មវសេន គណនសង្គហោ.

៣៦. បឋមជ្ឈានេ និយុត្តានិ ចិត្តានិ, តំ វា ឯតេសំ អត្ថីតិ បឋមជ្ឈានិកចិត្តានិ. អប្បមញ្ញានំ សត្តារម្មណត្តា, លោកុត្តរានញ្ច និព្ពានារម្មណត្តា វុត្តំ ‘‘អប្បមញ្ញាវជ្ជិតា’’តិ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា អញ្ញសមានា, អប្បមញ្ញាវជ្ជិតា សោភនចេតសិកា ច សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ អាកឌ្ឍតិ. ឧបេក្ខាសហគតាតិ វិតក្កវិចារបីតិសុខវជ្ជា សុខដ្ឋានំ បវិដ្ឋឧបេក្ខាយ សហគតា. បញ្ចកជ្ឈានវសេនាតិ វិតក្កវិចារេ វិសុំ វិសុំ អតិក្កមិត្វា ភាវេន្តស្ស នាតិតិក្ខញាណស្ស វសេន ទេសិតស្ស ឈានបញ្ចកស្ស វសេន. តេ បន ឯកតោ អតិក្កមិត្វា ភាវេន្តស្ស តិក្ខញាណស្ស វសេន ទេសិតចតុក្កជ្ឈានវសេន ទុតិយជ្ឈានិកេសុ វិតក្កវិចារវជ្ជិតានំ សម្ភវតោ ចតុធា ឯវ សង្គហោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

៣៧. តេត្តិំសទ្វយំ ចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានចិត្តេសុ.

មហគ្គតចិត្តសង្គហនយវណ្ណនា

៣៨. តីសូតិ កុសលវិបាកកិរិយវសេន តិវិធេសុ សីលវិសុទ្ធិវសេន សុវិសោធិតកាយវចីបយោគស្ស កេវលំ ចិត្តសមាធានមត្តេន មហគ្គតជ្ឈានានិ បវត្តន្តិ, ន បន កាយវចីកម្មានំ វិសោធនវសេន, នាបិ ទុច្ចរិតទុរាជីវានំ សមុច្ឆិន្ទនបដិប្បស្សម្ភនវសេនាតិ វុត្តំ ‘‘វិរតិវជ្ជិតា’’តិ. បច្ចេកមេវាតិ វិសុំ វិសុំយេវ. បន្នរសសូតិ រូបាវចរវសេន តីសុ, អារុប្បវសេន ទ្វាទសសូតិ បន្នរសសុ. អប្បមញ្ញាយោ ន លព្ភន្តីតិ ឯត្ថ ការណំ វុត្តមេវ.

មហគ្គតចិត្តសង្គហនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កាមាវចរសោភនចិត្តសង្គហនយវណ្ណនា

៤០. បច្ចេកមេវាតិ ឯកេកាយេវ. អប្បមញ្ញានំ ហិ សត្តារម្មណត្តា, វិរតីនញ្ច វីតក្កមិតព្ពវត្ថុវិសយត្តា នត្ថិ តាសំ ឯកចិត្តុប្បាទេ សម្ភវោតិ លោកិយវិរតីនំ ឯកន្តកុសលសភាវត្តា នត្ថិ អព្យាកតេសុ សម្ភវោតិ វុត្តំ ‘‘វិរតិវជ្ជិតា’’តិ. តេនាហ ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា កុសលាយេវា’’តិ (វិភ. ៧១៥). ឥតរថា សទ្ធាសតិអាទយោ វិយ ‘‘សិយា កុសលា, សិយា អព្យាកតា’’តិ វទេយ្យ. ផលស្ស បន មគ្គបដិពិម្ពភូតត្តា, ទុច្ចរិតទុរាជីវានំ បដិប្បស្សម្ភនតោ ច ន លោកុត្តរវិរតីនំ ឯកន្តកុសលតា យុត្តាតិ តាសំ តត្ថ អគ្គហណំ. កាមាវចរវិបាកានម្បិ ឯកន្តបរិត្តារម្មណត្តា, អប្បមញ្ញានញ្ច សត្តារម្មណត្តា, វិរតីនម្បិ ឯកន្តកុសលត្តា វុត្តំ ‘‘អប្បមញ្ញាវិរតិវជ្ជិតា’’តិ.

ននុ ច បញ្ញត្តាទិអារម្មណម្បិ កាមាវចរកុសលំ ហោតីតិ តស្ស វិបាកេនបិ កុសលសទិសារម្មណេន ភវិតព្ពំ យថា តំ មហគ្គតលោកុត្តរវិបាកេហីតិ? នយិទមេវំ, កាមតណ្ហាធីនស្ស ផលភូតត្តា. យថា ហិ ទាសិយា បុត្តោ មាតរា ឥច្ឆិតំ កាតុំ អសក្កោន្តោ សាមិកេនេវ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ ករោតិ, ឯវំ កាមតណ្ហាយត្តតាយ ទាសិសទិសស្ស កាមាវចរកម្មស្ស វិបាកភូតំ ចិត្តំ តេន គហិតារម្មណំ អគ្គហេត្វា កាមតណ្ហារម្មណមេវ គណ្ហាតីតិ. ទ្វាទសធាតិ កុសលវិបាកកិរិយភេទេសុ បច្ចេកំ ចត្តារោ ចត្តារោ ទុកាតិ កត្វា តីសុ ទ្វាទសធា.

៤២. ឥទានិ ឥមេសុ បឋមជ្ឈានិកាទីហិ ទុតិយជ្ឈានិកាទីនំ ភេទករធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘អនុត្តរេ ឈានធម្មា’’ត្យាទិ វុត្តំ. អនុត្តរេ ចិត្តេ វិតក្កវិចារបីតិសុខវសេន ឈានធម្មា វិសេសកា ភេទកា. មជ្ឈិមេ មហគ្គតេ អប្បមញ្ញា, ឈានធម្មា ច. បរិត្តេសុ កាមាវចរេសុ វិរតី, ញាណបីតី ច អប្បមញ្ញា ច វិសេសកា, តត្ថ វិរតី កុសលេហិ វិបាកកិរិយានំ វិសេសកា, អប្បមញ្ញា កុសលកិរិយេហិ វិបាកានំ, ញាណបីតី បន តីសុ បឋមយុគឡាទីហិ ទុតិយយុគឡាទីនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

កាមាវចរសោភនចិត្តសង្គហនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលចិត្តសង្គហនយវណ្ណនា

៤៤. ទុតិយេ អសង្ខារិកេតិ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេ អសង្ខារិកេ លោភមានេន តថេវ អញ្ញសមានា, អកុសលសាធារណា ច ឯកូនវីសតិ ធម្មាតិ សម្ពន្ធោ.

៤៥. តតិយេតិ ឧបេក្ខាសហគតទិដ្ឋិសម្បយុត្តេ អសង្ខារិកេ.

៤៦. ចតុត្ថេតិ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេ អសង្ខារិកេ.

៤៧. ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានិ បនេត្ថ បច្ចេកមេវ យោជេតព្ពានិ ភិន្នារម្មណត្តាយេវាតិ អធិប្បាយោ.

៥០. អធិមោក្ខស្ស និច្ឆយាការប្បវត្តិតោ ទ្វេឡ្ហកសភាវេ វិចិកិច្ឆាចិត្តេ សម្ភវោ នត្ថីតិ ‘‘អធិមោក្ខវិរហិតា’’តិ វុត្តំ.

៥១. ឯកូនវីសតិ បឋមទុតិយអសង្ខារិកេសុ, អដ្ឋារស តតិយចតុត្ថអសង្ខារិកេសុ, វីស បញ្ចមេ អសង្ខារិកេ, ឯកវីស បឋមទុតិយសសង្ខារិកេសុ, វីសតិ តតិយចតុត្ថសសង្ខារិកេសុ, ទ្វាវីស បញ្ចមេ សសង្ខារិកេ, បន្នរស មោមូហទ្វយេតិ ឯវំ អកុសលេ សត្តធា ឋិតាតិ យោជនា.

៥២. សាធារណាតិ អកុសលានំ សព្ពេសមេវ សាធារណភូតា ចត្តារោ សមានា ច ឆន្ទបីតិអធិមោក្ខវជ្ជិតា អញ្ញសមានា អបរេ ទសាតិ ឯតេ ចុទ្ទស ធម្មា សព្ពាកុសលយោគិនោតិ បវុច្ចន្តីតិ យោជនា.

អកុសលចិត្តសង្គហនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អហេតុកចិត្តសង្គហនយវណ្ណនា

៥៤. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា អញ្ញសមានេ បច្ចាមសតិ.

៥៦. មនោវិញ្ញាណធាតុយា វិយ វិសិដ្ឋមននកិច្ចាយោគតោ មននមត្តា ធាតូតិ មនោធាតុ. អហេតុកបដិសន្ធិយុគឡេតិ ឧបេក្ខាសន្តីរណទ្វយេ.

៥៨. ទ្វាទស ហសនចិត្តេ, ឯកាទស វោដ្ឋព្ពនសុខសន្តីរណេសុ, ទស មនោធាតុត្តិកាហេតុកបដិសន្ធិយុគឡវសេន បញ្ចសុ, សត្ត ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសូតិ អដ្ឋារសាហេតុកេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ សង្គហោ ចតុព្ពិធោ ហោតីតិ យោជនា.

៥៩. តេត្តិំសវិធសង្គហោតិ អនុត្តរេ បញ្ច, តថា មហគ្គតេ, កាមាវចរសោភនេ ទ្វាទស, អកុសលេ សត្ត, អហេតុកេ ចត្តារោតិ តេត្តិំសវិធសង្គហោ.

៦០. ឥត្ថំ យថាវុត្តនយេន ចិត្តាវិយុត្តានំ ចេតសិកានំ ចិត្តបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ សម្បយោគញ្ច ចេតសិករាសិបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ សង្គហញ្ច ញត្វា យថាយោគំ ចិត្តេន សមំ ភេទំ ឧទ្ទិសេ ‘‘សព្ពចិត្តសាធារណា តាវ សត្ត ឯកូននវុតិចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជនតោ បច្ចេកំ ឯកូននវុតិវិធា, បកិណ្ណកេសុ វិតក្កោ បញ្ចបញ្ញាសចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជនតោ បញ្ចបញ្ញាសវិធោ’’ត្យាទិនា កថេយ្យាតិ អត្ថោ.

អហេតុកចិត្តសង្គហនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

ចេតសិកបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.