សុត្តន្តិកទុកមាតិកត្ថវណ្ណនា

សុត្តន្តិកទុកេសុ វេទេតិ, វិវិធេន វា អាការេន ជានាតីតិ វិជ្ជា, វិបស្សនាញាណមនោមយិទ្ធិឆអភិញ្ញាវសប្បវត្តា បញ្ញា, តស្មិំ វិជ្ជាភាគេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វិជ្ជាសភាវេ វត្តន្តីតិ វិជ្ជាភាគិនោ. តា ឯវ វិជ្ជា, តំ វា វិជ្ជំ សម្បយោគវសេន ភជន្តីតិបិ វិជ្ជាភាគិនោ, អដ្ឋវិធវិជ្ជាសម្បយុត្តធម្មា. តាសុ យា កាចិ ឯកា វិជ្ជា វិជ្ជា, សេសា វិជ្ជាភាគិនោតិ ឯវំ វិជ្ជាបិ វិជ្ជាសម្បយុត្តធម្មាបិ វិជ្ជាភាគិនោត្វេវ វេទិតព្ពា, ឥធ បន វិជ្ជាសម្បយុត្តា ធម្មាវ អធិប្បេតា. ន វិជានាតីតិ អវិជ្ជា, ចតុសច្ចច្ឆាទកវសេន ចតុព្ពិធោ មោហោ, តស្មិំ អវិជ្ជាភាគេ អវិជ្ជាកោដ្ឋាសេ អវិជ្ជាសភាវេ វត្តន្តីតិ អវិជ្ជាភាគិនោ. តា ឯវ អវិជ្ជា, តំ វា អវិជ្ជំ សម្បយោគវសេន ភជន្តីតិបិ អវិជ្ជាភាគិនោ, អវិជ្ជាសម្បយុត្តធម្មា. ឯវំ អវិជ្ជាបិ អវិជ្ជាសម្បយុត្តធម្មាបិ អវិជ្ជាភាគិនោត្វេវ វេទិតព្ពា, ឥធ បន អវិជ្ជាសម្បយុត្តធម្មាវ អធិប្បេតា.

តត្ថ អរហត្តមគ្គចិត្តំ, បញ្ញាវិរហិតតំសម្បយុត្តា ច វិជ្ជាភាគិនោ ច ញាណសម្បយុត្តកាមាវចរជវនានិ, ញាណវិរហិតតំសម្បយុត្តា ច វិបស្សនាភាវេន បវត្តិយំ វិជ្ជាភាគិនោ, អញ្ញទា ន វត្តព្ពា. រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានិកជវនចិត្តានិ, បញ្ញាវិរហិតតំសម្បយុត្តា ច មនោមយិទ្ធិភាវេន ច បញ្ចាភិញ្ញាភាវេន ច បវត្តិយំ វិជ្ជាភាគិនោ, អញ្ញទា ន វត្តព្ពា. តត្ថ ទ្វាទសាកុសលចិត្តានិ, អវិជ្ជាវិរហិតតំសម្បយុត្តា ច អវិជ្ជាភាគិនោវ, ឥធ បន អវិជ្ជា, សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ ច ន វត្តព្ពាវ. ចេតសិកេសុ បន មោហអប្បមញ្ញា ន វត្តព្ពាវ, សេសា កុសលាព្យាកតា សិយា វិជ្ជាភាគិនោ, សិយា ន វត្តព្ពា, តិជាតិកា ទ្វិធាបិ ន វត្តព្ពា ច. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បឋមំ.

បុន អនជ្ឈោត្ថរណវសេន កិលេសន្ធការំ វិទ្ធំសេតុំ អសមត្ថតាយ វិជ្ជុ ឧបមា ឯតេសន្តិ វិជ្ជូបមា, អាទិតោ តីសុ មគ្គេសុ ញាណំវ. និស្សេសំ វិទ្ធំសនសមត្ថតាយ វជិរំ ឧបមា ឯតេសន្តិ វជិរូបមា, អរហត្តមគ្គេ ញាណំ. យថា ហិ មេឃន្ធការេ មគ្គបដិបន្នស្ស បដិច្ឆាទនអន្ធការំ វិធមិត្វា វិជ្ជុយា ឧប្បន្នក្ខណេ ចាតុទិសា មគ្គា បាកដា ហោន្តិ, វិជ្ជុយា និរុទ្ធាយ បុន អន្ធការោ ឱត្ថរិត្វា មគ្គំ បដិច្ឆាទេតិ, ឯវំ វិបស្សនាយានិកស្ស យថាសកំ សច្ចច្ឆាទកកិលេសន្ធការំ វិធមិត្វា តីសុ មគ្គេសុ យថាក្កមំ ឧប្បន្នេសុ ចត្តារិ សច្ចានិ បាកដានិ ហោន្តិ, តេសុ និរុទ្ធេសុ បុន អវសិដ្ឋកិលេសន្ធការោ ចតុសច្ចំ បដិច្ឆាទេតិ, តស្មា តីសុ មគ្គេសុ បញ្ញា វិជ្ជូបមា វុត្តា. យថា បន វជិរស្ស អភេជ្ជោ បាសាណោ នាម នត្ថិ, តញ្ច និស្សេសតោ វជិរំ ខេបេតិ, វជិរេន ច គតមគ្គេ បាសាណស្ស បុន បាកតិកភាវោ នត្ថិ, ឯវំ អរហត្តមគ្គញាណស្ស អវជ្ឈកិលេសោ នាម នត្ថិ, តញ្ច និស្សេសតោ អរហត្តមគ្គញាណំ ខេបេតិ, តេន ច ខេបិតេ កិលេសេ អវសិដ្ឋកិលេសាភាវតោ តស្ស បុន បច្ចុទាវត្តនំ នាម នត្ថិ, តស្មា ចតុត្ថមគ្គេ បញ្ញា វជិរូបមា វុត្តា. បញ្ញា ឯវ ហេត្ថ សិយា វិជ្ជូបមា, សិយា ន វត្តព្ពា ច ហោតិ. សេសចេតសិកចិត្តរូបនិព្ពានានិ បន សព្ពានិ ន វត្តព្ពានេវ. ទុតិយំ.

ពាលេសុ ឋិតត្តា, យត្ថ ឋិតា តទុបចារេន ពាលា, ពាលករត្តា វា ពាលា, ទ្វាទសាកុសលចិត្តានិ. ឥធ បន អហិរិកញ្ច អនោត្តប្បញ្ច ពាលា នាម. បណ្ឌិតេសុ ឋិតត្តា បណ្ឌិតា, បណ្ឌិតករត្តា វា បណ្ឌិតា, ឯកវីសតិ កុសលចិត្តានិ. ឥធ បន ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច បណ្ឌិតា នាម. សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ ន វត្តព្ពានិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. តតិយំ.

កណ្ហាតិ កាឡកា, ចិត្តស្ស អបភស្សរភាវករណា. សុក្កាតិ ឱទាតា, បភស្សរភាវករណា. សេសំ សព្ពំ ពាលទុកសទិសមេវ. ចតុត្ថំ.

ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ច តបេន្តីតិ តបនីយា. ន តបនីយា អតបនីយា. សេសំ ពាលទុកសទិសមេវ. បញ្ចមំ.

‘‘សិរិវឌ្ឍកោ ធនវឌ្ឍកោ’’តិអាទយោ វិយ វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តា អធិវចនា នាម. នាមធេយ្យន្តិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ នាមានិ. តានិ ចតុព្ពិធានិ សាមញ្ញនាមំ គុណនាមំ កិត្តិមនាមំ ឱបបាតិកនាមន្តិ. តត្ថ បឋមកប្បិកេសុ មហាជនេន សម្មន្និត្វា ឋបិតត្តា ‘‘មហាសម្មតោ’’តិ រញ្ញោ នាមន្តិ ឯវរូបំ សាមញ្ញនាមំ នាម. ‘‘ធម្មកថិកោ បំសុកូលិកោ កាឡោ រស្សោ’’តិ ឯវរូបំ គុណតោ អាគតំ, ‘‘ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទីនិបិ តថាគតស្ស អនេកានិ នាមសតានិ គុណនាមំ នាម. យំ បន ជាតស្ស កុមារស្ស ញាតកា កប្បេត្វា បកប្បេត្វា ‘‘អយំ អសុកោ នាមា’’តិ នាមំ ករោន្តិ, ឥទំ កិត្តិមនាមំ នាម. យា បន បុរិមបញ្ញត្តិ អបរបញ្ញត្តិយំ និបតតិ, សេយ្យថិទំ – បុរិមកប្បេបិ ចន្ទោ ចន្ទោ ឯវ, ឯតរហិបិ អនាគតេបិ ចន្ទោ ឯវ. តថា ‘‘សូរិយោ សមុទ្ទោ បថវី រូបំ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ និព្ពាន’’ន្តិឯវមាទិ ឱបបាតិកនាមំ នាម. តានិ បុន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ វិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តីតិ ឯវំ នាមបញ្ញត្តិវសេន ឆព្ពិធានិ ហោន្តិ.

តត្ថ បរមត្ថតោ ឧបលព្ភមានា យថាវុត្តទ្វាសត្តតិវិធា នាមរូបធម្មា វិជ្ជមានា នាម, តេសំ បការេហិ ញាបនតោ បញ្ញត្តិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម, ‘‘ចិត្តំ ផស្សោ បថវី រូបំ និព្ពាន’’ន្តិអាទយោ បរមត្ថវាចកា សទ្ទា. ឧបាទិន្ននាមរូបធម្មេ បន ឧបាទាយ បញ្ញត្តា សត្តបុគ្គលឥត្ថិបុរិសទេវមនុស្សតិរច្ឆានាទិភេទា, អនុបាទិន្នរូបធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តា ភូមិបព្ពតរុក្ខសកដចន្ទសូរិយនក្ខត្តទិសាកាលកសិណាទិភេទា ច បរមត្ថតោ អនុបលព្ភមានា អវិជ្ជមានា នាម, តេសំ បញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. តថា ‘‘អត្តា ភូមី’’តិអាទយោ អត្ថបញ្ញត្តិវាចកា សទ្ទា ច ចិត្តសន្តតិវណ្ណុបគន្តិអាទិ វិជ្ជមានត្ថវាចកា សទ្ទា វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘បុរិសស្ស ចិត្តំ, មេឃវណ្ណោ’’តិអាទីសុ អវិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘ចិត្តលហុតា បថវីគន្ធោ’’តិអាទិ វិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. ‘‘មនុស្សសរីរំ រុក្ខសាខា’’តិអាទិ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. ឯវំ ឆព្ពិធាបិ ចេតា អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតុកាមតាចិត្តសមុដ្ឋាបិតសវិញ្ញត្តិសទ្ទានុសារេន ញាតសង្កេតស្ស សោតវិញ្ញាណវីថិអនន្តរំ ឧប្បន្នេហិ មនោទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ ‘‘ឥមស្សេទំ នាម’’ន្តិ អនេកសទ្ទេសុ ឯកត្តមារោបេត្វា វវត្ថាបិតា អត្ថាភិមុខំ នមនតោ បការេហិ អត្ថស្ស ញាបនតោ ‘‘នាមបញ្ញត្តី’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ អធិវចនានំ បថា អត្ថា អធិវចនបថា, សម្មុតិបរមត្ថភេទា សព្ពេ ធម្មា សទ្ទវចនីយសភាវា. ឆដ្ឋំ.

ឥតោ បរំ ទ្វេ ទុកា អធិវចនទុកសទិសាវ, កេវលំ បទត្ថមត្តមេវ វិសេសោ. តត្ថ អភិសង្ខរោន្តីតិ សង្ខារាតិ ឯវំ និទ្ធារេត្វា សហេតុកំ កត្វា វុច្ចមានា និរុត្តិ នាម, ‘‘តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ’’តិ ឯវំ តេន តេន បការេន ញាបនតោ បញ្ញត្តិ នាម, យថាវុត្តនាមបញ្ញត្តិយោវ. ន ហិ អធិវចននិរុត្តិបញ្ញត្តីសុ អត្ថតោ កោចិបិ ភេទោ អត្ថិ, និព្ពត្តិនិមិត្តភេទទស្សនត្ថំ បន នេសំ វិភាគេន បទត្ថោ ទស្សិតោ. ឥមេសុ ច តីសុ ទុកេសុ បញ្ញត្តិសហិតា សព្ពេ ធម្មា លព្ភន្តិ, អនន្តរេ នាមរូបទុកេ បញ្ញត្តិរហិតាតិ ឥមេ ចត្តារោ ទុកា ឥមេសុ សុត្តន្តិកទុកេសុ និប្បទេសា, សេសា បន អដ្ឋតិំសាបិ សប្បទេសាតិ វេទិតព្ពា. សត្តមដ្ឋមានិ.

នាមករណដ្ឋេន, នមនដ្ឋេន, នាមនដ្ឋេន ច នាមំ, អរូបក្ខន្ធនិព្ពានានិ. តានិ ហិ សព្ពទាបិ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ និព្ពានន្តិ ឱបបាតិកនាមវសេន អត្តនោ នាមំ ករោន្តាវ បវត្តន្តិ ចន្ទសូរិយាទយោ វិយ. ន ហិ តេសំ សាមញ្ញគុណកិត្តិមវសេន នាមករណកិច្ចំ អត្ថីតិ. ឯវំ នាមករណដ្ឋេន នាមំ វេទិតព្ពំ. អារម្មណាភិមុខំ បន នមនដ្ឋេន, អញ្ញមញ្ញំ តត្ថ នាមនដ្ឋេន ច ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធាវ នាមំ. និព្ពានំ បន អារម្មណាធិបតិបច្ចយតាយ អត្តនិ អនវជ្ជធម្មានំ នាមនដ្ឋេនេវ នាមំ វេទិតព្ពំ. រុប្បនដ្ឋេន រូបំ, រូបក្ខន្ធោ. នវមំ.

អវិជ្ជាតិ ទុក្ខាទិបដិច្ឆាទកោ សព្ពោ មោហោ. ភវតណ្ហាតិ ភវបត្ថនាវសេន បវត្តោ លោភោ. តថា អប្បវត្តោ បនេត្ថ លោភោ, សេសចេតសិកចិត្តរូបនិព្ពានានិ ច ន វត្តព្ពានិ. ឥតោ បរំ បន ឯវំ នវត្តព្ពវិភាគំ អទស្សេត្វា បទត្ថសរូបមត្តមេវ ទស្សយិស្សាម, ទស្សិតាវសេសា ន វត្តព្ពាតិ គហេតព្ពា. ទសមំ.

ភវោ វុច្ចតិ សស្សតំ. ‘‘ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ សស្សតវសេន ឧប្បជ្ជនកទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋិ នាម. វិភវោ វុច្ចតិ ឧច្ឆេទោ. ‘‘ន ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឧច្ឆេទវសេន ឧប្បជ្ជនកទិដ្ឋិ វិភវទិដ្ឋិ នាម. ឧភយេនាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ គហិតា. តថា អនន្តរេសុបិ តីសុ ទុកេសុ. ឯកាទសមំ.

ខន្ធបញ្ចកំ ‘‘អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ គហេត្វា ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ នាម. តថា ‘‘ឧច្ឆិជ្ជិស្សតី’’តិ បវត្តា ទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នាម. ‘‘អន្តវា’’តិ បវត្តា អន្តវាទិដ្ឋិ នាម. ‘‘អនន្តវា’’តិ បវត្តា អនន្តវាទិដ្ឋិ នាម. បុព្ពន្តំ អនុគតា ព្រហ្មជាលេ វុត្តនយេន អតីតកោដ្ឋាសំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តា អដ្ឋារសវិធា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ នាម. អបរន្តំ អនុគតា តត្ថេវ អាគតនយេន អនាគតកោដ្ឋាសំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តា ចតុចត្តាលីសវិធា អបរន្តានុទិដ្ឋិ នាម. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.២៨), តទដ្ឋកថាយ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៨) ច វេទិតព្ពោ. ទ្វាទសមតេរសមចុទ្ទសមានិ.

អហិរិកទុកំ, ហិរិទុកញ្ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បញ្ចទសមសោឡសមានិ.

ទុក្ខំ វចោ ឯតស្មិំ វិប្បដិកូលគាហិម្ហិ វិបច្ចនីកសាតេ អនាទរេ បុគ្គលេតិ ទុព្ពចោ, សហធម្មិកំ ទស្សេត្វា ឱវទិយមានេ អនាទរការកោ បុគ្គលោ, តស្ស កម្មំ ទោវចស្សំ, តស្ស ភាវោ ទោវចស្សតា, អនាទរវសេន បវត្តា ទ្វេ បដិឃចិត្តា, តំសម្បយុត្តា ច. បាបា អស្សទ្ធាទយោ បុគ្គលា ឯតស្ស មិត្តាតិ បាបមិត្តោ, តស្ស ភាវោ បាបមិត្តតា, បាបបុគ្គលេសុ ទឡ្ហភត្តិវសេន, កាយចិត្តេហិ តំសេវនាតន្និន្នតាវសេន ច បវត្តានិ អដ្ឋ លោភចិត្តានិ. សត្តរសមំ.

សោវចស្សតា, កល្យាណមិត្តតា ច វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពា. អត្ថតោ បន តថាបវត្តានិ សហេតុកកាមាវចរកុសលកិរិយចិត្តានិ. អដ្ឋារសមំ.

បញ្ចសុ, សត្តសុ វា អាបត្តីសុ កុសលភាវោ អាបត្តិកុសលតា, សហ វត្ថុនា តាសំ អាបត្តីនំ អាបជ្ជនបរិច្ឆេទជាននវសេន បវត្តា កាមាវចរជវនបញ្ញា. អាបត្តីហិ វុដ្ឋានេ កុសលភាវោ អាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា, វុដ្ឋានវិធានេន សទ្ធិំ អាបត្តិវុដ្ឋានបរិច្ឆេទជាននវសេន បវត្តា យថាវុត្តចិត្តសម្បយុត្តបញ្ញាវ. ឯកូនវីសតិមំ.

សមាបជ្ជិតព្ពតោ សមាបត្តិ, តាសុ លោកិយលោកុត្តរាសុ សវិតក្កសវិចារាទីសុ សមាបត្តីសុ កុសលតា សមាបត្តិកុសលតា, សហ បរិកម្មេន អប្បនាបរិច្ឆេទជាននវសេន បវត្តា បញ្ញា. សមាបត្តីហិ វុដ្ឋានេ កុសលភាវោ សមាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា, យថាបរិច្ឆិន្នកាលេយេវ តាហិ វុដ្ឋានកបញ្ញា កាមាវចរជវនបញ្ញាវ. វីសតិមំ.

អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ កុសលភាវោ ធាតុកុសលតា, សវនធារណបដិវេធបច្ចវេក្ខណបញ្ញា. តាសញ្ញេវ ធាតូនំ មនសិការេ កុសលភាវោ មនសិការកុសលតា, តាសំ សម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណបញ្ញា. ឯស នយោ អាយតនកុសលតាយបិ. តត្ថ ហិ សវនធារណបច្ចវេក្ខណា កាមាវចរាវ, បដិវេធោ លោកុត្តរោវ, សម្មសនំ កាមាវចរលោកុត្តរំ. អញ្ញមញ្ញំ បដិច្ច សហិតំ ផលំ ឧប្បាទេតីតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ, អវិជ្ជាទីហិ និទ្ទិដ្ឋោ បច្ចយសមូហោ, តស្មិំ ទ្វាទសង្គេ អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទេ កុសលភាវោ បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតា, ‘‘ឥមិនា បច្ចយេន ឥទំ ហោតី’’តិ ជាននវសេន បវត្តា លោកិយជវនបញ្ញាវ. ឯកវីសតិមទ្វាវីសតិមានិ.

តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ការណំ, តស្មិំ ឋានេ កុសលតា ឋានកុសលតា. ន ឋានេ កុសលតា អដ្ឋានកុសលតា. តេវីសតិមំ.

ឧជុភាវោ អជ្ជវោ. មុទុភាវោ មទ្ទវោ. កាយចិត្តុជុកតាមុទុកតាទ្វយំ. ចតុវីសតិមំ.

អធិវាសនសង្ខាតា ខមនំ ខន្តិ, តថាបវត្តកាមាវចរជវនានិ. បាបតោ សុដ្ឋុ ឱរតោ វិរតោតិ សោរតោ, តស្ស ភាវោ សោរច្ចំ. កាយវចីមនោសំវរសីលសង្ខាតានិ លោកិយលោកុត្តរជវនានិ. បញ្ចវីសតិមំ.

សម្មោទកបិយវាទិតាសង្ខាតោ សខិលភាវោ សាខល្យំ, យថា បរេហិ សទ្ធិំ អត្តនោ ឆិទ្ទំ វិវរំ ន ហោតិ, ឯវំ ធម្មាមិសេហិ បដិសន្ថរណំ បដិច្ឆាទនំ បដិសន្ថារោ. អាគន្តុកស្ស ហិ បច្ចុគ្គមនបត្តចីវរបដិគ្គហណអាសនទានពីជនបាទធោវនមក្ខនាទិនា, បានីយេន អាបុច្ឆនេន, កាលេ អាគតស្ស យាគុអាទីនំ, វិកាលេ បានកាទីនញ្ច ទានេន, បុនទិវសេ បិណ្ឌាយ ចរណដ្ឋានទស្សនបវេសននិក្ខមនកាលារោចនាទិនា ច បព្ពជិតា, គហដ្ឋានញ្ច វិនយេ អាគតនយេន យថានុរូបំ អាមិសបដិសន្ថារោ កាតព្ពោ. អាគន្តុកំ បន ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហេ កតរភាណកា’’តិ អបុច្ឆិត្វា ‘‘អាចរិយុបជ្ឈាយា វោ កតរំ គន្ថំ វឡញ្ជេន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា តស្ស វិសយេ បញ្ហបុច្ឆនេន សចេ ន សក្កោតិ, សយំ កថេត្វា ទានេន, ធម្មកថនបញ្ហវិស្សជ្ជនកម្មដ្ឋានកថនកុក្កុច្ចទិដ្ឋិវិនោទនាទិនា, បរិវាសាទិវិនយកម្មករណេន, បព្ពាជនឧបសម្បទាទិនា ច ធម្មបដិសន្ថារោ កាតព្ពោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនាយំ សទ្ធិំ អានិសំសទីបកវត្ថូហិ អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៥១) ញាតព្ពោ. ឯតស្មិំ ទុវិធេ បដិសន្ថារេ កុសលភាវោ បដិសន្ថារកុសលតា, តថាបវត្តកាមាវចរជវនានិ ឯវ. ឆព្ពីសតិមំ.

ឥន្ទ្រិយេសុ មនច្ឆដ្ឋេសុ អាបាថគតរូបាទីសុ អារម្មណេសុ និមិត្តគហណាទិនា ឥន្ទ្រិយសំវរភេទសង្ខាតោ អគុត្តទ្វារភាវោ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា. បដិគ្គហណបរិភោគវសេន ភោជនេ មត្តំ អជាននភាវោ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា, តថាបវត្តអកុសលចិត្តានិ. សត្តវីសតិមំ.

អនន្តរទុកេបិ វុត្តបដិបក្ខវសេន កាមាវចរសហេតុកកុសលកិរិយចិត្តានិ វេទិតព្ពានិ. អដ្ឋវីសតិមំ.

សតិវិប្បវាសសង្ខាតោ មុដ្ឋសតិភាវោ មុដ្ឋស្សច្ចំ, សព្ពេ អកុសលា ធម្មា, អសម្បជាននភាវោ អសម្បជញ្ញំ, មោហោ. ឯកូនតិំសតិមំ.

អនន្តរទុកេ ចតុភូមិកា សតិបញ្ញាវ វុត្តា. តិំសតិមំ.

អប្បដិសង្ខានេ អប្បដិវានសង្ខាតេ អកម្បិយដ្ឋេន យោនិសោទស្សនសង្ខាតំ បដិសង្ខានមេវ ពលន្តិ បដិសង្ខានពលំ, កាមាវចរបញ្ញាវ. សត្តពោជ្ឈង្គាទិភាវនាវសេន បវត្តា ចតុភូមកធម្មា ភាវនាពលំ. ឯកតិំសតិមំ.

បច្ចនីកធម្មេ សមេតីតិ សមថោ, សោ តិវិធោ ចិត្តសមថោ អធិករណសមថោ សព្ពសង្ខារសមថោតិ. តត្ថ ច បុព្ពភាគាសុ អដ្ឋសមាបត្តីសុ ឯកគ្គតា ចិត្តសមថោ នាម, សម្មុខាវិនយាទិ សត្តវិធោ អធិករណសមថោ នាម, និព្ពានំ សព្ពសង្ខារសមថោ នាម. ឥធ បន ចតុភូមកោ សមាធិ អធិប្បេតោ. អនិច្ចាទិវសេន វិវិធេនាការេន បស្សតីតិ វិបស្សនា, លោកិយលោកុត្តរា វិបស្សនាបញ្ញាវ. ពាត្តិំសតិមំ.

សមថោវ តំ អាការំ គហេត្វា បុន បវត្តេតព្ពស្ស សមថស្ស និមិត្តន្តិ សមថនិមិត្តំ. បគ្គាហនិមិត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ចតុភូមកសមាធិវីរិយានិ ឯវ. តេត្តិំសតិមំ.

អនន្តរទុកេបិ វីរិយសមាធី ឯវ វុត្តា. ចតុត្តិំសតិមំ.

សីលវិនាសិកា អសំវរសង្ខាតា សីលស្ស វិបត្តីតិ សីលវិបត្តិ, តថាបវត្តា អកុសលធម្មា. សម្មាទិដ្ឋិយា វិបត្តិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឯវ. បញ្ចតិំសតិមំ.

សោរច្ចមេវ សីលស្ស សម្បាទនតោ សីលបរិបូរណតោ សីលស្ស សម្បទាតិ សីលសម្បទា. ទិដ្ឋិបារិបូរិភូតំ ញាណមេវ ទិដ្ឋិយា សម្បទាតិ ទិដ្ឋិសម្បទា. ចតុភូមកា សីលបញ្ញាវ. តថា អនន្តរទុកេបិ. ឆត្តិំសតិមំ.

វិសុទ្ធិភាវំ សម្បត្តា សីលសង្ខាតា សីលស្ស វិសុទ្ធិ សីលវិសុទ្ធិ. និព្ពានសង្ខាតំ វិសុទ្ធិំ បាបេតុំ សមត្ថា ទស្សនសង្ខាតា ទិដ្ឋិយា វិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. សត្តត្តិំសតិមំ.

កម្មស្សកតាសច្ចានុលោមិកមគ្គផលសម្បយុត្តបញ្ញា ទិដ្ឋិ វិសុទ្ធិ នាម. យថាទិដ្ឋិស្ស តទនុរូបំ បធានំ យថាទិដ្ឋិស្ស ច បធានំ នាម. អដ្ឋតិំសតិមំ.

សំវេគជនកានិ ជាតិជរាព្យាធិមរណសង្ខាតានិ ការណានិ សំវេជនីយដ្ឋានានិ នាម, តេសុ ជាតិអាទិបដិច្ចសមុប្បន្នភយសង្ខាតំ សំវិជនំ សំវេគោ នាម, តថាបវត្តកុសលាទិ ឯវ. ឯវំ សំវេគជាតស្ស យោនិសោ ឧបាយេន បធានំ សំវិគ្គស្ស យោនិសោ បធានំ, លោកិយលោកុត្តរវីរិយមេវ. ឯកូនចត្តាលីសតិមំ.

កុសលធម្មបូរណេ អសន្តុដ្ឋិភាវោ អសន្តុដ្ឋិតា. យោ បន ទានំ ទត្វា តតោ តេន អសន្តុដ្ឋោ ហុត្វា សរណគមនំ អាកង្ខតិ, តតោ បញ្ចសីលាទិំ, បព្ពជ្ជំ, ពុទ្ធវចនានំ ឧគ្គណ្ហនំ, សមថវិបស្សនំ, តតោ តេនាបិ អសន្តុដ្ឋោ អនុក្កមេន អរហត្តំ គណ្ហាតិ, អយំ អសន្តុដ្ឋិតា កុសលេសុ ធម្មេសុ. អធិកុសលធម្មានំ ភាវនាយ ឧក្កណ្ឋមានោ បធានំ បដិវាបេតិ និវត្តាបេតីតិ បដិវានិ, ន បដិវានិ អប្បដិវានិ, តស្ស ភវោ អប្បដិវានិតា. អរហត្តំ អប្បត្វា បធានស្មិំ អនិវត្តនតា អនោសក្កនតា, តថាបវត្តលោកិយលោកុត្តរកុសលា ធម្មា. ចត្តាលីសតិមំ.

វិជាននតោ វិជ្ជា, បុព្ពេនិវាសចុតូបបាតអាសវក្ខយញាណានិ. វិមុច្ចនតោ វិមុត្តិ, អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, និព្ពានញ្ច. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ហិ អារម្មណេ អធិមុច្ចនតោ, សយំ វិក្ខម្ភិតកិលេសេហិ វិមុច្ចនដ្ឋេន ច វិមុត្តីតិ វុត្តា, និព្ពានំ បន សព្ពកិលេសេហិ អច្ចន្តវិមុច្ចនដ្ឋេន. ឯកចត្តាលីសតិមំ.

កិលេសក្ខយករេសុ ចតូសុ អរិយមគ្គេសុ ញាណំ ខយេ ញាណំ នាម. បដិសន្ធិវសេន អនុប្បាទភូតេ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ អនុប្បាទបរិយោសានេ ឧប្បន្នអរិយផលេ ញាណំ អនុប្បាទេ ញាណំ នាម. សេសំ សព្ពត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ទ្វាចត្តាលីសតិមំ.

សុត្តន្តិកទុកមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មោហវិច្ឆេទនិយា អភិធម្មមាតិកត្ថវណ្ណនាយ

ធម្មសង្គណីមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.