១. ចិត្តបរិច្ឆេទវណ្ណនា

ភូមិភេទចិត្តវណ្ណនា

៣. ឥទានិ យស្មា វិភាគវន្តានំ ធម្មានំ សភាវវិភាវនំ វិភាគេន វិនា ន ហោតិ, តស្មា យថាឧទ្ទិដ្ឋានំ អភិធម្មត្ថានំ ឧទ្ទេសក្កមេន វិភាគំ ទស្សេតុំ ចិត្តំ តាវ ភូមិជាតិសម្បយោគាទិវសេន វិភជិត្វា និទ្ទិសិតុមារភន្តោ អាហ ‘‘តត្ថ ចិត្តំ តាវា’’ត្យាទិ. តាវ-សទ្ទោ បឋមន្តិ ឯតស្សត្ថេ. យថាឧទ្ទិដ្ឋេសុ ចតូសុ អភិធម្មត្ថេសុ បឋមំ ចិត្តំ និទ្ទិសីយតីតិ អយញ្ហេត្ថត្ថោ. ចត្តារោ វិធា បការា អស្សាតិ ចតុព្ពិធំ. យស្មា បនេតេ ចតុភុម្មកា ធម្មា អនុបុព្ពបណីតា, តស្មា ហីនុក្កដ្ឋុក្កដ្ឋតរតមានុក្កមេន តេសំ និទ្ទេសោ កតោ. តត្ថ កាមេតីតិ កាមោ, កាមតណ្ហា, សា ឯត្ថ អវចរតិ អារម្មណករណវសេនាតិ កាមាវចរំ. កាមីយតីតិ វា កាមោ, ឯកាទសវិធោ កាមភវោ, តស្មិំ យេភុយ្យេន អវចរតីតិ កាមាវចរំ. យេភុយ្យេន ចរណស្ស ហិ អធិប្បេតត្តា រូបារូបភវេសុ បវត្តស្សាបិ ឥមស្ស កាមាវចរភាវោ ឧបបន្នោ ហោតិ. កាមភវោយេវ វា កាមោ ឯត្ថ អវចរតីតិ កាមាវចរោ, តត្ថ បវត្តម្បិ ចិត្តំ និស្សិតេ និស្សយវោហារេន កាមាវចរំ ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’ត្យាទីសុ វិយាតិ អលមតិវិសារណិយា កថាយ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘កាមោវចរតីត្យេត្ថ, កាមេវចរតីតិ វា;

ឋានូបចារតោ វាបិ, តំ កាមាវចរំ ភវេ’’តិ.

រូបារូបាវចរេសុបិ ឯសេវ នយោ យថារហំ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបាទានក្ខន្ធសង្ខាតលោកតោ ឧត្តរតិ អនាសវភាវេនាតិ លោកុត្តរំ, មគ្គចិត្តំ. ផលចិត្តំ បន តតោ ឧត្តិណ្ណន្តិ លោកុត្តរំ. ឧភយម្បិ វា សហ និព្ពានេន លោកតោ ឧត្តរំ អធិកំ យថាវុត្តគុណវសេនេវាតិ លោកុត្តរំ.

ភូមិភេទចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលចិត្តវណ្ណនា

៤. ឥមេសុ បន ចតូសុ ចិត្តេសុ កាមាវចរចិត្តស្ស កុសលាកុសលវិបាកកិរិយភេទេន ចតុព្ពិធភាវេបិ បាបាហេតុកវជ្ជានំ ឯកូនសដ្ឋិយា, ឯកនវុតិយា វា ចិត្តានំ សោភននាមេន វោហារករណត្ថំ ‘‘បាបាហេតុកមុត្តានិ ‘សោភនានី’តិ វុច្ចរេ’’តិ ឯវំ វក្ខមាននយស្ស អនុរូបតោ បាបាហេតុកេយេវ បឋមំ ទស្សេន្តោ, តេសុ ច ភវេសុ គហិតបដិសន្ធិកស្ស សត្តស្ស អាទិតោ វីថិចិត្តវសេន លោភសហគតចិត្តុប្បាទានមេវ សម្ភវតោ តេយេវ បឋមំ ទស្សេត្វា តទនន្តរំ ទ្វិហេតុកភាវសាមញ្ញេន ទោមនស្សសហគតេ, តទនន្តរំ ឯកហេតុកេ ច ទស្សេតុំ ‘‘សោមនស្សសហគត’’ន្ត្យាទិនា លោភមូលំ តាវ វេទនាទិដ្ឋិសង្ខារភេទេន អដ្ឋធា វិភជិត្វា ទស្សេតិ.

តត្ថ សុន្ទរំ មនោ, តំ វា ឯតស្ស អត្ថីតិ សុមនោ, ចិត្តំ, តំសមង្គិបុគ្គលោ វា, តស្ស ភាវោ តស្មិំ អភិធានពុទ្ធីនំ បវត្តិហេតុតាយាតិ សោមនស្សំ, មានសិកសុខវេទនាយេតំ អធិវចនំ, តេន សហគតំ ឯកុប្បាទាទិវសេន សំសដ្ឋំ, តេន សហ ឯកុប្បាទាទិភាវំ គតន្តិ វា សោមនស្សសហគតំ. មិច្ឆា បស្សតីតិ ទិដ្ឋិ. សាមញ្ញវចនស្សបិ ហិ អត្ថប្បករណាទិនា វិសេសវិសយតា ហោតីតិ ឥធ មិច្ឆាទស្សនមេវ ‘‘ទិដ្ឋី’’តិ វុច្ចតិ. ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘សង្ខារគតំ ថាមគត’’ន្ត្យាទីសុ វិយ គត-សទ្ទស្ស តព្ភាវវុត្តិត្តា. ទ្វាសដ្ឋិយា វា ទិដ្ឋីសុ គតំ អន្តោគតំ, ទិដ្ឋិយា វា គមនមត្តំ ន ឯត្ថ គន្តព្ពោ អត្តាទិកោ កោចិ អត្ថីតិ ទិដ្ឋិគតំ, ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ បវត្តោ អត្តត្តនិយាទិអភិនិវេសោ, តេន សមំ ឯកុប្បាទាទីហិ បការេហិ យុត្តន្តិ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ. សង្ខរោតិ ចិត្តំ តិក្ខភាវសង្ខាតមណ្ឌនវិសេសេន សជ្ជេតិ, សង្ខរីយតិ វា តំ ឯតេន យថាវុត្តនយេន សជ្ជីយតីតិ សង្ខារោ, តត្ថ តត្ថ កិច្ចេ សំសីទមានស្ស ចិត្តស្ស អនុពលប្បទានវសេន អត្តនោ វា បរេសំ វា បវត្តបុព្ពប្បយោគោ, សោ បន អត្តនោ បុព្ពភាគប្បវត្តេ ចិត្តសន្តានេ ចេវ បរសន្តានេ ច បវត្តតីតិ តន្និព្ពត្តិតោ ចិត្តស្ស តិក្ខភាវសង្ខាតោ វិសេសោវិធ សង្ខារោ, សោ យស្ស នត្ថិ តំ អសង្ខារំ, តទេវ អសង្ខារិកំ. សង្ខារេន សហិតំ សសង្ខារិកំ. តថា ច វទន្តិ –

‘‘បុព្ពប្បយោគសម្ភូតោ, វិសេសោ ចិត្តសម្ភវី;

សង្ខារោ តំវសេនេត្ថ, ហោត្យាសង្ខារិកាទិតា’’តិ.

អថ វា ‘‘សសង្ខារិកំ អសង្ខារិក’’ន្តិ ចេតំ កេវលំ សង្ខារស្ស ភាវាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តស្ស សហប្បវត្តិសព្ភាវាភាវតោតិ ភិន្នសន្តានប្បវត្តិនោបិ សង្ខារស្ស ឥទមត្ថិតាយ តំវសេន និព្ពត្តំ ចិត្តំ សង្ខារោ អស្ស អត្ថីតិ សសង្ខារិកំ ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’ត្យាទីសុ វិយ សហ-សទ្ទស្ស វិជ្ជមានត្ថបរិទីបនតោ. តព្ពិបរីតំ បន តទភាវតោ វុត្តនយេន អសង្ខារិកំ. ទិដ្ឋិគតេន វិប្បយុត្តំ វិសំសដ្ឋន្តិ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តំ. ឧបបត្តិតោ យុត្តិតោ ឥក្ខតិ អនុភវតិ វេទយមានាបិ មជ្ឈត្តាការសណ្ឋិតិយាតិ ឧបេក្ខា. សុខទុក្ខានំ វា ឧបេតា យុត្តា អវិរុទ្ធា ឥក្ខា អនុភវនន្តិ ឧបេក្ខា. សុខទុក្ខាវិរោធិតាយ ហេសា តេសំ អនន្តរម្បិ បវត្តតិ. ឧបេក្ខាសហគតន្តិ ឥទំ វុត្តនយមេវ.

កស្មា បនេត្ថ អញ្ញេសុបិ ផស្សាទីសុ សម្បយុត្តធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ សោមនស្សសហគតាទិភាវោវ វុត្តោតិ? សោមនស្សាទីនមេវ អសាធារណភាវតោ. ផស្សាទយោ ហិ កេចិ សព្ពចិត្តសាធារណា, កេចិ កុសលាទិសាធារណា, មោហាទយោ ច សព្ពាកុសលសាធារណាតិ ន តេហិ សក្កា ចិត្តំ វិសេសេតុំ, សោមនស្សាទយោ បន កត្ថចិ ចិត្តេ ហោន្តិ, កត្ថចិ ន ហោន្តីតិ បាកដោវ តំវសេន ចិត្តស្ស វិសេសោ. កស្មា បនេតេ កត្ថចិ ហោន្តិ, កត្ថចិ ន ហោន្តីតិ? ការណស្ស សន្និហិតាសន្និហិតភាវតោ. កិំ បន នេសំ ការណន្តិ? វុច្ចតេសភាវតោ, បរិកប្បតោ វា ហិ ឥដ្ឋារម្មណំ, សោមនស្សបដិសន្ធិកតា, អគម្ភីរសភាវតា ច ឥធ សោមនស្សស្ស ការណំ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណំ, ឧបេក្ខាបដិសន្ធិកតា, គម្ភីរសភាវតា ច ឧបេក្ខាយ, ទិដ្ឋិវិបន្នបុគ្គលសេវនា, សស្សតុច្ឆេទាសយតា ច ទិដ្ឋិយា, ពលវឧតុភោជនាទយោ បន បច្ចយា អសង្ខារិកភាវស្សាតិ. តស្មា អត្តនោ អនុរូបការណវសេន នេសំ ឧប្បជ្ជនតោ កត្ថចិ ចិត្តេយេវ សម្ភវោតិ សក្កា ឯតេហិ ចិត្តស្ស វិសេសោ បញ្ញាបេតុន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា នេសំ សតិបិ មោហហេតុកភាវេ លោភសហគតភាវោវ និគមនេ វុត្តោ.

ឥមេសំ បន អដ្ឋន្នម្បិ អយមុប្បត្តិក្កមោ វេទិតព្ពោ. យទា ហិ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ អាទីនវោ’’ត្យាទិនា នយេន មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ កាមេ វា បរិភុញ្ជតិ, ទិដ្ឋមង្គលាទីនិ វា សារតោ បច្ចេតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា បឋមំ អកុសលចិត្តមុប្បជ្ជតិ. យទា បន មន្ទេន សមុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា ទុតិយំ. យទា បន មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អបុរក្ខត្វា កេវលំ ហដ្ឋតុដ្ឋោ មេថុនំ វា សេវតិ, បរសម្បត្តិំ វា អភិជ្ឈាយតិ, បរភណ្ឌំ វា ហរតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា តតិយំ. យទា បន មន្ទេន សមុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា ចតុត្ថំ. យទា បន កាមានំ វា អសម្បត្តិំ អាគម្ម, អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវេន ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. អដ្ឋបីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន វក្ខមាននយេន អកុសលកម្មបថេសុ នេសំ លព្ភមានកម្មបថានុរូបតោ បវត្តិភេទំ កាលទេសសន្តានារម្មណាទិភេទេន អនេកវិធតម្បិ សង្គណ្ហាតិ.

៥. ទុដ្ឋុ មនោ, តំ វា ឯតស្សាតិ ទុម្មនោ, តស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ, មានសិកទុក្ខវេទនាយេតំ អធិវចនំ, តេន សហគតន្តិ ទោមនស្សសហគតំ. អារម្មណេ បដិហញ្ញតីតិ បដិឃោ, ទោសោ. ចណ្ឌិក្កសភាវតាយ ហេស អារម្មណំ បដិហនន្តោ វិយ បវត្តតិ. ទោមនស្សសហគតស្ស វេទនាវសេន អភេទេបិ អសាធារណធម្មវសេន ចិត្តស្ស ឧបលក្ខណត្ថំ ទោមនស្សគ្គហណំ, បដិឃសម្បយុត្តភាវោ បន ឧភិន្នំ ឯកន្តសហចារិតា ទស្សនត្ថំ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទោមនស្សញ្ចេត្ថ អនិដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណោ វេទនាក្ខន្ធបរិយាបន្នោ ឯកោ ធម្មោ, បដិឃោ ចណ្ឌិក្កសភាវោ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ ឯកោ ធម្មោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ឯត្ថ ច យំ កិញ្ចិ អនិដ្ឋារម្មណំ, នវវិធអាឃាតវត្ថូនិ ច ទោមនស្សស្ស ការណំ, បដិឃស្ស ការណញ្ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វិន្នំ បន នេសំ ចិត្តានំ បាណាតិបាតាទីសុ តិក្ខមន្ទប្បវត្តិកាលេ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថាបិ និគមនេ បិ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វុត្តនយានុសារេន ទដ្ឋព្ពោ.

៦. សភាវំ វិចិនន្តោ តាយ កិច្ឆតិ កិលមតីតិ វិចិកិច្ឆា. អថ វា ចិកិច្ឆិតុំ ទុក្ករតាយ វិគតា ចិកិច្ឆា ញាណប្បដិការោ ឥមិស្សាតិ វិចិកិច្ឆា, តាយ សម្បយុត្តំ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ. ឧទ្ធតស្ស ភាវោ ឧទ្ធច្ចំ. ឧទ្ធច្ចស្ស សព្ពាកុសលសាធារណភាវេបិ ឥធ សម្បយុត្តធម្មេសុ បធានំ ហុត្វា បវត្តតីតិ ឥទមេវ តេន វិសេសេត្វា វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា ធម្មុទ្ទេសបាឡិយំ សេសាកុសលេសុ ឧទ្ធច្ចំ យេវាបនកវសេន វុត្តំ, ឥធ បន ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ សរូបេនេវ ទេសិតំ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘សព្ពាកុសលយុត្តម្បិ, ឧទ្ធច្ចំ អន្តមានសេ;

ពលវំ ឥតិ តំយេវ, វុត្តមុទ្ធច្ចយោគតោ.

‘‘តេនេវ ហិ មុនិន្ទេន, យេវាបនកនាមតោ;

វត្វា សេសេសុ ឯត្ថេវ, តំ សរូបេន ទេសិត’’ន្តិ.

ឥមានិ បន ទ្វេ ចិត្តានិ មូលន្តរវិរហតោ អតិសម្មូឡ្ហតាយ, សំសប្បនវិក្ខិបនវសេន បវត្តវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសមាយោគេន ចញ្ចលតាយ ច សព្ពត្ថាបិ រជ្ជនទុស្សនរហិតានិ ឧបេក្ខាសហគតានេវ បវត្តន្តិ, តតោយេវ ច សភាវតិក្ខតាយ ឧស្សាហេតព្ពតាយ អភាវតោ សង្ខារភេទោបិ នេសំ នត្ថិ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘មូឡ្ហត្តា ចេវ សំសប្ប-វិក្ខេបា ចេកហេតុកំ;

សោបេក្ខំ សព្ពទា នោ ច, ភិន្នំ សង្ខារភេទតោ.

‘‘ន ហិ តស្ស សភាវេន, តិក្ខតុស្សាហនីយតា;

អត្ថិ សំសប្បមានស្ស, វិក្ខិបន្តស្ស សព្ពទា’’តិ.

មោហេន មុយ្ហន្តិ អតិសយេន មុយ្ហន្តិ មូលន្តរវិរហតោតិ មោមូហានិ.

៧. ឥច្ចេវន្ត្យាទិ យថាវុត្តានំ ទ្វាទសាកុសលចិត្តានំ និគមនំ. តត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ វចនវចនីយសមុទាយនិទស្សនត្ថោ. ឯវំ-សទ្ទោ វចនវចនីយបដិបាដិសន្ទស្សនត្ថោ. និបាតសមុទាយោ វា ឯស វចនវចនីយនិគមនារម្ភេ. ឥច្ចេវំ យថាវុត្តនយេន សព្ពថាបិ សោមនស្សុបេក្ខាទិដ្ឋិសម្បយោគាទិនា បដិឃសម្បយោគាទិនា វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចយោគេនាតិ សព្ពេនាបិ សម្បយោគាទិអាការេន ទ្វាទស អកុសលចិត្តានិ សមត្តានិ បរិនិដ្ឋិតានិ, សង្គហេត្វា វា អត្តានិ គហិតានិ, វុត្តានីត្យត្ថោ. តត្ថ កុសលបដិបក្ខានិ អកុសលានិ មិត្តប្បដិបក្ខោ អមិត្តោ វិយ, បដិបក្ខភាវោ ច កុសលាកុសលានំ យថាក្កមំ បហាយកបហាតព្ពភាវេន វេទិតព្ពោ.

៨. អដ្ឋធាត្យាទិ សង្គហគាថា. លោភោ ច សោ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន មូលសទិសត្តា មូលញ្ច, កំ ឯតេសន្តិ លោភមូលានិ ចិត្តានិ វេទនាទិភេទតោ អដ្ឋធា សិយុំ. តថា ទោសមូលានិ សង្ខារភេទតោ ទ្វិធា. មោហមូលានិ សុទ្ធោ មោហោយេវ មូលមេតេសន្តិ មោហមូលសង្ខាតានិ សម្បយោគភេទតោ ទ្វេ ចាតិ អកុសលា ទ្វាទស សិយុន្ត្យត្ថោ.

អកុសលចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អហេតុកចិត្តវណ្ណនា

៩. ឯវំ មូលភេទតោ តិវិធម្បិ អកុសលំ សម្បយោគាទិភេទតោ ទ្វាទសធា វិភជិត្វា ឥទានិ អហេតុកចិត្តានិ និទ្ទិសន្តោ តេសំ អកុសលវិបាកាទិវសេន តិវិធភាវេបិ អកុសលានន្តរំ អកុសលវិបាកេយេវ ចក្ខាទិនិស្សយសម្បដិច្ឆនាទិកិច្ចភេទេន សត្តធា វិភជិតុំ ‘‘ឧបេក្ខាសហគតំ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្ត្យាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខតិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ហុត្វា សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ ហោតីតិ ចក្ខុ. អថ វា ចក្ខតិ រូបំ អស្សាទេន្តំ វិយ ហោតីតិ ចក្ខុ. ចក្ខតីតិ ហិ អយំ សទ្ទោ ‘‘មធុំ ចក្ខតិ, ព្យញ្ជនំ ចក្ខតី’’ត្យាទីសុ វិយ អស្សាទនត្ថោ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ចក្ខុំ ខោ បន, មាគណ្ឌិយ, រូបារាមំ រូបរតំ រូបសម្មុទិត’’ន្ត្យាទិ. យទិ ឯវំ ‘‘សោតំ ខោ, មាគណ្ឌិយ, សទ្ទារាមំ សទ្ទរតំ សទ្ទសម្មុទិត’’ន្ត្យាទិវចនតោ (ម. និ. ២.២០៩) សោតាទីនម្បិ សទ្ទាទិអស្សាទនំ អត្ថីតិ តេសម្បិ ចក្ខុសទ្ទាភិធេយ្យតា អាបជ្ជេយ្យាតិ? នាបជ្ជតិ និរុឡ្ហត្តា, និរុឡ្ហោ ហេស ចក្ខុ-សទ្ទោ ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មជភូតប្បសាទលក្ខណេ ចក្ខុប្បសាទេយេវ មយូរាទិសទ្ទា វិយ សកុណវិសេសាទីសុ, ចក្ខុនា សហវុត្តិយា បន ភមុកដ្ឋិបរិច្ឆិន្នោ មំសបិណ្ឌោបិ ‘‘ចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. អដ្ឋកថាយំ បន អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ចក្ខតិ-សទ្ទស្ស វិភាវនត្ថតាបិ សម្ភវតីតិ ‘‘ចក្ខតិ រូបំ វិភាវេតីតិ ចក្ខូ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៥១០) វុត្តំ. ចក្ខុស្មិំ វិញ្ញាណំ តន្និស្សិតត្ថាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តថា ហេតំ ‘‘ចក្ខុសន្និស្សិតរូបវិជាននលក្ខណ’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៣១; វិសុទ្ធិ. ២.៤៥៤) វុត្តំ.

ឯវំ សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ យថារហំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ឧបេក្ខាសហគតភាវំ អតិទិសតិ. វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ហុត្វា សុណាតីតិ សោតំ. ឃាយតិ គន្ធោបាទានំ ករោតីតិ ឃានំ. ជីវិតនិមិត្តំ រសោ ជីវិតំ, តំ អវ្ហាយតិ តស្មិំ និន្នតាយាតិ ជិវ្ហា និរុត្តិនយេន. កុច្ឆិតានំ បាបធម្មានំ អាយោ បវត្តិដ្ឋានន្តិ កាយោ. កាយិន្ទ្រិយញ្ហិ ផោដ្ឋព្ពគ្គហណសភាវត្តា តទស្សាទវសប្បវត្តានំ, តម្មូលកានញ្ច បាបធម្មានំ វិសេសការណន្តិ តេសំ បវត្តិដ្ឋានំ វិយ គយ្ហតិ. សសម្ភារកាយោ វា កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ អាយោតិ កាយោ. តំសហចរិតត្តា បន បសាទកាយោបិ តថា វុច្ចតិ. ទុ កុច្ឆិតំ ហុត្វា ខនតិ កាយិកសុខំ, ទុក្ខមន្តិ វា ទុក្ខំ. ទុក្ករមោកាសទានំ ឯតស្សាតិ ទុក្ខ’’ន្តិបិ អបរេ. បញ្ចវិញ្ញាណគ្គហិតំ រូបាទិអារម្មណំ សម្បដិច្ឆតិ តទាការប្បវត្តិយាតិ សម្បដិច្ឆនំ. សម្មា តីរេតិ យថាសម្បដិច្ឆិតំ រូបាទិអារម្មណំ វីមំសតីតិ សន្តីរណំ. អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធានំ កុសលាកុសលានំ បាកាតិ វិបាកា, វិបក្កភាវមាបន្នានំ អរូបធម្មានមេតំ អធិវចនំ. ឯវញ្ច កត្វា កុសលាកុសលកម្មសមុដ្ឋានានម្បិ កដត្តារូបានំ នត្ថិ វិបាកវោហារោ. អកុសលស្ស វិបាកចិត្តានិ អកុសលវិបាកចិត្តានិ.

១០. សុខយតិ កាយចិត្តំ, សុដ្ឋុ វា ខនតិ កាយចិត្តាពាធំ, សុខេន ខមិតព្ពន្តិ វា សុខំ. ‘‘សុករមោកាសទានំ ឯតស្សាតិ សុខ’’ន្តិ អបរេ. កស្មា បន យថា អកុសលវិបាកសន្តីរណំ ឯកមេវ វុត្តំ, ឯវមវត្វា កុសលវិបាកសន្តីរណំ ទ្វិធា វុត្តន្តិ? ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណវសេន វេទនាភេទសម្ភវតោ. យទិ ឯវំ តត្ថាបិ អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណវសេន វេទនាភេទេន ភវិតព្ពន្តិ? នយិទមេវំ អនិដ្ឋារម្មណេ ឧប្បជ្ជិតព្ពស្សបិ ទោមនស្សស្ស បដិឃេន វិនា អនុប្បជ្ជនតោ, បដិឃស្ស ច ឯកន្តាកុសលសភាវស្ស អព្យាកតេសុ អសម្ភវតោ. ន ហិ ភិន្នជាតិកោ ធម្មោ ភិន្នជាតិកេសុ ឧបលព្ភតិ, តស្មា អត្តនា សមានយោគក្ខមស្ស អសម្ភវតោ អកុសលវិបាកេសុ ទោមនស្សំ ន សម្ភវតីតិ តស្ស តំសហគតតា ន វុត្តា. អថ វា យថា កោចិ ពលវតា បោថិយមានោ ទុព្ពលបុរិសោ តស្ស បដិប្បហរិតុំ អសក្កោន្តោ តស្មិំ ឧបេក្ខកោវ ហោតិ, ឯវមេវ អកុសលវិបាកានំ បរិទុព្ពលភាវតោ អនិដ្ឋារម្មណេបិ ទោមនស្សុប្បាទោ នត្ថីតិ សន្តីរណំ ឧបេក្ខាសហគតមេវ.

ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ បន ចត្តារិ ឧភយវិបាកានិបិ វត្ថារម្មណឃដ្ដនាយ ទុព្ពលភាវតោ អនិដ្ឋេ ឥដ្ឋេបិ ច អារម្មណេ ឧបេក្ខាសហគតានេវ. តេសញ្ហិ ចតុន្នម្បិ វត្ថុភូតានិ ចក្ខាទីនិ ឧបាទារូបានេវ, តថា អារម្មណភូតានិបិ រូបាទីនិ, ឧបាទារូបកេន ច ឧបាទារូបកស្ស សង្ឃដ្ដនំ អតិទុព្ពលំ បិចុបិណ្ឌកេន បិចុបិណ្ឌកស្ស ផុសនំ វិយ, តស្មា តានិ សព្ពថាបិ ឧបេក្ខាសហគតានេវ. កាយវិញ្ញាណស្ស បន ផោដ្ឋព្ពសង្ខាតភូតត្តយមេវ អារម្មណន្តិ តំ កាយប្បសាទេ សង្ឃដ្ដិតម្បិ តំ អតិក្កមិត្វា តន្និស្សយេសុ មហាភូតេសុ បដិហញ្ញតិ. ភូតរូបេហិ ច ភូតរូបានំ សង្ឃដ្ដនំ ពលវតរំ អធិករណិមត្ថកេ បិចុបិណ្ឌកំ ឋបេត្វា កូដេន បហដកាលេ កូដស្ស បិចុបិណ្ឌកំ អតិក្កមិត្វា អធិករណិគ្គហណំ វិយ, តស្មា វត្ថារម្មណឃដ្ដនាយ ពលវភាវតោ កាយវិញ្ញាណំ អនិដ្ឋេ ទុក្ខសហគតំ, ឥដ្ឋេ សុខសហគតន្តិ. សម្បដិច្ឆនយុគឡ្ហំ បន អត្តនា អសមាននិស្សយានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនមនន្តរំ ឧប្បជ្ជតីតិ សមាននិស្សយតោ អលទ្ធានន្តរបច្ចយតាយ សភាគូបត្ថម្ភរហិតោ វិយ បុរិសោ នាតិពលវំ សព្ពថាបិ វិសយរសមនុភវិតុំ ន សក្កោតីតិ សព្ពថាបិ ឧបេក្ខាសហគតមេវ. វុត្តវិបរិយាយតោ កុសលវិបាកសន្តីរណំ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេសុ សុខោបេក្ខាសហគតន្តិ. យទិ ឯវំ អាវជ្ជនទ្វយស្ស ឧបេក្ខាសម្បយោគំ កស្មា វក្ខតិ, ននុ តម្បិ សមាននិស្សយានន្តរំ បវត្តតីតិ? សច្ចំ, តត្ថ បន បុរិមំ បុព្ពេ កេនចិ អគ្គហិតេយេវ អារម្មណេ ឯកវារមេវ បវត្តតិ, បច្ឆិមម្បិ វិសទិសចិត្តសន្តានបរាវត្តនវសេន ព្យាបារន្តរសាបេក្ខន្តិ ន សព្ពថាបិ វិសយរសមនុភវិតុំ សក្កោតិ, តស្មា មជ្ឈត្តវេទនាសម្បយុត្តមេវាតិ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘វត្ថាលម្ពសភាវានំ, ភូតិកានញ្ហិ ឃដ្ដនំ;

ទុព្ពលំ ឥតិ ចក្ខាទិ-ចតុចិត្តមុបេក្ខកំ.

‘‘កាយនិស្សយផោដ្ឋព្ព-ភូតានំ ឃដ្ដនាយ តុ;

ពលវត្តា ន វិញ្ញាណំ, កាយិក មជ្ឈវេទនំ.

‘‘សមាននិស្សយោ យស្មា, នត្ថានន្តរបច្ចយោ;

តស្មា ទុព្ពលមាលម្ពេ, សោបេក្ខំ សម្បដិច្ឆន’’ន្តិ.

កុសលស្ស វិបាកានិ, សម្បយុត្តហេតុវិរហតោ អហេតុកចិត្តានិ ចាតិ កុសលវិបាកាហេតុកចិត្តានិ. និព្ពត្តកហេតុវសេន និប្ផន្នានិបិ ហេតានិ សម្បយុត្តហេតុវសេនេវ អហេតុកវោហារំ លភន្តិ, ឥតរថា មហាវិបាកេហិ ឥមេសំ នានត្តាសម្ភវតោ. កិំ បនេត្ថ ការណំ យថា ឥធេវំ អកុសលវិបាកនិគមនេ អហេតុកគ្គហណំ ន កតន្តិ? ព្យភិចារាភាវតោ. សតិ ហិ សម្ភវេ, ព្យភិចារេ ច វិសេសនំ សាត្ថកំ សិយា. អកុសលវិបាកានំ បន លោភាទិសាវជ្ជធម្មវិបាកភាវេន តព្ពិធុរេហិ, អលោភាទីហិ សម្បយោគាយោគតោ, សយំ អព្យាកតនិរវជ្ជសភាវានំ លោភាទិអកុសលធម្មសម្បយោគវិរោធតោ ច នត្ថិ កទាចិបិ សហេតុកតាយ សម្ភវោតិ អហេតុកភាវាព្យភិចារតោ ន តានិ អហេតុកសទ្ទេន វិសេសិតព្ពានិ.

១១. ឥទានិ អហេតុកាធិការេ អហេតុកកិរិយចិត្តានិបិ កិច្ចភេទេន តិធា ទស្សេតុំ ‘‘ឧបេក្ខាសហគត’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. ចក្ខាទិបញ្ចទ្វារេ ឃដ្ដិតមារម្មណំ អាវជ្ជេតិ តត្ថ អាភោគំ ករោតិ, ចិត្តសន្តានំ វា ភវង្គវសេន បវត្តិតុំ អទត្វា វីថិចិត្តភាវាយ បរិណាមេតីតិ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនំ, កិរិយាហេតុកមនោធាតុចិត្តំ. អាវជ្ជនស្ស អនន្តរបច្ចយភូតំ ភវង្គចិត្តំ មនោទ្វារំ វីថិចិត្តានំ បវត្តិមុខភាវតោ. តស្មិំ ទិដ្ឋសុតមុតាទិវសេន អាបាថមាគតមារម្មណំ អាវជ្ជេតិ, វុត្តនយេន វា ចិត្តសន្តានំ បរិណាមេតីតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ, កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុឧបេក្ខាសហគតចិត្តំ. ឥទមេវ ច បញ្ចទ្វារេ យថាសន្តីរិតំ អារម្មណំ វវត្ថបេតីតិ វោដ្ឋព្ពនន្តិ ច វុច្ចតិ. ហសិតំ ឧប្បាទេតីតិ ហសិតុប្បាទំ, ខីណាសវានំ អនោឡារិការម្មណេសុ បហដ្ឋាការមត្តហេតុកំ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសោមនស្សសហគតចិត្តំ.

១២. សព្ពថាបីតិ អកុសលវិបាកកុសលវិបាកកិរិយភេទេន. អដ្ឋារសាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. អហេតុកចិត្តានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ.

អហេតុកចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោភនចិត្តវណ្ណនា

១៤. ឯវំ ទ្វាទសាកុសលអហេតុកាដ្ឋារសវសេន សមតិំស ចិត្តានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ តព្ពិនិមុត្តានំ សោភនវោហារំ ឋបេតុំ ‘‘បាបាហេតុកមុត្តានី’’ត្យាទិ វុត្តំ. អត្តនា អធិសយិតស្ស អបាយាទិទុក្ខស្ស បាបនតោ បាបេហិ, ហេតុសម្បយោគាភាវតោ អហេតុកេហិ ច មុត្តានិ ចតុវីសតិកាមាវចរបញ្ចតិំសមហគ្គតលោកុត្តរវសេន ឯកូនសដ្ឋិបរិមាណានិ, អថ វា អដ្ឋ លោកុត្តរានិ ឈានង្គយោគភេទេន បច្ចេកំ បញ្ចធា កត្វា ឯកនវុតិបិ ចិត្តានិ សោភនគុណាវហនតោ, អលោភាទិអនវជ្ជហេតុសម្បយោគតោ ច សោភនានីតិ វុច្ចរេ កថីយន្តិ.

កាមាវចរសោភនចិត្តវណ្ណនា

១៥. ឥទានិ សោភនេសុ កាមាវចរានមេវ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តា តេសុបិ អព្យាកតានំ កុសលបុព្ពកត្តា បឋមំ កាមាវចរកុសលំ, តតោ តព្ពិបាកំ, តទនន្តរំ តទេកភូមិបរិយាបន្នំ កិរិយចិត្តញ្ច បច្ចេកំ វេទនាញាណសង្ខារភេទេន អដ្ឋធា ទស្សេតុំ ‘‘សោមនស្សសហគត’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ ជានាតិ យថាសភាវំ បដិវិជ្ឈតីតិ ញាណំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯត្ថ ច ពលវសទ្ធាយ ទស្សនសម្បត្តិយា បច្ចយបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិយាតិ ឯវមាទីហិ ការណេហិ សោមនស្សសហគតតា, បញ្ញាសំវត្តនិកកម្មតោ, អព្យាបជ្ជលោកូបបត្តិតោ, ឥន្ទ្រិយបរិបាកតោ, កិលេសទូរីភាវតោ ច ញាណសម្បយុត្តតា, តព្ពិបរិយាយេន ឧបេក្ខាសហគតតា ចេវ ញាណវិប្បយុត្តតា ច, អាវាសសប្បាយាទិវសេន កាយចិត្តានំ កល្លភាវតោ, បុព្ពេ ទានាទីសុ កតបរិចយតាទីហិ ច អសង្ខារិកតា, តព្ពិបរិយាយេន សសង្ខារិកតា ច វេទិតព្ពា.

តត្ថ យទា បន យោ ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិំ, អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុំ អាគម្ម ហដ្ឋបហដ្ឋោ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្ត្យាទិនយប្បវត្តំ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា មុត្តចាគតាទិវសេន អសំសីទន្តោ អនុស្សាហិតោ បរេហិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តទាស្ស ចិត្តំ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារិកំ ហោតិ. យទា បន វុត្តនយេនេវ ហដ្ឋតុដ្ឋោ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វាបិ អមុត្តចាគតាទិវសេន សំសីទមានោ បរេហិ វា ឧស្សាហិតោ ករោតិ, តទាស្ស តទេវ ចិត្តំ សសង្ខារិកំ ហោតិ. យទា បន ញាតិជនស្ស បដិបត្តិទស្សនេន ជាតបរិចយា ពាលទារកា ភិក្ខូ ទិស្វា សោមនស្សជាតា សហសា កិញ្ចិទេវ ហត្ថគតំ ទទន្តិ វា វន្ទន្តិ វា, តទា តេសំ តតិយំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ‘‘ទេថ, វន្ទថា’’តិ ញាតីហិ ឧស្សាហិតា ឯវំ បដិបជ្ជន្តិ, តទា ចតុត្ថំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទីនំ អសម្បត្តិំ, អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវំ អាគម្ម ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. អដ្ឋបីតិ បិ-សទ្ទេន ទសបុញ្ញកិរិយាទិវសេន អនេកវិធតំ សម្បិណ្ឌេតិ. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘កមេន បុញ្ញវត្ថូហិ, គោចរាធិបតីហិ ច;

កម្មហីនាទិតោ ចេវ, គណេយ្យ នយកោវិទោ’’តិ.

ឥមានិ ហិ អដ្ឋ ចិត្តានិ ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន បវត្តនតោ បច្ចេកំ ទស ទសាតិ កត្វា អសីតិ ចិត្តានិ ហោន្តិ, តានិ ច ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តនតោ បច្ចេកំ ឆគ្គុណិតានិ សាសីតិកានិ ចត្តារិ សតានិ ហោន្តិ, អធិបតិភេទេន បន ញាណវិប្បយុត្តានំ ចត្តាលីសាធិកទ្វិសតបរិមាណានំ វីមំសាធិបតិសម្បយោគាភាវតោ តានិ តិណ្ណំ អធិបតីនំ វសេន តិគុណិតានិ វីសាធិកានិ សត្តសតានិ, តថា ញាណសម្បយុត្តានិ ច ចតុន្នំ អធិបតីនំ វសេន ចតុគ្គុណិតានិ សសដ្ឋិកានិ នវ សតានីតិ ឯវំ អធិបតិវសេន សហស្សំ សាសីតិកានិ ច ឆ សតានិ ហោន្តិ, តានិ កាយវចីមនោកម្មសង្ខាតកម្មត្តិកវសេន តិគុណិតានិ ចត្តាលីសាធិកានិ បញ្ច សហស្សានិ ហោន្តិ, តានិ ច ហីនមជ្ឈិមបណីតភេទតោ តិគុណិតានិ វីសសតាធិកបន្នរសសហស្សានិ ហោន្តិ. យំ បន វុត្តំ អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេន –

‘‘សត្តរស សហស្សានិ, ទ្វេ សតានិ អសីតិ ច;

កាមាវចរបុញ្ញានិ, ភវន្តីតិ វិនិទ្ទិសេ’’តិ.

តំ អធិបតិវសេន គណនបរិហានិំ អនាទិយិត្វា សោតបតិតវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, កាលទេសាទិភេទេន បន នេសំ ភេទោ អប្បមេយ្យោវ.

កុច្ឆិតេ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១) បាបធម្មេ សលយន្តិ កម្បេន្តិ វិទ្ធំសេន្តិ អបគមេន្តីតិ វា កុសលានិ. អថ វា កុច្ឆិតាការេន សន្តានេ សយនតោ បវត្តនតោ កុសសង្ខាតេ បាបធម្មេ លុនន្តិ ឆិន្ទន្តីតិ កុសលានិ. អថ វា កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សានតោ តនុករណតោ ឱសានករណតោ វា កុសសង្ខាតេន ញាណេន, សទ្ធាទិធម្មជាតេន វា លាតព្ពានិ សហជាតឧបនិស្សយភាវេន យថារហំ បវត្តេតព្ពានីតិ កុសលានិ, តានេវ យថាវុត្តត្ថេន កាមាវចរានិ កុសលចិត្តានិ ចាតិ កាមាវចរកុសលចិត្តានិ.

១៦. យថា បនេតានិ បុញ្ញកិរិយវសេន, កម្មទ្វារវសេន, កម្មវសេន, អធិបតិវសេន ច បវត្តន្តិ, នេវំ វិបាកានិ ទានាទិវសេន អប្បវត្តនតោ, វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបនាភាវតោ, អវិបាកសភាវតោ, ឆន្ទាទីនិ បុរក្ខត្វា អប្បវត្តិតោ ច, តស្មា តំវសេន បរិហាបេត្វា យថារហំ គណនភេទោ យោជេតព្ពោ. ឥមានិបិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណវសេន យថាក្កមំ សោមនស្សុបេក្ខាសហិតានិ. បដិសន្ធាទិវសប្បវត្តិយំ កម្មស្ស ពលវាពលវភាវតោ, តទារម្មណប្បវត្តិយំ យេភុយ្យេន ជវនានុរូបតោ, កទាចិ តត្ថាបិ កម្មានុរូបតោ ច ញាណសម្បយុត្តានិ, ញាណវិប្បយុត្តានិ ច ហោន្តិ. យថាបយោគំ វិនា សប្បយោគញ្ច យថាឧបដ្ឋិតេហិ កម្មាទិបច្ចយេហិ ឧតុភោជនាទិសប្បាយាសប្បាយវសេន អសង្ខារិកសសង្ខារិកានិ.

១៧. កិរិយចិត្តានម្បិ កុសលេ វុត្តនយេន យថារហំ សោមនស្សសហគតាទិតា វេទិតព្ពា.

១៨. សហេតុកកាមាវចរកុសលវិបាកកិរិយចិត្តានីតិ ឯត្ថ សហេតុកគ្គហណំ វិបាកកិរិយាបេក្ខំ វិសេសនំ កុសលស្ស ឯកន្តសហេតុកត្តា. ហោតិ ហិ យថាលាភយោជនា, ‘‘សក្ខរកថលម្បិ មច្ឆគុម្ពម្បិ ចរន្តម្បិ តិដ្ឋន្តម្បី’’ត្យាទីសុ (ទី. និ. ១.២៤៩) វិយ សក្ខរកថលស្ស ចរណាយោគតោ មច្ឆគុម្ពាបេក្ខាយ ចរណកិរិយា យោជីយតីតិ.

១៩. សហេតុកាមាវចរបុញ្ញបាកកិរិយា វេទនាញាណសង្ខារភេទេន បច្ចេកំ វេទនាភេទតោ ទុវិធត្តា, ញាណភេទតោ ចតុព្ពិធត្តា, សង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធត្តា ច សម្បិណ្ឌេត្វា ចតុវីសតិ មតាតិ យោជនា. ននុ ច វេទនាភេទោ តាវ យុត្តោ តាសំ ភិន្នសភាវត្តា. ញាណសង្ខារភេទោ បន កថន្តិ? ញាណសង្ខារានំ ភាវាភាវកតោបិ ភេទោ ញាណសង្ខារកតោវ យថា វស្សកតោ សុភិក្ខោ ទុព្ភិក្ខោតិ, តស្មា ញាណសង្ខារកតោ ភេទោ ញាណសង្ខារភេទោតិ ន ឯត្ថ កោចិ វិរោធោតិ.

២០. ឥទានិ សព្ពានិបិ កាមាវចរចិត្តានិ សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កាមេ តេវីសា’’ត្យាទិ វុត្តំ. កាមេ ភវេ សត្ត អកុសលវិបាកានិ, សហេតុកាហេតុកានិ សោឡស កុសលវិបាកានីតិ ឯវំ តេវីសតិ វិបាកានិ ទ្វាទស អកុសលានិ, អដ្ឋ កុសលានីតិ បុញ្ញាបុញ្ញានិ វីសតិ អហេតុកា តិស្សោ សហេតុកា អដ្ឋាតិ ឯកាទស កិរិយា ចាតិ សព្ពថាបិ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយានំ អន្តោគធភេទេន ចតុបញ្ញាសេវ កាលទេសសន្តានាទិភេទេន អនេកវិធភាវេបីត្យត្ថោ.

កាមាវចរសោភនចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរចិត្តវណ្ណនា

២១. ឥទានិ តទនន្តរុទ្ទិដ្ឋស្ស រូបាវចរស្ស និទ្ទេសក្កមោ អនុប្បត្តោតិ តស្ស ឈានង្គយោគភេទេន បញ្ចធា វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘វិតក្ក…បេ… សហិត’’ន្ត្យាទិមាហ. វិតក្កោ ច វិចារោ ច បីតិ ច សុខញ្ច ឯកគ្គតា ចាតិ ឥមេហិ សហិតំ វិតក្កវិចារបីតិសុខេកគ្គតាសហិតំ. តត្ថ អារម្មណំ វិតក្កេតិ សម្បយុត្តធម្មេ អភិនិរោបេតីតិ វិតក្កោ, សោ សហជាតានំ អារម្មណាភិនិរោបនលក្ខណោ, យថា ហិ កោចិ គាមវាសី បុរិសោ រាជវល្លភំ សម្ពន្ធិនំ មិត្តំ វា និស្សាយ រាជគេហំ អនុបវិសតិ, ឯវំ វិតក្កំ និស្សាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. យទិ ឯវំ កថំ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតីតិ? តម្បិ វិតក្កពលេនេវ អភិនិរោហតិ. យថា ហិ សោ បុរិសោ បរិចយេន តេន វិនាបិ និរាសង្កោ រាជគេហំ បវិសតិ, ឯវំ បរិចយេន វិតក្កេន វិនាបិ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អភិនិរោហតិ. បរិចយោតិ ចេត្ថ សវិតក្កចិត្តស្ស សន្តានេ អភិណ្ហប្បវត្តិវសេន និព្ពត្តា ចិត្តភាវនា. អបិ ចេត្ថ បញ្ចវិញ្ញាណំ អវិតក្កម្បិ វត្ថារម្មណសង្ឃដ្ដនពលេន, ទុតិយជ្ឈានាទីនិ ច ហេដ្ឋិមភាវនាពលេន អភិរោហន្តិ.

អារម្មណេ តេន ចិត្តំ វិចរតីតិ វិចារោ. សោ អារណនុមជ្ជនលក្ខណោ. តថា ហេស ‘‘អនុសន្ធានតា’’តិ (ធ. ស. ៨) និទ្ទិដ្ឋោ. ឯត្ថ ច វិចារតោ ឱឡារិកដ្ឋេន, តស្សេវ បុព្ពង្គមដ្ឋេន ច បឋមឃណ្ដាភិឃាតោ វិយ ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ វិតក្កោ, អនុរវោ វិយ អនុសញ្ចរណំ វិចារោ. វិប្ផារវាចេត្ថ វិតក្កោ ចិត្តស្ស បរិប្ផន្ទនភូតោ, អាកាសេ ឧប្បតិតុកាមស្ស សកុណស្ស បក្ខវិក្ខេបោ វិយ, បទុមាភិមុខបាតោ វិយ ច គន្ធានុពន្ធចេតសា ភមរស្ស, សន្តវុត្តិ វិចារោ ចិត្តស្ស នាតិបរិប្ផន្ទនភូតោ, អាកាសេ ឧប្បតិតស្ស សកុណស្ស បក្ខប្បសារណំ វិយ, បទុមស្ស ឧបរិភាគេ បរិព្ភមនំ វិយ ច បទុមាភិមុខបតិតស្ស ភមរស្ស.

បិនយតិ កាយចិត្តំ តប្បេតិ, វឌ្ឍេតីតិ វា បីតិ, សា សម្បិយាយនលក្ខណា, អារម្មណំ កល្លតោ គហណលក្ខណាតិ វុត្តំ ហោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ សុខយតីតិ សុខំ, តំ ឥដ្ឋានុភវនលក្ខណំ សុភោជនរសស្សាទកោ រាជា វិយ. តត្ថ អារម្មណប្បដិលាភេ បីតិយា វិសេសោ បាកដោ កន្តារខិន្នស្ស វនន្តោទកទស្សនេ វិយ, យថាលទ្ធស្ស អនុភវនេ សុខស្ស វិសេសោ បាកដោ យថាទិដ្ឋឧទកស្ស បានាទីសុ វិយាតិ. នានារម្មណវិក្ខេបាភាវេន ឯកំ អារម្មណំ អគ្គំ ឥមស្សាតិ ឯកគ្គំ, ចិត្តំ, តស្ស ភាវោ ឯកគ្គតា, សមាធិ. សោ អវិក្ខេបលក្ខណោ. តស្ស ហិ វសេន សសម្បយុត្តំ ចិត្តំ អវិក្ខិត្តំ ហោតិ.

បឋមញ្ច ទេសនាក្កមតោ ចេវ ឧប្បត្តិក្កមតោ ច អាទិភូតត្តា តំ ឈានញ្ច អារម្មណូបនិជ្ឈានតោ, បច្ចនីកឈាបនតោ ចាតិ បឋមជ្ឈានំ, វិតក្កាទិបញ្ចកំ. ឈានង្គសមុទាយេ យេវ ហិ ឈានវោហារោ នេមិអាទិអង្គសមុទាយេ រថវោហារោ វិយ, តថា ហិ វុត្តំ វិភង្គេ ‘‘ឈានន្តិ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តស្សេកគ្គតា’’តិ (វិភ. ៥៦៩). បឋមជ្ឈានេន សម្បយុត្តំ កុសលចិត្តំ បឋមជ្ឈានកុសលចិត្តំ.

កស្មា បន អញ្ញេសុ ផស្សាទីសុ សម្បយុត្តធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ ឥមេយេវ បញ្ច ឈានង្គវសេន វុត្តាតិ? វុច្ចតេ – ឧបនិជ្ឈានកិច្ចវន្តតាយ, កាមច្ឆន្ទាទីនំ ឧជុបដិបក្ខភាវតោ ច. វិតក្កោ ហិ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ. វិចារោ អនុប្បពន្ធេតិ, បីតិ ចស្ស បីននំ, សុខញ្ច ឧបព្រូហនំ ករោតិ, អថ នំ សសម្បយុត្តធម្មំ ឯតេហិ អភិនិរោបនានុប្បពន្ធនបីននឧបព្រូហនេហិ អនុគ្គហិតា ឯកគ្គតា សមាធានកិច្ចេន អត្តានំ អនុវត្តាបេន្តី ឯកត្តារម្មណេ សមំ, សម្មា ច អាធិយតិ. ឥន្ទ្រិយសមតាវសេន សមំ បដិបក្ខធម្មានំ ទូរីភាវេន លីនុទ្ធច្ចាភាវេន សម្មា ច ឋបេតីតិ ឯវមេតេ សមេវ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចំ អាវេណិកំ. កាមច្ឆន្ទាទិបដិបក្ខភាវេ បន សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ រាគប្បណិធិយា ឧជុបច្ចនីកភាវតោ. កាមច្ឆន្ទវសេន ហិ នានារម្មណេហិ បលោភិតស្ស បរិព្ភមន្តស្ស ចិត្តស្ស សមាធានំ ឯកគ្គតាយ ហោតិ. បីតិ ព្យាបាទស្ស បាមោជ្ជសភាវត្តា. វិតក្កោ ថិនមិទ្ធស្ស យោនិសោ សង្កប្បនវសេន សវិប្ផារប្បវត្តិតោ សុខំ អវូបសមានុតាបសភាវស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស វូបសន្តសីតលសភាវត្តា. វិចារោ វិចិកិច្ឆាយ អារម្មណេ អនុមជ្ជនវសេន បញ្ញាបតិរូបសភាវត្តា. ឯវំ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចវន្តតាយ, កាមច្ឆន្ទាទីនំ ឧជុបដិបក្ខភាវតោ ច ឥមេយេវ បញ្ច ឈានង្គភាវេន វវត្ថិតាតិ. យថាហុ –

‘‘ឧបនិជ្ឈានកិច្ចត្តា, កាមាទិបដិបក្ខតោ;

សន្តេសុបិ ច អញ្ញេសុ, បញ្ចេវ ឈានសញ្ញិតា’’តិ.

ឧបេក្ខា បនេត្ត សន្តវុត្តិសភាវត្តា សុខេវ អន្តោគធាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហុ –

‘‘ឧបេក្ខា សន្តវុត្តិត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ២៣២; វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤);

បហានង្គាទិវសេន បនស្ស វិសេសោ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ, តថា អរូបាវចរលោកុត្តរេសុបិ លព្ភមានកវិសេសោ. អថេត្ថ កាមាវចរកុសលេសុ វិយ សង្ខារភេទោ កស្មា ន គហិតោ. ឥទម្បិ ហិ កេវលំ សមថានុយោគវសេន បដិលទ្ធំ សសង្ខារិកំ, មគ្គាធិគមវសេន បដិលទ្ធំ អសង្ខារិកន្តិ សក្កា វត្តុន្តិ? នយិទមេវំ មគ្គាធិគមវសេនសត្តិតោ បដិលទ្ធស្សាបិ អបរភាគេ បរិកម្មវសេនេវ ឧប្បជ្ជនតោ, តស្មា សព្ពស្សបិ ឈានស្ស បរិកម្មសង្ខាតបុព្ពាភិសង្ខារេន វិនា កេវលំ អធិការវសេន អនុប្បជ្ជនតោ ‘‘អសង្ខារិក’’ន្តិបិ, អធិការេន ច វិនា កេវលំ បរិកម្មាភិសង្ខារេនេវ អនុប្បជ្ជនតោ ‘‘សសង្ខារិក’’ន្តិបិ ន សក្កា វត្តុន្តិ. អថ វា បុព្ពាភិសង្ខារវសេនេវ ឧប្បជ្ជមានស្ស ន កទាចិ អសង្ខារិកភាវោ សម្ភវតីតិ ‘‘អសង្ខារិក’’ន្តិ ច ព្យភិចារាភាវតោ ‘‘សសង្ខារិក’’ន្តិ ច ន វុត្តន្តិ.

បិ-សទ្ទេន ចេត្ថ ចតុក្កបញ្ចកនយវសេន សុទ្ធិកនវកោ, តញ្ច ទុក្ខប្បដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទុក្ខប្បដិបទាខិប្បាភិញ្ញាសុខប្បដិបទាទន្ធាភិញ្ញាសុខប្បដិបទាខិប្បាភិញ្ញាវសេន បដិបទាចតុក្កេន យោជេត្វា ទេសិតត្តា ចត្តារោ នវកា, បរិត្តំ បរិត្តារម្មណំ, បរិត្តំ អប្បមាណារម្មណំ, អប្បមាណំ បរិត្តារម្មណំ, អប្បមាណំ អប្បមាណារម្មណន្តិ អារម្មណចតុក្កេន យោជិតត្តា ចត្តារោ នវកា, ‘‘ទុក្ខប្បដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ បរិត្តំ បរិត្តារម្មណំ, ទុក្ខប្បដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ បរិត្តំ អប្បមាណារម្មណ’’ន្ត្យាទិនា អារម្មណប្បដិបទាមិស្សកនយវសេន សោឡស នវកាតិ បញ្ចវីសតិ នវកាតិ ឯវមាទិភេទំ សង្គណ្ហាតិ.

២២. ឈានវិសេសេន និព្ពត្តិតវិបាកោ ឯកន្តតោ តំតំឈានសទិសោវាតិ វិបាកំ ឈានសទិសមេវ វិភត្តំ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ ទីបេតុំ ភគវតា វិបាកនិទ្ទេសេបិ កុសលំ ឧទ្ទិសិត្វាវ តទនន្តរំ មហគ្គតលោកុត្តរវិបាកា វិភត្តា.

២៥. រូបាវចរមានសំ ឈានភេទេន បញ្ចហិ ចតូហិ តីហិ ទ្វីហិ បុន ទ្វីហិ ឈានង្គេហិ សម្បយោគភេទេន បញ្ចធា បញ្ចង្គិកំ ចតុរង្គិកំ តិវង្គិកំ ទុវង្គិកំ បុន ទុវង្គិកន្តិ បញ្ចវិធំ ហោតិ អវិសេសេន, បុន តំ បុញ្ញបាកកិរិយានំ បច្ចេកំ បញ្ចន្នំ បញ្ចន្នំ ភេទា បញ្ចទសធា ភវេត្យត្ថោ.

រូបាវចរចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរូបាវចរចិត្តវណ្ណនា

២៦. ឥទានិ អរូបាវចរំ អារម្មណភេទេន ចតុធា វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឧប្បាទាទិអន្តរហិតតាយ នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ, អាកាសញ្ច តំ អនន្តញ្ចាតិ អាកាសានន្តំ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ. ‘‘អនន្តាកាស’’ន្តិ ច វត្តព្ពេ ‘‘អគ្យាហិតោ’’ត្យាទីសុ វិយ វិសេសនស្ស បរនិបាតវសេន ‘‘អាកាសានន្ត’’ន្តិ វុត្តំ. អាកាសានន្តមេវ អាកាសានញ្ចំ សកត្ថេ ភាវបច្ចយវសេន. អាកាសានញ្ចមេវ អាយតនំ សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋេន ទេវានំ ទេវាយតនំ វិយាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. តស្មិំ អប្បនាប្បត្តំ បឋមារុប្បជ្ឈានម្បិ ឥធ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតន’’ន្តិ វុត្តំ យថា បថវីកសិណារម្មណំ ឈានំ ‘‘បថវីកសិណ’’ន្តិ. អថ វា អាកាសានញ្ចំ អាយតនំ អស្សាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ, ឈានំ, តេន សម្បយុត្តំ កុសលចិត្តំ អាកាសានញ្ចាយតនកុសលចិត្តំ.

វិញ្ញាណមេវ អនន្តំ វិញ្ញាណានន្តំ, បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ. តញ្ហិ ឧប្បាទាទិអន្តវន្តម្បិ អនន្តាកាសេ បវត្តនតោ អត្តានំ អារព្ភ បវត្តាយ ភាវនាយ ឧប្បាទាទិអន្តំ អគ្គហេត្វា អនន្តតោ ផរណវសេន បវត្តនតោ ច ‘‘អនន្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិញ្ញាណានន្តមេវ វិញ្ញាណញ្ចំ អាការស្ស រស្សត្តំ, ន-ការស្ស លោបញ្ច កត្វា. ទុតិយារុប្បវិញ្ញាណេន វា អញ្ចិតព្ពំ បាបុណិតព្ពន្តិ វិញ្ញាណញ្ចំ, តទេវ អាយតនំ ទុតិយារុប្បស្ស អធិដ្ឋានត្តាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. សេសំ បុរិមសមំ.

នាស្ស បឋមារុប្បស្ស កិញ្ចនំ អប្បមត្តកំ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ អវសិដ្ឋំ អត្ថីតិ អកិញ្ចនំ, តស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ, បឋមារុប្បវិញ្ញាណាភាវោ. តទេវ អាយតនន្ត្យាទិ បុរិមសទិសំ.

ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវតោ, សុខុមាយ ច សញ្ញាយ អត្ថិតាយ នេវស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស សញ្ញា អត្ថិ, នាបិ អសញ្ញំ អវិជ្ជមានសញ្ញន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញំ, ចតុត្ថារុប្បជ្ឈានំ. ទីឃំ កត្វា បន ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ. នេវសញ្ញានាសញ្ញមេវ អាយតនំ មនាយតនធម្មាយតនបរិយាបន្នត្តាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. អថ វា សញ្ញាវ វិបស្សនាយ គោចរភាវំ គន្ត្វា និព្ពេទជននសង្ខាតស្ស បដុសញ្ញាកិច្ចស្ស អភាវតោ នេវសញ្ញា ច ឧណ្ហោទកេ តេជោធាតុ វិយ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា ន អសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា, សា ឯវ អាយតនំ ឥមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស និស្សយាទិភាវតោតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. សញ្ញាវសេន ចេត្ថ ឈានូបលក្ខណំ និទស្សនមត្តំ. វេទនាទយោបិ ហិ តស្មិំ ឈានេ នេវវេទនានាវេទនាទិកាយេវាតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេន សម្បយុត្តំ កុសលចិត្តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលចិត្តំ. បិ-សទ្ទេន ចេត្ថ អារម្មណប្បដិបទាមិស្សកនយវសេន សោឡសក្ខត្តុកទេសនំ (ធ. ស. ២៦៥-២៦៨), អញ្ញម្បិ ច បាឡិយំ អាគតនយភេទំ សង្គណ្ហាតិ.

៣០. អារម្មណានំ អតិក្កមិតព្ពានំ, កសិណាកាសវិញ្ញាណតទភាវសង្ខាតានំ អាលម្ពិតព្ពានញ្ច អាកាសាទិចតុន្នំ គោចរានំ បភេទេន អារុប្បមានសំ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តញ្ហិ យថាក្កមំ បញ្ចមជ្ឈានារម្មណំ កសិណនិមិត្តំ អតិក្កម្ម តទុគ្ឃាដេន លទ្ធំ អាកាសមាលម្ពិត្វា តម្បិ អតិក្កម្ម តត្ថ បវត្តំ វិញ្ញាណមាលម្ពិត្វា តម្បិ អតិក្កម្ម តទភាវភូតំ អកិញ្ចនភាវមាលម្ពិត្វា តម្បិ អតិក្កម្ម តត្ថ បវត្តំ តតិយារុប្បវិញ្ញាណមាលម្ពិត្វា បវត្តតិ, ន បន រូបាវចរកុសលំ វិយ បុរិមបុរិមអង្គាតិក្កមវសេន បុរិមបុរិមស្សាបិ អារម្មណំ គហេត្វា. តេនាហុ អាចរិយា –

‘‘អារម្មណាតិក្កមតោ, ចតស្សោបិ ភវន្តិមា;

អង្គាតិក្កមមេតាសំ, ន ឥច្ឆន្តិ វិភាវិនោ’’តិ; (ធ. ស. អដ្ឋ. ២៦៨);

អរូបាវចរចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោភនចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លោកុត្តរចិត្តវណ្ណនា

៣១. ឥទានិ លោកុត្តរកុសលំ ចតុមគ្គយោគតោ, ផលញ្ច តទនុរូបប្បវត្តិយា ចតុធា វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គចិត្ត’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. និព្ពានំ បតិសវនតោ ឧបគមនតោ, និព្ពានមហាសមុទ្ទនិន្នតាយ សោតសទិសត្តា វា ‘‘សោតោ’’តិ វុច្ចតិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, តស្ស អាបត្តិ អាទិតោ បជ្ជនំ បាបុណនំ បឋមសមន្នាគមោ សោតាបត្តិ អា-ឧបសគ្គស្ស អាទិកម្មនិ បវត្តនតោ. និព្ពានំ មគ្គេតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ, កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតីតិ វា មគ្គោ, តេន សម្បយុត្តំ ចិត្តំ មគ្គចិត្តំ, សោតាបត្តិយា លទ្ធំ មគ្គចិត្តំ សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ. អថ វា អរិយមគ្គសោតស្ស អាទិតោ បជ្ជនំ ឯតស្សាតិ សោតាបត្តិ, បុគ្គលោ, តស្ស មគ្គោ សោតាបត្តិមគ្គោ, តេន សម្បយុត្តំ ចិត្តំ សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ.

សកិំ ឯកវារំ បដិសន្ធិវសេន ឥមំ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី, ឥធ បត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយី, តត្ថ បត្វា តត្ថ បរិនិព្ពាយី, ឥធ បត្វា តត្ថ បរិនិព្ពាយី, តត្ថ បត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយី, ឥធ បត្វា តត្ថ និព្ពត្តិត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយីតិ បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ បញ្ចមកោ ឥធាធិប្បេតោ. សោ ហិ ឥតោ គន្ត្វា បុន សកិំ ឥធ អាគច្ឆតីតិ. តស្ស មគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ. កិញ្ចាបិ មគ្គសមង្គិនោ តថាគមនាសម្ភវតោ ផលដ្ឋោយេវ សកទាគាមី នាម, តស្ស បន ការណភូតោ បុរិមុប្បន្នោ មគ្គោ មគ្គន្តរាវច្ឆេទនត្ថំ ផលដ្ឋេន វិសេសេត្វា វុច្ចតិ ‘‘សកទាគាមិមគ្គោ’’តិ. ឯវំ អនាគាមិមគ្គោតិ. សកទាគាមិមគ្គេន សម្បយុត្តំ ចិត្តំ សកទាគាមិមគ្គចិត្តំ.

បដិសន្ធិវសេន ឥមំ កាមធាតុំ ន អាគច្ឆតីតិ អនាគាមី, តស្ស មគ្គោ អនាគាមិមគ្គោ, តេន សម្បយុត្តំ ចិត្តំ អនាគាមិមគ្គចិត្តំ. អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវេន បូជាវិសេសំ អរហតីតិ អរហា, អថ វា កិលេសសង្ខាតា អរយោ, សំសារចក្កស្ស វា អរា កិលេសា ហតា អនេនាតិ អរហា, បាបករណេ រហាភាវតោ វា អរហា, អដ្ឋមកោ អរិយបុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ អរហត្តំ, ចតុត្ថផលស្សេតំ អធិវចនំ, តស្ស អាគមនភូតោ មគ្គោ អរហត្តមគ្គោ, តេន សម្បយុត្តំ ចិត្តំ អរហត្តមគ្គចិត្តំ.

បិ-សទ្ទេន ឯកេកស្ស មគ្គស្ស នយសហស្សវសេន ចតុន្នំ ចតុសហស្សភេទំ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ២០៦; វិភ. អដ្ឋ. ២០៦-២១៤) អាគតំ សដ្ឋិសហស្សភេទំ នយំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អនេកវិធត្តម្បិ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថាយំ នយសហស្សមត្តបរិទីបនា, កថំ? សោតាបត្តិមគ្គោ តាវ ឈាននាមេន បដិបទាភេទំ អនាមសិត្វា កេវលំ សុញ្ញតោ អប្បណិហិតោតិ ទ្វិធា វិភត្តោ, បុន បដិបទាចតុក្កេន យោជេត្វា បច្ចេកំ ចតុធា វិភត្តោតិ ឯវំ ឈាននាមេន ទសធា វិភត្តោ. តថា មគ្គសតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គសច្ចសមថធម្មខន្ធអាយតនធាតុអាហារផស្សវេទនាសញ្ញាចេតនាចិត្តនាមេហិបិ បច្ចេកំ ទសទសាការេហិ វិភត្តោ តថា តថា ពុជ្ឈនកានំ បុគ្គលានំ វសេន. តស្មា ឈានវសេន ទសមគ្គាទីនំ ឯកូនវីសតិយា វសេន ទស ទសាតិ វីសតិយា ឋានេសុ ទ្វេ នយសតានិ ហោន្តិ. បុន តានិ ចតូហិ អធិបតីហិ យោជេត្វា បច្ចេកំ ចតុធា វិភត្តានីតិ ឯវំ អធិបតីហិ អមិស្សេត្វា ទ្វេ សតានិ, មិស្សេត្វា អដ្ឋ សតានីតិ សោតាបត្តិមគ្គេ នយសហស្សំ ហោតិ, តថា សកទាគាមិមគ្គាទីសុបិ.

៣២. សោតាបត្តិយា លទ្ធំ, សោតាបត្តិស្ស វា ផលចិត្តំ វិបាកភូតំ ចិត្តំ សោតាបត្តិផលចិត្តំ. អរហត្តញ្ច តំ ផលចិត្តញ្ចាតិ អរហត្តផលចិត្តំ.

៣៤. ចតុមគ្គប្បភេទេនាតិ ឥន្ទ្រិយានំ អបាដវបាដវតរតមភេទេន ភិន្នសាមត្ថិយតាយ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសានំ និរវសេសប្បហានំ កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវាបាទនំ តេសមេវ និរវសេសប្បហានំ រូបារូបរាគមានុទ្ធច្ចាវិជ្ជានំ អនវសេសប្បហានន្តិ ឯវំ សំយោជនប្បហានវសេន ចតុព្ពិធានំ សោតាបត្តិមគ្គាទីនំ អដ្ឋង្គិកមគ្គានំ សម្បយោគភេទេន ចតុមគ្គសង្ខាតំ លោកុត្តរកុសលំ ចតុធា ហោតិ, វិបាកំ បន តស្សេវ កុសលស្ស ផលត្តា តទនុរូបតោ តថា ចតុធាតិ ឯវំ អនុត្តរំ អត្តនោ ឧត្តរិតរាភាវេន អនុត្តរសង្ខាតំ លោកុត្តរំ ចិត្តំ អដ្ឋធា មតន្តិ យោជនា.

កិរិយានុត្តរស្ស បន អសម្ភវតោ ទ្វាទសវិធតា ន វុត្តា. កស្មា បន តស្ស អសម្ភវោតិ? មគ្គស្ស ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា. យទិ ហិ មគ្គចិត្តំ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តទុប្បត្តិយា កិរិយភាវោ សក្កា វត្តុំ. តំ បន កិលេសសមុច្ឆេទកវសេនេវ ឧបលភិតព្ពតោ ឯកវារប្បវត្តេនេវ ច តេន អសនិសម្បាតេន វិយ តរុអាទីនំ សមូលវិទ្ធំសនស្ស តំតំកិលេសានំ អច្ចន្តំ អប្បវត្តិយា សាធិតត្តា បុន ឧប្បជ្ជមានេបិ កាតព្ពាភាវតោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថញ្ច ផលសមាបត្តិយា ឯវ និព្ពានារម្មណវសេន បវត្តនតោ ន កទាចិ សេក្ខានំ អសេក្ខានំ វា ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា នត្ថិ សព្ពថាបិ លោកុត្តរកិរិយចិត្តន្តិ.

លោកុត្តរចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តគណនសង្គហវណ្ណនា

៣៥. ‘‘ទ្វាទសាកុសលានេវ’’ន្ត្យាទិ យថាវុត្តានំ ចតុភូមិកចិត្តានំ គណនសង្គហោ.

៣៦. ឯវំ ជាតិវសេន សង្គហំ ទស្សេត្វា បុន ភូមិវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ចតុបញ្ញាសធា កាមេ’’ត្យាទិ វុត្តំ. កាមេ ភវេ ចិត្តានិ ចតុបញ្ញាសធា ឦរយេ, រូបេ ភវេ បន្នរស ឦរយេ, អារុប្បេ ភវេ ទ្វាទស ឦរយេ, អនុត្តរេ បន នវវិធេ ធម្មសមុទាយេ ចិត្តានិ អដ្ឋធា ឦរយេ, កថេយ្យាត្យត្ថោ. ឯត្ថ ច កាមតណ្ហាទិវិសយភាវេន កាមភវាទិបរិយាបន្នានិ ចិត្តានិ សកសកភូមិតោ អញ្ញត្ថ បវត្តមានានិបិ កាមភវាទីសុ ចិត្តានីតិ វុត្តានិ, យថា មនុស្សិត្ថិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តោបិ តិរច្ឆានគតោ តិរច្ឆានយោនិបរិយាបន្នត្តា តិរច្ឆានេស្វេវ សង្គយ្ហតិ. កត្ថចិ អបរិយាបន្នានិ នវវិធលោកុត្តរធម្មសមូហេកទេសភូតានិ ‘‘រុក្ខេ សាខា’’ត្យាទីសុ វិយ អនុត្តរេ ចិត្តានីតិ វុត្តានិ. អថ វា ‘‘កាមេ, រូបេ’’តិ ច ឧត្តរបទលោបនិទ្ទេសោ. អរូបេ ភវានិ អារុប្បានិ. នត្ថិ ឯតេសំ ឧត្តរំ ចិត្តន្តិ អនុត្តរានីតិ ឧបយោគពហុវចនវសេន កាមេ កាមាវចរានិ ចិត្តានិ ចតុបញ្ញាសធា ឦរយេ, រូបេ រូបាវចរានិ ចិត្តានិ បន្នរស ឦរយេ, អារុប្បេ អារុប្បានិ ចិត្តានិ ទ្វាទស ឦរយេ. អនុត្តរេ លោកុត្តរានិ ចិត្តានិ អដ្ឋធា ឦរយេតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៧. ឥត្ថំ យថាវុត្តេន ជាតិភេទភិន្នចតុភូមិកចិត្តភេទវសេន ឯកូននវុតិប្បភេទំ កត្វា មានសំ ចិត្តំ វិចក្ខណា វិសេសេន អត្ថចក្ខណសភាវា បណ្ឌិតា វិភជន្តិ. អថ វា ឯកវីសសតំ ឯកុត្តរវីសាធិកំ សតំ វិភជន្តិ.

ចិត្តគណនសង្គហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិត្ថារគណនវណ្ណនា

៣៨. ឈានង្គវសេន បឋមជ្ឈានសទិសត្តា បឋមជ្ឈានញ្ច តំ សោតាបត្តិមគ្គចិត្តញ្ចេតិ បឋមជ្ឈានសោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ. បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានបុគ្គលជ្ឈាសយេសុបិ, ហិ អញ្ញតរវសេន តំតំឈានសទិសត្តា វិតក្កាទិអង្គបាតុភាវេន ចត្តារោបិ មគ្គា បឋមជ្ឈានាទិវោហារំ លភន្តា បច្ចេកំ បញ្ចធា វិភជន្តិ. តេនាហ ‘‘ឈានង្គយោគភេទេនា’’ត្យាទិ, តត្ថ បឋមជ្ឈានាទីសុ យំ យំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា បវត្តា, តំ បាទកជ្ឈានំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ បទដ្ឋានភាវតោ. យំ យំ ឈានំ សម្មសន្តស្ស សា បវត្តា, តំ សម្មសិតជ្ឈានំ. ‘‘អហោ វត មេ បឋមជ្ឈានសទិសោ មគ្គោ បញ្ចង្គិកោ, ទុតិយជ្ឈានាទីសុ វា អញ្ញតរសទិសោ ចតុរង្គាទិភេទោ មគ្គោ ភវេយ្យា’’តិ ឯវំ យោគាវចរស្ស ឧប្បន្នជ្ឈាសយោ បុគ្គលជ្ឈាសយោ នាម.

តត្ថ យេន បឋមជ្ឈានាទីសុ អញ្ញតរំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ បកិណ្ណកសង្ខារេ សម្មសិត្វា មគ្គោ ឧប្បាទិតោ ហោតិ, តស្ស សោ មគ្គោ បឋមជ្ឈានាទីសុ តំតំបាទកជ្ឈានសទិសោ ហោតិ. សចេ បន វិបស្សនាបាទកំ កិញ្ចិ ឈានំ នត្ថិ, កេវលំ បឋមជ្ឈានាទីសុ អញ្ញតរំ ឈានំ សម្មសិត្វា មគ្គោ ឧប្បាទិតោ ហោតិ, តស្ស សោ សម្មសិតជ្ឈានសទិសោ ហោតិ. យទា បន យំ កិញ្ចិ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ អញ្ញតរំ សម្មសិត្វា មគ្គោ ឧប្បាទិតោ ហោតិ, តទា បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន ទ្វីសុ អញ្ញតរសទិសោ ហោតិ. សចេ បន បុគ្គលស្ស តថាវិធោ អជ្ឈាសយោ នត្ថិ, ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ឧបរូបរិឈានធម្មេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោ បាទកជ្ឈានំ អនបេក្ខិត្វា សម្មសិតជ្ឈានសទិសោ ហោតិ. ឧបរូបរិឈានតោ បន វុដ្ឋាយ ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមជ្ឈានធម្មេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោ សម្មសិតជ្ឈានំ អនបេក្ខិត្វា បាទកជ្ឈានសទិសោ ហោតិ. ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមជ្ឈានតោ ហិ ឧបរូបរិឈានំ ពលវតរន្តិ. វេទនានិយមោ បន សព្ពត្ថាបិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនានិយមេន ហោតិ. តថា សុក្ខវិបស្សកស្ស សកលជ្ឈានង្គនិយមោ. តស្ស ហិ បាទកជ្ឈានាទីនំ អភាវេន តេសំ វសេន និយមាភាវតោ វិបស្សនានិយមេន បញ្ចង្គិកោវ មគ្គោ ហោតីតិ. អបិច សមាបត្តិលាភិនោបិ ឈានំ បាទកំ អកត្វា បកិណ្ណកសង្ខារេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោបិ វិបស្សនានិយមេនេវ បញ្ចង្គិកោវ ហោតីតិ អយមេត្ថ អដ្ឋកថាទិតោ ឧទ្ធដោ វិនិច្ឆយសារោ. ថេរវាទទស្សនាទិវសប្បវត្តោ បន បបញ្ចោ អដ្ឋកថាទីសុ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពត្ថាបិ វិត្ថារនយោ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេន គហេតព្ពោ. គន្ថភីរុកជនានុគ្គហត្ថំ បនេត្ថ សង្ខេបកថា អធិប្បេតា.

៤២. យថា រូបាវចរំ ចិត្តំ បឋមាទិបញ្ចវិធឈានភេទេន គយ្ហតិ ‘‘បឋមជ្ឈាន’’ន្ត្យាទិនា វុច្ចតិ, តថា អនុត្តរម្បិ ចិត្តំ ‘‘បឋមជ្ឈានសោតាបត្តិមគ្គចិត្ត’’ន្ត្យាទិនា គយ្ហតិ. អារុប្បញ្ចាបិ ឧបេក្ខេកគ្គតាយោគេន អង្គសមតាយ បញ្ចមជ្ឈានេ គយ្ហតិ, បញ្ចមជ្ឈានវោហារំ លភតីត្យត្ថោ. អថ វា រូបាវចរំ ចិត្តំ អនុត្តរញ្ច បឋមាទិឈានភេទេ ‘‘បឋមជ្ឈានកុសលចិត្តំ, បឋមជ្ឈានសោតាបត្តិមគ្គចិត្តន្ត្យាទិនា យថា គយ្ហតិ, តថា អារុប្បញ្ចាបិ បញ្ចមេ ឈានេ គយ្ហតីតិ យោជនា. អាចរិយស្សាបិ ហិ អយមេវ យោជនា អធិប្បេតាតិ ទិស្សតិ នាមរូបបរិច្ឆេទេ ឧជុកមេវ តថា វុត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘រូបាវចរចិត្តានិ, គយ្ហន្តានុត្តរានិ ច;

បឋមាទិឈានភេទេ, អារុប្បញ្ចាបិ បញ្ចមេ’’តិ. (នាម. បរិ. ២៤);

តស្មាតិ យស្មា រូបាវចរំ វិយ អនុត្តរម្បិ បឋមាទិឈានភេទេ គយ្ហតិ, អារុប្បញ្ចាបិ បញ្ចមេ គយ្ហតិ, យស្មា វា ឈានង្គយោគភេទេន ឯកេកំ បញ្ចធា កត្វា អនុត្តរំ ចិត្តំ ចត្តាលីសវិធន្តិ វុច្ចតិ, រូបាវចរលោកុត្តរានិ វិយ ច បឋមាទិឈានភេទេ, តថា អារុប្បញ្ចាបិ បញ្ចមេ គយ្ហតិ, តស្មា បឋមាទិកមេកេកំ ឈានំ លោកិយំ តិវិធំ, លោកុត្តរំ អដ្ឋវិធន្តិ ឯកាទសវិធំ. អន្តេ តុ ឈានំ តេវីសតិវិធំ តិវិធរូបាវចរទ្វាទសវិធអរូបាវចរអដ្ឋលោកុត្តរវសេនាត្យត្ថោ.

៤៣. បាទកជ្ឈានាទិវសេន គណនវុឌ្ឍិ កុសលវិបាកេស្វេវ សម្ភវតីតិ តេសមេវ គណនំ ឯកវីសសតគណនាយ អង្គភាវេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សត្តតិំសា’’ត្យាទិ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិភាវិនិយា នាម អភិធម្មត្ថសង្គហវណ្ណនាយ

ចិត្តបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.