អភិធម្មទុកមាតិកត្ថវណ្ណនា

ទុកមាតិកាយ បន ហេដ្ឋា អនាគតបទត្ថវណ្ណនំយេវ ករិស្សាម. ហេតុគោច្ឆកេ តាវ ហេតូ ធម្មាតិ ឯត្ថ ហេតុហេតុ បច្ចយហេតុ ឧត្តមហេតុ សាធារណហេតូតិ ចតុព្ពិធា ហេតូ. តត្ថ អលោភាទយោ ឆ ធម្មា ហេតុហេតូ នាម, ឧបាទារូបាទីនំ មហាភូតាទយោ បច្ចយហេតូ នាម, វិបាកុប្បត្តិយំ កុសលាកុសលំ, ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណញ្ច ឧត្តមហេតូ នាម, សង្ខារាទីនំ អវិជ្ជាទយោ សាធារណហេតូ នាម. ឥធ បន ហេតុហេតុ អធិប្បេតោ. ហេតូ ធម្មាតិ មូលដ្ឋេន ហេតុសង្ខាតា ធម្មា, ‘‘ហេតុធម្មា’’តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. ន ហេតូតិ តេសញ្ញេវ បដិក្ខេបវចនំ.

តត្ថ អលោភោ អទោសោ អមោហោតិ កុសលាព្យាកតា តយោ, លោភោ ទោសោ មោហោតិ អកុសលា តយោ ចាតិ ឥមេ ឆ ធម្មា ហេតូ នាម. ឥមេ ឋបេត្វា អវសេសា ចេតសិកា, សព្ពានិ ច ចិត្តានិ, រូបនិព្ពានានិ ចាតិ ឥមេ ធម្មា ន ហេតូ នាម, ឥទញ្ច និប្បទេសទុកន្តិ វេទិតព្ពំ. ហេតុទុកំ បឋមំ.

សម្បយោគតោ បវត្តេន សហ ហេតុនាតិ សហេតុកា. តថេវ បវត្តោ នត្ថិ ឯតេសំ ហេតូតិ អហេតុកា.

តត្ថ អហេតុកចិត្តវជ្ជិតានិ ឯកសត្តតិ ចិត្តានិ សហេតុកា នាម. តេសុ ទ្វេ មោហមូលានិ មោហេនេវ សហេតុកានិ, អដ្ឋ លោភមូលានិ លោភមោហេហិ ទ្វីហិ, ទ្វេ ទោសមូលានិ ទោសមោហេហិ, ទ្វាទស ញាណវិប្បយុត្តកុសលាព្យាកតានិ អលោភាទោសេហិ, សេសានិ សត្តចត្តាលីស អលោភាទីហិ តីហិបិ សហេតុកានីតិ, មោហមូលេសុ បន មោហោ, ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណំ, មនោធាតុ, សន្តីរណត្តយំ, វោដ្ឋព្ពនំ, ហសិតុប្បាទកានិ អដ្ឋារស ចិត្តានិ, រូបនិព្ពានានិ ចាតិ ឥមេ ធម្មា អហេតុកា នាម. ចេតសិកេសុ បន លោភទោសា, វិចិកិច្ឆា ច មោហេនេវ សហេតុកា, ទិដ្ឋិមានោ លោភមោហេហិ ទ្វីហិ, ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានិ ទោសមោហេហិ, មោហោ បន សិយា លោភេន, សិយា ទោសេនាតិ ទ្វីហិ សហេតុកោបិ មោហមូលេសុ អហេតុកោបិ, ថិនមិទ្ធានិ សិយា លោភមោហេហិ, សិយា ទោសមោហេហីតិ តីហិបិ សហេតុកានិ, អហិរិកានោត្តប្បឧទ្ធច្ចានិ តថា ច កេវលមោហេន ច, អមោហោ បន អលោភាទោសេហេវ ទ្វីហិ, អលោភោ សិយា អទោសាមោហេហិ, សិយា អទោសេនាតិ ទ្វីហិ, អទោសោ សិយា អលោភាមោហេហិ, សិយា អលោភេនាតិ ទ្វីហិ, សេសា បន ទ្វាវីសតិ កុសលាព្យាកតា សិយា តីហិ, សិយា ទ្វីហិបិ ហេតូហិ សហេតុកា, ឆន្ទោ បន យថាយោគំ តីហិ, បីតិទោសវជ្ជិតេហិ បញ្ចហិ សិយា សហេតុកាបិ អហេតុកាបិ, សេសា ឯកាទស តិជាតិកា ឆហិ ហេតូហិ សហេតុកាបិ អហេតុកាបិ, វេទនា ចេត្ថ ទោមនស្សភូតា ទ្វិហេតុកាវ, សោមនស្សឧបេក្ខា យថាយោគំ ទោសវជ្ជិតេហិ បញ្ចហិ សហេតុកាបិ អហេតុកាបិ, សុខទុក្ខភូតា អហេតុកាវ, ឥទញ្ច និប្បទេសទុកន្តិ. ទុតិយំ.

ឯកុប្បាទាទិតាយ ហេតុនា សម្បយុត្តាតិ ហេតុសម្បយុត្តា. ហេតុនា វិប្បយុត្តាតិ ហេតុវិប្បយុត្តា. អយំ ហេតុសម្បយុត្តទុកោ អនន្តរេ វុត្តសហេតុកទុកេន អត្ថតោ និន្នានាករណោ. សហេតុកទុកោ ឯវ ហិ ភគវតា ទេសនាវិលាសេន, តថា ពុជ្ឈនកបុគ្គលានំ វា អជ្ឈាសយវសេន ហេតុសម្បយុត្តទុកភាវេនាបិ វុត្តោ. ឯវំ ឧបរិបិ សមានត្ថទុកានំ វចនេ ការណំ វេទិតព្ពំ. តតិយំ.

ចតុត្ថាទយោ បន យស្មា បឋមទុកទុតិយតតិយទុកេសុ បឋមបទេន យោជេត្វា ទ្វេ ទុកា, បឋមទុកេ ច បច្ឆិមបទំ ទុតិយទុកេន យោជេត្វា ឯកំ ទុកន្តិ តយោ ទុកា ទេសិតា, តស្មា តេសំ បទត្ថោ វុត្តនយោវ.

តត្ថ ច យថេវ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា សហេតុកា ច, សហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិ អយំ ទុកោ សម្ភវតិ, តថា ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ច, អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិ អយម្បិ សម្ភវតិ. ឥមិនា នយេន ហេតុសម្បយុត្តទុកេន យោជនាយបិ ឯកោ លព្ភតិ. យថា ច ‘‘ន ហេតូ ខោ បន ធម្មា សហេតុកាបិ, អហេតុកាបី’’តិ អយំ លព្ភតិ, តថា ‘‘ហេតូ ខោ បន ធម្មា សហេតុកាបិ, អហេតុកាបី’’តិ អយម្បិ. យថា ចេត្ថ សហេតុកទុកេ ទ្វេ ទុកា, ឯវំ ហេតុសម្បយុត្តទុកេបិ ‘‘ន ហេតូ ខោ បន ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ, ហេតុវិប្បយុត្តាបី’’តិ ច ‘‘ហេតូ ខោ បន ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ, ហេតុវិប្បយុត្តាបី’’តិ ច ទ្វេ ទុកា លព្ភន្តីតិ អបរេបិ បញ្ច ទុកា ហេតុគោច្ឆកេ យោជេតុំ សក្កា. តេ បន ភគវតា វុត្តានុសារេនេវ សក្កា ញាតុន្តិ ឆសុ ឯវ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ យេ តាវ ឯកស្មិំ ចិត្តេ ទ្វេ តយោ ហេតូ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេ ហេតូ ចេវ អញ្ញោញ្ញាបេក្ខាយ សហេតុកា ច នាម. សហេតុកចិត្តេសុ បន ហេតុំ ឋបេត្វា សេសា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សហេតុកា ចេវ ន ច ហេតូ នាម. ឥមស្មិំ ទុកេ សព្ពេ អហេតុកធម្មា ន វត្តព្ពា. ចេតសិកេសុ បន ហេតុវជ្ជិតា អកុសលា ចេវ កុសលាព្យាកតា ច, ឆន្ទោ ច សហេតុកោ ចេវ ន ហេតុ ឯវ, សេសា តិជាតិកា, តថា នវត្តព្ពា ច, មោហោ បន ហេតុ ចេវ សហេតុកោ ច នវត្តព្ពោ ច. ចតុត្ថំ.

អនន្តរទុកោបិ ឥមិនា ទុកេន សព្ពថាបិ សទិសោវាតិ. បញ្ចមំ.

សហេតុកចិត្តេសុ ហេតុវជ្ជិតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា នហេតូ សហេតូ នាម, អហេតុកចិត្តរូបនិព្ពានានិ នហេតូ អហេតុកា នាម. ឥមស្មិំ បន ទុកេ ឆ ហេតូ ន វត្តព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ. ឆដ្ឋំ.

ហេតុគោច្ឆកំ និដ្ឋិតំ.

សត្តសុ ចូឡន្តរទុកេសុ អត្តនោ និប្ផាទកេន សហ បច្ចយេនាតិ សប្បច្ចយា, ចិត្តចេតសិករូបានិ. នត្ថិ ឯតេសំ ឧប្បាទេ វា ឋិតិយំ វា បច្ចយោ អហុត្វា ភវនស្សេវាភាវាតិ អប្បច្ចយា, និព្ពានមេវ. ទេសនាយ បនេត្ថ បរមតាយ សោតបតិតវសេន ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. ឯវំ សនិទស្សនាទីសុបិ. ឥទញ្ច ឥតោ បរានិ ឆ ច និប្បទេសទុកានីតិ វេទិតព្ពានិ. តតោ បរញ្ច យត្ថ ‘‘ឥមេ ន វត្តព្ពា’’តិ ន វក្ខាម, តំ និប្បទេសន្តិ គហេតព្ពំ. សប្បច្ចយទុកំ.

បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតាតិ សង្ខតា. ន សង្ខតាតិ អសង្ខតា. ឥទញ្ច សព្ពថា សប្បច្ចយទុកសទិសមេវ. សប្បច្ចយសង្ខតឧភយទុកំ សព្ពថា សទិសមេវ. សង្ខតទុកំ.

រូបាយតនំ សនិទស្សនំ នាម. សេសរូបចិត្តចេតសិកនិព្ពានានិ អនិទស្សនា នាម. សនិទស្សនទុកំ.

បសាទវិសយរូបានិ ទ្វាទស សប្បដិឃា នាម. សេសរូបចិត្តចេតសិកនិព្ពានានិ អប្បដិឃា នាម. សប្បដិឃទុកំ.

អវិនិព្ភោគវសេន រូបំ ឯតេសំ អត្ថីតិ រូបិនោ, រុប្បនលក្ខណំ វា រូបំ, តំ ឯតេសំ អត្ថីតិ រូបិនោ, ភូតោបាទាយរូបមេវ. ន រូបិនោ អរូបិនោ, ចិត្តចេតសិកនិព្ពានានិ. រូបិទុកំ.

លោកោ វុច្ចតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន វដ្ដំ, តស្មិំ បរិយាបន្នភាវេន លោកេ និយុត្តាតិ លោកិយា, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. តតោ លោកតោ តត្ថ អបរិយាបន្នភាវេន ឧត្តិណ្ណាតិ លោកុត្តរា, អរិយមគ្គផលនិព្ពានានិ. ចេតសិកេសុ បនេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ អសេខត្តិកេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. លោកិយទុកំ.

កេនចិ វិញ្ញេយ្យាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ កេនចិ ឯកេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន វា សោតវិញ្ញាណាទិនា វា វិជានិតព្ពា. កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យាតិ តេនេវ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វា សោតវិញ្ញាណាទិនា វា ន កេនចិ វិជានិតព្ពានិ. ឯវំ ហិ សតិ ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អត្ថនានត្តតោ ទុកោ ហោតិ. បទភាជនីយស្មិម្បិ ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា’’តិ (ធ. ស. ១១០១) ឯត្តកំ ឯកទុកន្តិ អគ្គហេត្វា ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា, យេ វា បន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា’’តិ (ធ. ស. ១១០១) អយមេកោ ទុកោតិ វេទិតព្ពោ. តស្ស បន រូបំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ, សទ្ទោ ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យោតិ អយមត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ ទុកបរិច្ឆេទោ ញាតព្ពោ. តត្ថ រូបាយតនំ ចក្ខុនា វា ចក្ខុវិញ្ញាណេន វា វិញ្ញេយ្យំ នាម. សេសរូបារូបធម្មា តេនេវ ចក្ខុនា វា ចក្ខុវិញ្ញាណេន វា កេនចិ នវិញ្ញេយ្យា. ឯវំ សោតឃានជិវ្ហាកាយតព្ពិញ្ញាណមូលិកាសុបិ ចតូសុ យោជនាសុ វិភាគោ យថានុរូបំ ញាតព្ពោ. រូបាទយោ បន បញ្ចវិសយា មនោធាតុត្តយេន កេនចិ វិញ្ញេយ្យា. សេសរូបារូបធម្មា តេនេវ មនោធាតុត្តយេន កេនចិ នវិញ្ញេយ្យា. កិញ្ចាបិ សាមញ្ញតោ មនោវិញ្ញាណេន អវិញ្ញេយ្យស្ស អភាវតោ បាឡិយំ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យវសេន ទុកោ ន វុត្តោ, តថាបិ វិសេសតោ វត្តព្ពោវ. តថា ហិ ឆព្ពិធាបិ កាមាវចរធម្មា កាមាវចរវិបាកាទិនា មនោវិញ្ញាណេន កេនចិ វិញ្ញេយ្យា, រូបារូបាវចរលោកុត្តរបញ្ញត្តិយោ តេនេវ កេនចិ នវិញ្ញេយ្យា. តថា កាមរូបារូបាវចរបញ្ញត្តិយោ អកុសលាទិនា កេនចិ វិញ្ញេយ្យា, លោកុត្តរា តេនេវ កេនចិ នវិញ្ញេយ្យា. តថា និព្ពានំ លោកុត្តរេន កេនចិ វិញ្ញេយ្យំ, សេសលោកិយលោកុត្តរា តេនេវ កេនចិ នវិញ្ញេយ្យាតិ ឥមិនា នយេន រូបារូបាវចរាទិភេទេន មនោវិញ្ញាណេន កេនចិ វិញ្ញេយ្យាវិញ្ញេយ្យធម្មា យថាយោគំ យោជេតព្ពា. ឯវំ សព្ពេ ធម្មា កេនចិ វិញ្ញេយ្យា, កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យា នាម. ឥមស្មិញ្ច ទុកេ បញ្ញត្តិយោបិ លព្ភន្តីតិ វេទិតព្ពាតិ. កេនចិវិញ្ញេយ្យទុកំ.

ចូឡន្តរទុកា និដ្ឋិតា.

អាសវគោច្ឆកេ អាសមន្តតោ សវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបិ សវន្តិ, បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មតោ យាវគោត្រភុំ, ឱកាសតោ យាវភវគ្គា សវន្តីតិ វា អាសវា, ឯតេ ធម្មេ, ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អន្តោករណត្ថោ ហិ អយំ អា-ការោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទិអាសវា វិយាតិបិ អាសវា. យទិ ច ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន អាសវា, ឯតេ ឯវ ភវិតុំ អរហន្តិ. អនាទិត្តា អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ អាសវា. តតោ អញ្ញេ នោ អាសវា នាម.

តត្ថ កាមាសវោ ភវាសវោ ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវោតិ ឥមេ ចត្តារោ អាសវា នាម. តត្ថ អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តេសុ ឧប្បន្នោ សព្ពោបិ លោភោ កាមាសវោ នាម. អដ្ឋសាលិនិយំ បន ‘‘បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមាសវោ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១១០២) ច, ‘‘ទិដ្ឋិសហជាតោ រាគោ កាមាសវោ ន ហោតិ, ទិដ្ឋិរាគោ នាម ហោតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១១០៥) ច, ‘‘យោ ព្រហ្មានំ វិមានកប្បរុក្ខាភរណេសុ ឆន្ទរាគោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ កាមាសវោ ន ហោតិ បញ្ចកាមគុណិកស្ស រាគស្ស ឥធេវ បហីនត្តា’’តិ ច វុត្តំ. បាឡិយំ បន ‘‘កាមាសវោ អដ្ឋសុ លោភសហគតេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ធ. ស. ១៤៦៥) ច, ‘‘កាមាសវំ បដិច្ច ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៣.១) ច វុត្តត្តា ភវាសវំ ឋបេត្វា អវសេសោ សព្ពោបិ លោភោ កាមាសវោតិ បញ្ញាយតិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តរាគស្ស, ព្រហ្មានំ វត្ថាភរណាទីសុ រាគស្ស ច ភវាសវត្តាភាវា. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តរាគោ ឯវ ហិ រូបារូបភវបត្ថនាវសេន បវត្តិយំ ភវាសវោ ហោតិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិអាទិវចនតោ (យម. ២.អនុសយយមក.២), ន ច កាមាសវភវាសវវិនិមុត្តោ លោភោ អត្ថិ. យទិ សិយា, ‘‘លោភោ សិយា អាសវោ, សិយា នោ អាសវោ’’តិ បាឡិយំ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ, ‘‘ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភេន សម្បយុត្តោ អវិជ្ជាសវោ សិយា អាសវសម្បយុត្តោ, សិយា អាសវវិប្បយុត្តោ’’តិ ច វត្តព្ពោ សិយា. បទភាជនីយេ ច កាមាសវនិទ្ទេសេ អាគតស្ស ‘‘កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ’’តិ (ធ. ស. ១១០៣) ឥមស្ស បទស្ស អដ្ឋសាលិនិយំ ‘‘បញ្ចកាមគុណេសុ កាមច្ឆន្ទោ’’តិ (ធ. ស. អ. ១១០៣) អត្ថោ វុត្តោ, តស្ស បន បទស្ស វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមោតិបិ អត្ថយោជនា សក្កា កាតុំ តេភុមកស្ស ធម្មស្ស វត្ថុកាមត្តា, តត្ថ សព្ពត្ថ រាគស្ស ច កិលេសកាមត្តា. វុត្តំ ហេតំ ធម្មសេនាបតិនា មហានិទ្ទេសេ –

‘‘កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា…បេ… សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មា, សព្ពេបិ រូបាវចរា ធម្មា, សព្ពេបិ អរូបាវចរា ធម្មា…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ វត្ថុកាមា.

‘‘កតមេ កិលេសកាមា? ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ…បេ… យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ…បេ… ឥមេ វុច្ចន្តិ កិលេសកាមា’’តិ (មហានិ. ១).

អបិចេត្ថ ‘‘កាមោឃោ កាមយោគោ’’តិអាទិនា កិលេសកាមស្ស កាមោឃាទិភាវំ វទតា ធម្មសេនាបតិនា វត្ថុកាមត្តវិសយស្ស រាគស្ស អាសវាទិភាវោ អនុញ្ញាតោ, ន បញ្ចកអាមគុណិកស្សេវ រាគស្ស. ន ច ឱឃាសវេសុ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ. អដ្ឋសាលិនិយម្បិ ហិ ឧបាទានគោច្ឆកស្ស បទភាជនីយេ ‘‘កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ’’តិ (ធ. ស. ១២២០) ឥមស្ស ‘‘វត្ថុកាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ’’តិ (ធ. ស. អ. ១២២០) អយមេវត្ថោ វុត្តោ. តតោ អញ្ញេសុ ហេតុគន្ថកិលេសគោច្ឆកេសុ លោភស្សេវ អនវសេសបរិយាទានំ វុត្តំ, ន ឥតរគោច្ឆកេសុ. តេសុ ច លោភស្ស បាឡិអនុសារតោ ឱលោកិយមានេ កិលេសកាមមត្តកោ. អនវសេសលោភបរិយាទានំ បញ្ញាយតិ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ចតូសុ បន ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តចិត្តេសុ ឧប្បន្នោ រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគភាវេន, កាមជ្ឈោសាននិកន្តិភាវេន ច បវត្តោ លោភោ ភវាសវោ នាម. អដ្ឋសាលិនិយំ បន ‘‘សស្សតទិដ្ឋិសហជាតោ រាគោ ភវាសវោ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១១០២) វុត្តំ. បាឡិយំ បន ‘‘ភវាសវោ ចតូសុ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តលោភសហគតេសូ’’តិ (ធ. ស. ១៤៦៥) និយមិតត្តា ន សក្កា គហេតុំ, អធិប្បាយោ បន គវេសិតព្ពោ. ទ្វាសដ្ឋិបភេទា សព្ពាបិ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋាសវោ នាម. អដ្ឋវត្ថុកោ សព្ពោបិ មោហោ អវិជ្ជាសវោ នាម. តេសុ ទិដ្ឋាសវោ បឋមេន មគ្គេន បហីយតិ, កាមាសវោ ចតូហិបីតិ វត្តុំ យុត្តំ, ‘‘តតិយេនា’’តិ បន វុត្តំ. ភវាសវោ, អវិជ្ជាសវោ ច ចតុត្ថេន បហីយតិ. ឥមេសញ្ច កាមាសវភវាសវានំ លោភសភាវត្តា សភាវតោ តយោ ធម្មា វិភាគតោ ចត្តារោ អាសវា នាម ជាតា. ឥមេ ឋបេត្វា សេសា លោកិយលោកុត្តរា សព្ពេ ធម្មា នោ អាសវា នាម. អាសវទុកំ បឋមំ.

អត្តានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តេហិ សហ អាសវេហីតិ សាសវា, សព្ពេ លោកិយធម្មា. ឯវំ បវត្តមានា នត្ថិ ឯតេសំ អាសវាតិ អនាសវា, នវ លោកុត្តរធម្មាវ. ចេតសិកា បនេត្ថ លោកិយទុកេ វុត្តសទិសាវ. សាសវទុកំ ទុតិយំ.

តតិយាទីនំ ចតុន្នំ ទុកានំ បទត្ថោ វុត្តនយោវ. សេសមេត្ថ ហេតុគោច្ឆកេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – យថា តត្ថ ‘‘ន ហេតូ ខោ បន ធម្មា សហេតុកាបិ, អហេតុកាបី’’តិ អយំ ឱសានទុកោ បឋមទុកេ ទុតិយបទំ ទុតិយទុកេន យោជេត្វា វុត្តោ, ឯវមិធ ‘‘នោ អាសវា ខោ បន ធម្មា សាសវាបិ, អនាសវាបី’’តិ ន វុត្តោ. អយញ្ច តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេន ឥហ សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សញ្ញោជនគោច្ឆកាទីសុបិ យថានុរូបំ ញាតព្ពំ.

តត្ថ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទា អាសវសម្បយុត្តា នាម. ទោសមោហមូលចិត្តេសុ មោហោ, កុសលាព្យាកតចិត្តរូបនិព្ពានានិ ច អាសវវិប្បយុត្តា នាម. ចេតសិកេសុ បន មោហំ ឋបេត្វា សេសា អកុសលា អាសវសម្បយុត្តាវ, មោហោ បន តិជាតិកោ ច ទ្វិធាបិ ហោតិ, សេសា អាសវវិប្បយុត្តា ឯវាតិ. តតិយំ.

ចត្តារោ អាសវា អាសវា ចេវ សាសវា ច នាម. តទវសេសា លោកិយធម្មា សាសវា ចេវ នោ ច អាសវា នាម. ឥធ បន លោកុត្តរា ន វត្តព្ពា. ចេតសិកេសុ បន អាសវាតិ វុត្តេហិ សេសា អកុសលា, ករុណាមុទិតា ច សាសវា ចេវ នោ ច អាសវា ឯវ, សេសា តថា ច ន វត្តព្ពា ច. ចតុត្ថំ.

យេ បន លោភមូលេសុ លោភមោហា, លោភទិដ្ឋិមោហោ ចាតិ ទ្វេ តយោ ឯកតោ កត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេ អាសវា ចេវ អាសវសម្បយុត្តា ច នាម. ទ្វាទស អកុសលចិត្តានិ ចេវ អាសវវជ្ជិតា តំសម្បយុត្តា ច អាសវសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច អាសវា នាម. ឥធ បន អាសវវិប្បយុត្តា ន វត្តព្ពា. ចេតសិកេសុ បន អាសវវជ្ជិតា អកុសលា អាសវសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច អាសវា ឯវ, មោហោ សិយា អាសវោ ចេវ អាសវសម្បយុត្តោ ច, សិយា ន វត្តព្ពោ, តិជាតិកា សិយា អាសវសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច អាសវា, សិយា ន វត្តព្ពា, កុសលាព្យាកតា ន វត្តព្ពាវ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បញ្ចមំ.

លោកុត្តរវជ្ជិតា អាសវវិប្បយុត្តា សាសវា នាម. លោកុត្តរា អាសវវិប្បយុត្តា អនាសវា នាម. ឥធ បន អាសវសម្បយុត្តា ន វត្តព្ពាវ. ចេតសិកេសុ បន ករុណាមុទិតា អាសវវិប្បយុត្តា សាសវា ឯវ, មោហោ តថា ច ន វត្តព្ពោ ច, សេសកុសលាព្យាកតា ទ្វិធាបិ ហោន្តិ, តិជាតិកា ទ្វិធាបិ ន វត្តព្ពាវ, មោហវជ្ជិតា បន អកុសលា ន វត្តព្ពាវ. ឆដ្ឋំ.

អាសវគោច្ឆកំ និដ្ឋិតំ.

សំយោជនគោច្ឆកេ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ បុគ្គលំ វដ្ដស្មិំ សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនា. តតោ អញ្ញេ នោ សំយោជនា.

តត្ថ កាមរាគសំយោជនំ ភវរាគបដិឃមានទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសឥស្សាមច្ឆរិយអវិជ្ជាសំយោជនន្តិ ឥមេ ទស ធម្មា សំយោជនា នាម. តេសុ កាមភវទិដ្ឋិអវិជ្ជាសំយោជនានិ អាសវគោច្ឆកេ វុត្តនយានេវ. ‘‘អនត្ថំ មេ អចរិ, ចរតិ, ចរិស្សតិ, បិយស្ស មេ អនត្ថំ អចរិ, ចរតិ, ចរិស្សតិ, អប្បិយស្ស មេ អត្ថំ អចរិ, ចរតិ, ចរិស្សតី’’តិ (ធ. ស. ១០៦៦) ឯវំ វុត្តេហិ នវហិ អាការេហិ សត្តេសុ, អដ្ឋានកោបវសេន សង្ខារេសុ ច ឧប្បជ្ជមានោ សព្ពោបិ ទោសោ បដិឃសំយោជនំ នាម.

‘‘សេយ្យោហមស្មិ, សទិសោហមស្មិ, ហីនោហមស្មី’’តិ ឯវំ តីហិ អាការេហិ បវត្តោ សព្ពោ មានោ មានសំយោជនំ នាម. តត្ថ សេយ្យស្សេវ សតោ បុគ្គលស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មិ, សទិសោ, ហីនោ’’តិ ច តិធា មានោ ឧប្បជ្ជតិ, តថា សទិសហីនានម្បិ. តត្ថ សេយ្យស្ស សេយ្យមានោវ យាថាវមានោ. តថា សទិសស្ស សទិសមានោ, ហីនស្ស ហីនមានោ ច. តិណ្ណម្បិ ឥតរេ ទ្វេ ទ្វេ មានា អយាថាវមានាតិ ញាតព្ពា.

សត្ថុធម្មសង្ឃសិក្ខាសុ, បុព្ពន្តាបរន្តតទុភយបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ច កង្ខតាវសេន បវត្តា សព្ពាបិ វិចិកិច្ឆា វិចិកិច្ឆាសំយោជនំ នាម.

គោសីលគោវតាទីហិ សុទ្ធីតិ គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ ឯវ សីលព្ពតបរាមាសសំយោជនំ នាម.

តទវសេសា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិសំយោជនន្តិ គហេតព្ពំ.

បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាទីសុ អសហនាការេន បវត្តា ឥស្សា ឥស្សាសំយោជនំ នាម. អាវាសមច្ឆរិយំ កុលលាភវណ្ណធម្មមច្ឆរិយន្តិ បញ្ចវិធំ មច្ឆរិយំ មច្ឆរិយសំយោជនំ នាម. សកលារាមេបិ ហិ បរិវេណោវរកាទីសុ វា វសន្តោ តត្ថ អញ្ញស្ស វត្តសម្បន្នស្ស បេសលស្ស ភិក្ខុនោ អាគមនំ ន ឥច្ឆតិ, អាគតស្សាបិ ខិប្បំ គមនញ្ញេវ ឥច្ឆតិ, ឥទំ អាវាសមច្ឆរិយំ នាម. ភណ្ឌនការកាទីនំ បន តត្ថ វាសំ អនិច្ឆតោ អាវាសមច្ឆរិយំ នាម ន ហោតិ.

អត្តនោ បន ឧបដ្ឋាកកុលេ វា ញាតិកុលេ វា អញ្ញស្ស បេសលស្ស ឧបសង្កមនំ អនិច្ឆតោ កុលមច្ឆរិយំ ហោតិ, បាបបុគ្គលស្ស អនិច្ឆតោ បន ន ហោតិ. សោ ហិ តេសំ បសាទភេទាយ បដិបជ្ជតីតិ.

អត្តនា លភនដ្ឋានេ ចតុបច្ចយំ លភន្តេ សីលវន្តេ ទិស្វា ‘‘មា លភន្តូ’’តិ ចិន្តេន្តស្ស លាភមច្ឆរិយំ ហោតិ. យោ បន សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតេតិ, បូតិភាវម្បិ គច្ឆន្តំ អញ្ញស្ស ន ទេតិ, តំ លភន្តំ ទិស្វា ‘‘សចេ ឥមំ អញ្ញោ សីលវា លភេយ្យ, បរិភោគំ គច្ឆេយ្យា’’តិ ចិន្តេន្តស្ស មច្ឆរិយំ នាម នត្ថិ.

វណ្ណោ នាម អត្តនា សទិសោ សរីរវណ្ណោបិ គុណវណ្ណោបិ. តត្ថ ‘‘រូបវា បាសាទិកោ’’តិ បរស្ស សរីរវណ្ណំ, ‘‘សីលវា, ធុតវា’’តិអាទិនា គុណវណ្ណញ្ច អត្តនោ វណ្ណភណនដ្ឋានេ វុច្ចមានំ អសហន្តស្ស ទុវិធំ វណ្ណមច្ឆរិយំ នាម ហោតិ, អបេសលំ បន វិបន្នំ បសំសិត្វា បរិសាសុ ឧបត្ថម្ភេន្តំ ទិស្វា បាបគរហិតាយ អសហន្តស្ស ន ហោតិ.

ធម្មោតិ បរិយត្តិយេវ, ន បដិវេធោ អរិយានំ តត្ថ មច្ឆរិយាភាវា. បរិយត្តិំ បន គុឡ្ហគន្ថំ អញ្ញេសំ អកថេតុកាមស្ស ធម្មមច្ឆរិយំ នាម ហោតិ, ធម្មានុគ្គហេន បន លោលស្ស, កាលេន សមណោ, កាលេន និគណ្ឋាទិ ច ហុត្វា វិចរន្តស្ស បវេណិអាគតំ តន្តិំ ‘‘សណ្ហសុខុមំ ធម្មន្តរំ ភិន្ទិត្វា អាលុឡិស្សតិ, អម្ហាកំ សមយំ ភិន្ទិស្សតី’’តិ ច ន ទេន្តស្ស, បុគ្គលានុគ្គហេន វា បកតិយា សឋស្ស មាយាវិនោ ‘‘សណ្ហសុខុមធម្មំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អញ្ញំ ព្យាករិត្វា នស្សិស្សតី’’តិ ន ទេន្តស្ស ច ធម្មមច្ឆរិយំ ន ហោតិ. យថា ច ភិក្ខូនំ, ឯវំ គហដ្ឋានម្បិ បញ្ចវិធំ មច្ឆរិយំ យថានុរូបំ ញាតព្ពំ. សង្ខេបតោ បន គហដ្ឋបព្ពជិតានំ អត្តសម្បត្តិនិគូហនលក្ខណំ មច្ឆរិយំ នាមាតិ គហេតព្ពំ.

ឥមេសុ ច សំយោជនេសុ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសឥស្សាមច្ឆរិយានិ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ, បដិឃោ អនាគាមិមគ្គេន, កាមរាគោ ចតូហិបីតិ វត្តព្ពំ, ‘‘តតិយេនា’’តិ បន វុត្តំ. មានភវរាគអវិជ្ជា អរហត្តមគ្គេន. តត្ថ ច អយាថាវមានោ បឋមមគ្គេន បហីយតីតិ ទដ្ឋព្ពោ, ឥមេសំ កាមរាគភវរាគានំ លោភសភាវត្តា ទិដ្ឋិសីលព្ពតបរាមាសានំ មិច្ឆាទិដ្ឋិសភាវត្តា សភាវតោ អដ្ឋេវ ធម្មា ទស សំយោជនា នាម ជាតា. ឥមេ ទស ឋបេត្វា សេសា លោកិយលោកុត្តរធម្មា នោ សំយោជនា នាម. សេសំ អាសវទុកសទិសំ. សំយោជនទុកំ បឋមំ.

អារម្មណភាវំ ឧបគន្ត្វា សំយោជនសំវឌ្ឍនេន សំយោជនានំ ហិតាតិ សំយោជនិយា, សាសវធម្មា ឯវ. តថា នីវរណិយាតិ ឯត្ថាបិ. ន សំយោជនិយា អសំយោជនិយា, អនាសវា. សេសំ សាសវទុកសទិសមេវ. ទុតិយំ.

តតិយាទយោបិ អាសវគោច្ឆកេ តតិយាទិសទិសា ឯវ, វិសេសមត្តមេវេត្ថ វក្ខាម. តត្ថ ហិ ទ្វាទសាកុសលចិត្តានិ សំយោជនសម្បយុត្តា នាម, ឧទ្ធច្ចសហគតោ មោហោ, សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ សំយោជនវិប្បយុត្តា នាម. សេសំ សមមេវ. តតិយំ.

ទស សំយោជនានិ សំយោជនា ចេវ សំយោជនិយា ច នាម. តទវសេសលោកិយធម្មា សំយោជនិយា ចេវ នោ ច សំយោជនា នាម. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ចតុត្ថំ.

យេ បន ឧទ្ធច្ចវិរហិតេសុ ឯកាទសសុ អកុសលចិត្តេសុ វិចិកិច្ឆាមោហា ទោសមោហា ទោសឥស្សាមោហា ទោសមច្ឆរិយមោហា លោភមានមោហា លោភទិដ្ឋិមោហា ចាតិ ទ្វេ តយោ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេ សំយោជនា ចេវ សំយោជនសម្បយុត្តា ច នាម. ទ្វាទសាកុសលចិត្តានិ ចេវ សំយោជនវជ្ជិតតំសម្បយុត្តា ច សំយោជនសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច សំយោជនា នាម. សេសមិធ អនន្តរទុកញ្ច អាសវគោច្ឆកេ បញ្ចមឆដ្ឋទុកសទិសមេវ. កេវលំ អាសវបទដ្ឋានេ សំយោជនបទមេវ វិសេសោ. បញ្ចមឆដ្ឋទុកានិ.

សំយោជនគោច្ឆកំ និដ្ឋិតំ.

គន្ថគោច្ឆកេ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ គន្ថេន្តិ ឃដេន្តីតិ គន្ថា. តតោ អញ្ញេ នោ គន្ថា.

តត្ថ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ, ព្យាបាទោ, សីលព្ពតបរាមាសោ, ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោតិ ឥមេ ចត្តារោ ធម្មា គន្ថា នាម. តត្ថ អភិជ្ឈា ឯវ នាមកាយំ វុត្តនយេន គន្ថេតីតិ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ. សព្ពញ្ញុភាសិតម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឥមិនា អាការេន អភិនិវិសនតោ សីលព្ពតបរាមាសវិរហិតា សព្ពាបិ ទិដ្ឋិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ នាម. សេសា វុត្តត្ថាវ. ឥមេសុ ច បច្ឆិមា ទ្វេ គន្ថា បឋមេន មគ្គេន បហីយន្តិ, ព្យាបាទោ តតិយេន, អភិជ្ឈា ចតូហិបិ. ឥមេ ច សភាវតោ តយោ ធម្មា ចត្តារោ គន្ថា នាម ជាតា. ឥមេ បន ឋបេត្វា សេសា សព្ពេ ធម្មា នោ គន្ថា នាម. គន្ថទុកំ បឋមំ.

អារម្មណករណវសេន គន្ថេហិ គន្ថិតព្ពាតិ គន្ថនិយា. ន គន្ថនិយា អគន្ថនិយា. សេសំ សាសវទុកសទិសមេវ. ទុតិយំ.

មោហមូលវជ្ជិតានិ ទស អកុសលចិត្តានិ, ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេសុ លោភំ, ទោសមូលេសុ ច ទោសំ ឋបេត្វា តំសម្បយុត្តា ច គន្ថសម្បយុត្តា នាម. យថាវុត្តោ លោភោ, ទោសោ, មោហមូលានិ, កុសលាព្យាកតានិ ចិត្តានិ, រូបនិព្ពានានិ ច គន្ថវិប្បយុត្តា នាម. ចេតសិកេសុ បន ទិដ្ឋិមានឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចថិនមិទ្ធានិ គន្ថសម្បយុត្តា ឯវ. ទោសវិចិកិច្ឆា, កុសលាព្យាកតា ច គន្ថវិប្បយុត្តា ឯវ, សេសា ទ្វិធាបិ ហោន្តិ. តតិយំ.

ចត្តារោ គន្ថា គន្ថា ចេវ គន្ថនិយា ច នាម. តទវសេសា លោកិយា គន្ថនិយា ចេវ នោ ច គន្ថា នាម. តថា ចេតសិកេសុ គន្ថវជ្ជិតា អកុសលា, អប្បមញ្ញា ច, សេសា ចេតសិកា បន តថា ច ន វត្តព្ពា ច, ឥធ បន លោកុត្តរា ន វត្តព្ពា. ចតុត្ថំ.

ទិដ្ឋិ គន្ថាចេវ គន្ថសម្បយុត្តា ច នាម. លោភោ តថា ច ន វត្តព្ពោ ច, គន្ថសម្បយុត្តេសុ គន្ថេ ឋបេត្វា សេសា គន្ថសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច គន្ថា នាម. ឥធ បន គន្ថវិប្បយុត្តា ន វត្តព្ពា. ចេតសិកេសុ បន មានឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចថិនមិទ្ធានិ គន្ថសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច គន្ថា ឯវ, មោហាហិរិកានោត្តប្បឧទ្ធច្ចានិ តិជាតិកា ច សិយា, តថា នវត្តព្ពា ច, សេសា ន វត្តព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បញ្ចមំ.

លោកុត្តរវជ្ជិតា គន្ថវិប្បយុត្តា គន្ថនិយា នាម. លោកុត្តរា បន គន្ថវិប្បយុត្តា អគន្ថនិយា នាម. ឥធ បន គន្ថសម្បយុត្តា ន វត្តព្ពា. ចេតសិកេសុ បន ទោសោ វិចិកិច្ឆា ករុណា មុទិតា គន្ថវិប្បយុត្តា គន្ថនិយា ឯវ, មោហាហិរិកានោត្តប្បឧទ្ធច្ចលោភា តថា ន វត្តព្ពា ច, សេសា កុសលាព្យាកតា ទ្វិធាបិ ហោន្តិ, តិជាតិកា បន ទ្វិធាបិ ន វត្តព្ពា ច, សេសា អកុសលាបិ ន វត្តព្ពា ច. ឆដ្ឋំ.

គន្ថគោច្ឆកំ និដ្ឋិតំ.

ឱឃយោគគោច្ឆកានិ សព្ពថា អាសវគោច្ឆកសទិសានិ. បទត្ថមត្តមេវ, ហេត្ថ នាមមត្តញ្ច វិសេសោ. តត្ថ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ វដ្ដស្មិំ ឱហនន្តិ ឱសីទាបេន្តីតិ ឱឃា. អារម្មណំ កត្វា អតិក្កមនីយតោ ឱឃេហិ អតិក្កមិតព្ពាតិ ឱឃនិយា. តថា យោគនិយាតិ ឯត្ថាបិ. វដ្ដស្មិំ យោជេន្តីតិ យោគា. សេសំ តាទិសមេវ.

ឱឃយោគគោច្ឆកានិ និដ្ឋិតានិ.

នីវរណគោច្ឆកេ ចិត្តំ នីវរន្តិ បរិយោនន្ធន្តីតិ នីវរណា. តត្ថ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ព្យាបាទនីវរណំ ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ វិចិកិច្ឆានីវរណំ អវិជ្ជានីវរណន្តិ ឥមេ ឆ នីវរណា នាម. តត្ថ ថិនន្តិ សប្បិបិណ្ឌោ វិយ អវិប្ផារិកតាយ ចិត្តស្ស ឃនភាវោ, ថទ្ធតាតិ អត្ថោ. មេធតីតិ មិទ្ធំ, អកម្មញ្ញភាវោ, បចលាយិកភាវករោតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច សេខបុថុជ្ជនានំ និទ្ទាយ បុព្ពភាគេ, អបរភាគេ ច បចលាយនហេតុកំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និទ្ទោក្កមនកាលេ. ខីណាសវានម្បិ ហិ ករជកាយស្ស ទុព្ពលភាវេន អសម្មិស្សភវង្គសន្តតិវសេន និទ្ទោក្កមនំ ហោតិ, តំ បន តេសំ ថិនមិទ្ធហេតុកំ ន ហោតិ, ឥតរេសមេវ ហោតិ.

កេចិ បន រូបមេវ ‘‘មិទ្ធ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ‘‘ថិនមិទ្ធនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណេន នីវរណញ្ចេវ នីវរណសម្បយុត្តញ្ចា’’តិ អរូបធម្មេហិ សម្បយោគវចនតោ អរូបមេវ. អកុសលញ្ច ‘‘ថិនមិទ្ធនីវរណស្ស បហីនត្តា’’តិអាទិបហានវចនតោ. អកុសលា ឯវ ហិ បហាតព្ពា, តស្មា អារុប្បេបិ ចេតំ ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘នីវរណំ ធម្មំ បដិច្ច នីវរណោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន បុរេជាតបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.៨) ឯតស្ស វិភង្គេ ‘‘អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានីវរណ’’ន្តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.៨) សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. ‘‘សោប្បំ បចលាយិកា’’តិ (ធ. ស. ១១៦៣) បទភាជនីយេ បនស្ស ផលូបចារេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ថិនំ មិទ្ធញ្ចាតិ ឥទំ ទ្វយំ នីវរណដ្ឋានេ ឯកនីវរណំ វុត្តំ, តថា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចញ្ចាតិ ឥទំ ទ្វយំ. តត្ថ កុក្កុច្ចន្តិ ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណំ, កតំ បាប’’ន្តិអាទិនា ឧប្បជ្ជមានោ វិប្បដិសារោ. តេនេវស្ស បទភាជនីយេ ‘‘ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោ’’តិ ច វុត្តំ. ‘‘អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា’’តិអាទិ បន កុក្កុច្ចមូលទស្សនត្ថំ. ឯវំសញ្ញិតាយ ហិ កតេ វីតិក្កមេ បច្ឆា ‘‘ទុដ្ឋុ មយា កត’’ន្តិ សុទិន្នាទីនំ វិយ វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជតិ. យំ បន វិនយេ ‘‘អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ…បេ… កុក្កុច្ចាយន្តោ ន បដិគ្គហេសី’’តិ (បាចិ. ២០៤) កុក្កុច្ចំ អាគតំ, តំ នីវរណកុក្កុច្ចំ. ន ហិ អរហតោ នីវរណំ អត្ថិ, នីវរណវតិរូបកំ បន ‘‘កប្បតិ, ន កប្បតី’’តិ វីមំសនសង្ខាតំ វិនយកុក្កុច្ចំ នាមេតន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសនីវរណានិ វុត្តត្ថានិ ឯវ. ឥមេសុ ច កុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា បឋមេន មគ្គេន បហីយន្តិ, ព្យាបាទោ តតិយេន, ថិនមិទ្ធុទ្ធច្ចាវិជ្ជា ចតុត្ថេន, កាមច្ឆន្ទោ ចតូហិបីតិ វត្តព្ពំ, ‘‘តតិយេនា’’តិ បន វុត្តំ. ឥមេ ច សភាវតោ អដ្ឋ ធម្មា ឆ នីវរណា នាម ជាតា, ឥមេ បន ឋបេត្វា សេសា នោ នីវរណា នាម. នីវរណទុកំ បឋមំ.

ទុតិយំ សាសវទុកសទិសមេវ. ទ្វាទស អកុសលចិត្តានិ នីវរណសម្បយុត្តា នាម. សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ នីវរណវិប្បយុត្តា នាម. ចេតសិកេសុ អកុសលា នីវរណសម្បយុត្តាវ, កុសលាព្យាកតា នីវរណវិប្បយុត្តាវ, សេសា ទ្វិធាបិ ហោន្តិ. តតិយំ.

ឆ នីវរណា នីវរណា ចេវ នីវរណិយា ច នាម. សេសា លោកិយា នីវរណិយា ចេវ នោ ច នីវរណា នាម. លោកុត្តរា ន វត្តព្ពា. សេសំ អាសវគោច្ឆកេ ចតុត្ថសទិសមេវ. ចតុត្ថំ.

ឆ នីវរណា នីវរណា ចេវ នីវរណសម្បយុត្តា ច នាម. តទញ្ញេ នីវរណសម្បយុត្តា បន នីវរណសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច នីវរណា នាម. តថា ចេតសិកេសុ នីវរណវិរហិតា អកុសលា, តិជាតិកា បន តថា ច ន វត្តព្ពា ច, កុសលាព្យាកតា ន វត្តព្ពាវ. ឥធ បន នីវរណវិប្បយុត្តា សព្ពេ ន វត្តព្ពា. បញ្ចមំ.

លោកុត្តរវជ្ជិតា នីវរណវិប្បយុត្តា នីវរណិយា នាម. លោកុត្តរា នីវរណវិប្បយុត្តា អនីវរណិយា នាម. ឥធ បន នីវរណសម្បយុត្តា ន វត្តព្ពា. ចេតសិកេសុ បន ករុណាមុទិតា នីវរណវិប្បយុត្តា នីវរណិយាវ, កុសលាព្យាកតា ទ្វិធាបិ ហោន្តិ, តិជាតិកា តថា ច ន វត្តព្ពា ច, អកុសលា បន ន វត្តព្ពាវ. ឆដ្ឋំ.

នីវរណគោច្ឆកំ និដ្ឋិតំ.

បរាមាសគោច្ឆកេ ធម្មានំ យថាភូតំ អនិច្ចាទិអាការំ អតិក្កមិត្វា ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិវសេន បវត្តមានា បរតោ អាមសន្តីតិ បរាមាសា. មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ពហុវចននិទ្ទេសេ ការណំ វុត្តមេវ. តទញ្ញេ សព្ពេ ធម្មា នោ បរាមាសា នាម. បរាមាសទុកំ បឋមំ.

បរាមាសេហិ អារម្មណករណវសេន បរាមដ្ឋត្តា បរាមដ្ឋា. សេសំ អាសវទុកសទិសមេវ. ទុតិយំ.

ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តេសុ ទិដ្ឋិវិរហិតា ធម្មា បរាមាសសម្បយុត្តា នាម. សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ បរាមាសវិប្បយុត្តា នាម. ឥធ បន ទិដ្ឋិ ន វត្តព្ពា, សេសចេតសិកេសុ បន មានទោសឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា, កុសលាព្យាកតា ច បរាមាសវិប្បយុត្តា ឯវ, សេសា ទ្វិធាបិ ហោន្តិ. តតិយំ.

ទិដ្ឋិ ឯវ បរាមាសា ចេវ បរាមដ្ឋា ច នាម. សេសលោកិយា បរាមដ្ឋា ចេវ នោ ច បរាមាសា នាម. ឥធ បន លោកុត្តរា ន វត្តព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ចតុត្ថំ.

ឥមស្មិំ បន គោច្ឆកេ ‘‘បរាមាសា ចេវ ធម្មា បរាមាសសម្បយុត្តា ចា’’តិ អយំ ទុកោ ន លព្ភតិ. ន ហិ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិយា សម្បយុជ្ជតិ. បច្ឆិមទុកេ លោកុត្តរវជ្ជិតា បរាមាសវិប្បយុត្តា បរាមដ្ឋា នាម. លោកុត្តរា បរាមាសវិប្បយុត្តា អបរាមដ្ឋា នាម. ឥធ បន បរាមាសោ, តំសម្បយុត្តា ច ន វត្តព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បរាមាសគោច្ឆកំ និដ្ឋិតំ.

មហន្តរទុកេសុ អារម្មណំ អគ្គហេត្វា អប្បវត្តិតោ សហ អារម្មណេនាតិ សារម្មណា, ចិត្តចេតសិកា. នត្ថិ អារម្មណមេតេសន្តិ អនារម្មណា, រូបនិព្ពានានិ. សារម្មណទុកំ.

ចិន្តនដ្ឋេន ចិត្តំ, ចិត្តតាយ វា ចិត្តំ. តំ ហិ វត្ថុទ្វារារម្មណកិច្ចាទិភេទតោ, អតីតាទិភេទតោ ច អត្តនោ វិចិត្តតាយ ចិត្តន្តិ វុច្ចតិ ចិត្តករណតាយ វា. លោកស្មិំ ហិ ចិត្តកម្មតោ ឧត្តរិតរំ ចិត្តំ នាម នត្ថិ, តស្មិម្បិ ចរណំ នាម ចិត្តំ អតិចិត្តំ ហោតិ. យំ វា បនញ្ញម្បិ លោកេ សិប្បជាតំ, សព្ពំ តំ ចិត្តេនេវ ករីយតិ. ឯវំ តស្ស តស្ស ចិត្តស្ស និប្ផាទកំ ចិត្តម្បិ តថេវ ចិត្តំ ហោតិ. យថា ចិន្តិតស្ស វា អនវសេសស្ស អនិប្ផជ្ជនតោ តតោបិ ចិត្តមេវ ចិត្តតរំ, តថា យទេតំ ទេវមនុស្សនិរយតិរច្ឆានភេទាសុ គតីសុ កុសលាកុសលកម្មនានត្តំ, តេន តាសុ គតីសុ អបទទ្វិបទាទិឧច្ចត្តនីចត្តាទិនានត្តំ, តស្មិំ តស្មិំ អត្តភាវេ ទីឃរស្សថូលាថូលសុវណ្ណទុព្ពណ្ណាទិលាភាលាភាទិ ចាតិ ឯវមាទិ អជ្ឈត្តំ ចិត្តំ, ពហិទ្ធា ច បថវីបព្ពតតិណរុក្ខលតាទិទេវព្រហ្មវិមានកប្បរុក្ខាទិភូតំ កម្មបច្ចយំ ចិត្តំ, តម្បិ ចិត្តេនេវ កតំ, តតោ ចិត្តមេវ ចិត្តតរំ ចិន្តិតនិយាមេន សព្ពាការស្ស អសម្ភវតោ. ឯវំ ចិន្តនដ្ឋេន, ចិត្តវិចិត្តដ្ឋេន, ចិត្តករណដ្ឋេន ច ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វិញ្ញាណំ វេទិតព្ពំ, តទេវ វិញ្ញាណំ ចិត្តំ នាម. ចេតសិករូបនិព្ពានានិ នោ ចិត្តា នាម. ចិត្តទុកំ.

អវិប្បយោគវសេន ចេតសិ និយុត្តា ចេតសិកា, ផស្សាទយោ ទ្វិបញ្ញាស ធម្មា. ចិត្តរូបនិព្ពានានិ អចេតសិកា នាម. ចេតសិកទុកំ.

ចេតសិកា ឯវ ចិត្តសម្បយុត្តា នាម. រូបនិព្ពានានិ ចិត្តវិប្បយុត្តា នាម, ឥធ បន ចិត្តំ ន វត្តព្ពំ. ចិត្តសម្បយុត្តទុកំ.

និរន្តរភាវូបគមនតាយ ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គាចិត្តេន សំសដ្ឋាតិ ចិត្តសំសដ្ឋា. ឯកតោ វត្តមានាបិ និរន្តរភាវំ អនុបគមនតាយ ចិត្តេន វិសំសដ្ឋាតិ ចិត្តវិសំសដ្ឋា. សេសំ អនន្តរទុកសទិសមេវ. ចិត្តសំសដ្ឋទុកំ.

សមុដ្ឋហន្តិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, ចិត្តំ សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានា, ចេតសិកានិ ចេវ ចិត្តជរូបកលាបា ច. ចិត្តំ, បន អចិត្តជរូបកលាបា, និព្ពានញ្ច នោ ចិត្តសមុដ្ឋានា នាម. ចិត្តសមុដ្ឋានទុកំ.

សហ ភវន្តីតិ សហភុនោ, ចិត្តេន សហភុនោ ចិត្តសហភុនោ, ចេតសិកានិ ចេវ កាយវចីវិញ្ញត្តិយោ ច. ចិត្តំ, បន វិញ្ញត្តិវជ្ជិតរូបនិព្ពានានិ ច នោ ចិត្តសហភុនោ នាម. ចិត្តសហភុទុកំ.

អនុបរិវត្តន្តីតិ អនុបរិវត្តិនោ, កិំ អនុបរិវត្តន្តិ? ចិត្តំ, ចិត្តស្ស អនុបរិវត្តិនោ ចិត្តានុបរិវត្តិនោ. សេសំ អនន្តរទុកសទិសមេវ. ចិត្តានុបរិវត្តិទុកំ.

ឥតោ បរេ បន តយោ ទុកា ចេតសិកទុកសទិសាវ, កេវលំ បទត្ថមត្តមេវ វិសេសោ. តត្ថ ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ឯវ ចាតិ ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានា. ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ច ចិត្តសហភុនោ ឯវ ចាតិ ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានសហភុនោ, ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ច ចិត្តានុបរិវត្តិនោ ឯវ ចាតិ ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានានុបរិវត្តិនោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

តទនន្តរេ បន អជ្ឈត្តិកទុកេ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តំ អជ្ឈត្តត្តិកេ វុត្តវសេន អជ្ឈត្តាវ អជ្ឈត្តិកា. បសាទរូបចិត្តសង្ខាតានិ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ. តតោ ពហិភូតា ពាហិរា. សេសរូបចេតសិកនិព្ពានបញ្ញត្តិសង្ខាតានិ ឆ ពាហិរាយតនានិ, ឥធ បន បញ្ញត្តិយោបិ លព្ភន្តិ. អជ្ឈត្តិកទុកំ.

ឧបាទិយន្តេវ ភូតានិ, ន ភូតា វិយ ឧបាទិយន្តីតិ ឧបាទា, ចតុវីសតិ ឧបាទារូបានិ ឯវ. ន ឧបាទិយន្តីតិ នោ ឧបាទា, ចតុមហាភូតចិត្តចេតសិកនិព្ពានានិ. ឧបាទាទុកំ.

ទ្វត្តិំស លោកិយវិបាកចិត្តានិ, កម្មជរូបញ្ច ឧបាទិន្នា នាម. សេសលោកិយលោកុត្តរានិ, និព្ពានញ្ច អនុបាទិន្នា នាម. សេសំ ឧបាទិន្នុបាទានិយត្តិកេ វុត្តានុសារេន ញាតព្ពំ. ឧបាទិន្នទុកំ.

មហន្តរទុកា និដ្ឋិតា.

ឧបាទានគោច្ឆកេភុសំ អាទិយន្តីតិ ឧបាទានា, ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ. ទឡ្ហត្ថោ ហិ ឯត្ថ ឧប-សទ្ទោ ‘‘ឧបាយាសោ’’តិអាទីសុ វិយ. តតោ អញ្ញេ នោ ឧបាទានា. តត្ថ កាមុបាទានំ ទិដ្ឋុបាទានំ សីលព្ពតុបាទានំ អត្តវាទុបាទានន្តិ ឥមេ ឧបាទានា នាម. តត្ថ វត្ថុកាមេសុ ឧប្បន្នោ កិលេសកាមោវ វុត្តនយេន ឧបាទានន្តិ កាមុបាទានំ. ឯវំ សេសេសុបិ. តត្ថ វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ អត្តវាទុបាទានំ នាម. សេសានិ បុព្ពេ វុត្តានេវ. បច្ឆិមានិ បនេត្ថ តីណិ ឧបាទានានិ តថាបវត្តទិដ្ឋិ ឯវ. តានិ ច បឋមេន មគ្គេន បហីយន្តិ, កាមុបាទានំ ចតូហិបិ. ឥមេ ច សភាវតោ ទ្វេ ធម្មា វិភាគតោ ចតុរុបាទានា នាម ជាតា. ឥមេ បន ឋបេត្វា សេសា សព្ពេ ធម្មា នោ ឧបាទានា នាម. ឧបាទានទុកំ បឋមំ.

ឧបាទានិយទុកោ សំយោជនិយទុកសទិសោវ. ទុតិយំ.

អដ្ឋលោភសហគតចិត្តានិ, តំសម្បយុត្តេសុ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភំ ឋបេត្វា សេសា ច ឧបាទានសម្បយុត្តា នាម. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភទោសមោហមូលានិ, កុសលាព្យាកតានិ ច ចិត្តានិ, រូបនិព្ពានានិ ច ឧបាទានវិប្បយុត្តា នាម. ចេតសិកេសុ បន ទិដ្ឋិមានា ឧបាទានសម្បយុត្តាវ, ទោសឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា, កុសលាព្យាកតា ច ឧបាទានវិប្បយុត្តា ឯវ. សេសា ទុវិធាបិ ហោន្តិ. តតិយំ.

ចត្តារិ ឧបាទានានិ ឧបាទានា ចេវ ឧបាទានិយា ច នាម. តទវសេសា លោកិយា ឧបាទានិយា ចេវ នោច ឧបាទានា នាម. ឥធ បន លោកុត្តរា ន វត្តព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ. ចតុត្ថំ.

បញ្ចមឆដ្ឋទុកា បាឋតោ គន្ថគោច្ឆកេ បញ្ចមឆដ្ឋទុកសទិសាវ, កេវលំ បញ្ចមទុកេ ‘‘ចេតសិកេសុ មានោ ឧបាទានសម្បយុត្តោ ចេវ នោ ច ឧបាទានោ ឯវ, មោហាហិរិកានោត្តប្បឧទ្ធច្ចថិនមិទ្ធានិ តិជាតិកានិ តថា ច ន វត្តព្ពា ចា’’តិ ឥទញ្ច, ឆដ្ឋទុកេ ‘‘ចេតសិកេសុ ទោសឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា អប្បមញ្ញា ឧបាទានវិប្បយុត្តា ឧបាទានិយា ឯវ, មោហាហិរិកានោត្តប្បឧទ្ធច្ចលោភថិនមិទ្ធានិ តថា ច ន វត្តព្ពានិ ចា’’តិ ឯត្តកមេវ បាឋតោ វិសេសោ, អត្ថតោ បន នាមមត្តកោវ វិសេសោ. សេសោ សុវិញ្ញេយ្យោវ. បញ្ចមឆដ្ឋានិ.

ឧបាទានគោច្ឆកំ និដ្ឋិតំ.

កិលេសគោច្ឆកេ សំកិលិដ្ឋត្តិកេ វុត្តនយេន បទត្ថោ វេទិតព្ពោ. លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ ទស ធម្មា កិលេសា នាម. ឥមេ ច វុត្តត្ថា ឯវ, ឥធ បន លោភោ, ហេតុគន្ថនីវរណឧបាទានគោច្ឆកេសុ លោភោ ច និប្បទេសតោ ចតុមគ្គវជ្ឈោបិ ឯកេនេវ កោដ្ឋាសេន ឋិតោ, សេសគោច្ឆកេសុ សោ សព្ពោបិ លោភោ ‘‘កាមាសវោ ភវាសវោ’’តិអាទិនា ទ្វេ ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហុត្វា ឋិតោ, ឥមិនា បន អដ្ឋកថាវចនេនាបិ ភវាសវាទិព្យតិរិត្តោ សព្ពោ ចតុមគ្គវជ្ឈោបិ រាគោ កាមាសវាទីសុ សង្គហិតោ. កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បន ភវរាគោបិ ន បញ្ចកាមគុណិករាគមត្តោវាតិ បញ្ញាយតិ, ‘‘អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធនីវរណ’’ន្តិអាទិបាឡិតោ (បដ្ឋា. ៣.៨.៨) ចេតំ ទដ្ឋព្ពំ បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស រូបារូបភូមីសុ អនុប្បជ្ជនតោ. ឥមេសុ ច កិលេសេសុ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា បឋមេន មគ្គេន បហីយន្តិ, ទោសោ តតិយេន, លោភាទយោ ចតូហិបិ. ឥមេ បន ទស ធម្មេ ឋបេត្វា សេសា នោ កិលេសា នាម. កិលេសទុកំ បឋមំ.

សំកិលេសិកទុកោ សាសវទុកសទិសោវ. ទុតិយំ.

សំកិលិដ្ឋទុកោ, កិលេសសម្បយុត្តទុកោ ចាតិ ទ្វេបិ សមានត្ថាវ. តេ ច នីវរណគោច្ឆកេ តតិយទុកសទិសាវ. តតិយចតុត្ថានិ.

ទស កិលេសា កិលេសា ចេវ សំកិលេសិកា ច នាម. សេសា លោកិយធម្មា សំកិលេសិកា ចេវ នោ ច កិលេសា នាម. ឥធ បន លោកុត្តរា ន វត្តព្ពា. សេសំ នីវរណគោច្ឆកេ ចតុត្ថទុកសទិសមេវ. បញ្ចមំ.

ឆដ្ឋសត្តមទុកានិបិ អញ្ញមញ្ញំ សមានត្ថានេវ. តានិ ឆដ្ឋសត្តមានិ នីវរណគោច្ឆកេ យថាក្កមំ បាឋតោ បញ្ចមឆដ្ឋទុកសទិសានិ, អត្ថតោ បន នាមមត្តកោវ វិសេសោ. សេសោ សុវិញ្ញេយ្យោ. ឆដ្ឋសត្តមអដ្ឋមានិ.

កិលេសគោច្ឆកំ និដ្ឋិតំ.

បិដ្ឋិទុកេសុ អាទិតោ ចត្តារោ ទុកា ទស្សនេនបហាតព្ពត្តិកេ, ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកេ ច វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. កេវលំ បន តត្ថ បឋមត្តិកេ វុត្តេសុ ទស្សនេនបហាតព្ពេ ធម្មេ ឋបេត្វា សេសា ឥធ បឋមទុកស្ស ទុតិយបទេ ទស្សនេនបហាតព្ពេសុ បវិសន្តិ, ភាវនាយបហាតព្ពេ ឋបេត្វា សេសា ឥធ ទុតិយទុកេ នភាវនាយបហាតព្ពេសុ បវិសន្តិ. តត្ថ ច ទុតិយត្តិកេ វុត្តេសុ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកេ ឋបេត្វា សេសា ឥធ តតិយទុកេ នទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកេ, ភាវនាយបហាតព្ពហេតុកេ ច ឋបេត្វា សេសា ឥធ ចតុត្ថទុកេ នភាវនាយបហាតព្ពហេតុកេសុ បវិសន្តិ.

បទត្ថោ ច ទស្សនេន បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកា. ឯវំ ភាវនាយបហាតព្ពហេតុកាតិ ឯត្ថាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ ហិ សតិ អហេតុកានំ អគ្គហណំ សិយាតិ ឯត្តកមេវ វិសេសោ. តិកទ្វយមេវ ហិ ភគវា ទេសនាវិលាសេន ចត្តារោ ទុកេ កត្វា ទេសេសិ. សេសំ តាទិសមេវ. ចត្តារោ ទុកា និដ្ឋិតា.

បញ្ចបញ្ញាសសវិតក្កចិត្តេសុ វិតក្កវិរហិតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សវិតក្កា នាម. វិតក្កោ, បន សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ ច អវិតក្កា នាម. បញ្ចមំ.

ឆសដ្ឋិយា សវិចារចិត្តេសុ វិចារវិរហិតា ធម្មា សវិចារា នាម. វិចារោ, បន សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ ច អវិចារា នាម. សេសំ ឥធ, អនន្តរេ វុត្តទុកេ ច វិតក្កត្តិកេ វុត្តានុសារេន ញាតព្ពំ. ឆដ្ឋំ.

ឥតោ បរេសុ សប្បីតិកទុកោ, បីតិសហគតទុកោ ច សមានត្ថាវ, តេ ច សុខសហគតឧបេក្ខាសហគតទុកា ចាតិ ចត្តារោបិ ទុកា បីតិត្តិកេ វុត្តនយាវ. កេវលំ បនេតេសំ ទុកានំ បឋមំ បទំ តត្ថ បវិសតិ, បីតិត្តិកេ ឥតរីតរបទទ្វយសង្គហិតា, អសង្គហិតា ច សព្ពេ អត្ថា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេត្ថ ទុកានំ ទុតិយបទេសុ អត្ថតោ សង្គហិតា, ឥមេ ច និប្បទេសទុកាតិ អយមេវ វិសេសោ. សត្តមអដ្ឋមនវមទសមា.

តទនន្តរេសុ កាមាវចរាតិ ឯត្ថ ‘‘ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវេ អន្តោ ករិត្វា យំ តស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា’’តិ ឯវំ (ធ. ស. ១២៨៧) បាឡិយំ បរិច្ឆិន្នានំ ចតុន្នំ អបាយានំ, មនុស្សានំ, ឆន្នំ ទេវលោកានញ្ច វសេន ឱកាសតោ ឯកាទសវិធោ កាមភវោ ‘‘កាមោ’’តិ វុច្ចតិ ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘រូបូបបត្តិយា’’តិអាទីសុ រូបភវោ ‘‘រូប’’ន្តិ. តស្មិំ កាមេ អវចរន្តិ បវត្តន្តីតិ កាមាវចរា. យេភុយ្យតោ ចេតំ វុត្តំ រូបារូបេសុ ចេតេសញ្ច ឥធ បវត្តិតោ ‘‘ថលចរា’’តិអាទីសុ វិយ. កាមភវសង្ខាតេ វា កាមេ បដិសន្ធិំ អវចារេន្តីតិបិ កាមាវចរា, កុសលាកុសលានិ. ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តំ បន អព្យាកតចិត្តសទិសំ. តទាយត្តតាយ, អារម្មណករណវសេន វា កិលេសកាមោ ឯត្ថ អវចរតីតិបិ កាមាវចរំ. កាមញ្ចេស រូបារូបាវចរធម្មេសុបិ អវចរតិ, រុឡ្ហិតោ បន ‘‘វទតីតិ វច្ឆោ’’តិអាទីសុ វិយ ឥមេ ឯវ ‘‘កាមាវចរា’’តិ វុច្ចន្តិ. អបិច កាមតណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហាតិ ឯត្ថ វុត្តកាមតណ្ហាសង្ខាតោ កាមោ ឯត្ថ អវចរតីតិបិ កាមាវចរា. ឯវំ ព្រហ្មានំ វិមានាភរណាទីសុ ឆន្ទរាគស្សាបិ កាមតណ្ហាភាវោ សិទ្ធោ, រូបតណ្ហាវិសយានម្បិ ច ព្រហ្មានំ កម្មជរូបាទីនំ កាមតណ្ហាយបិ វិសយតាយ កាមាវចរតា សិទ្ធា ហោតិ. ន រូបារូបាវចរានំ តទភាវតោ តទញ្ញេ ន កាមាវចរា. ឥមិនា នយេន រូបាវចរាទិទុកានម្បិ បទត្ថោ យថារហំ ញាតព្ពោ. តត្ថ ចតុបញ្ញាស កាមាវចរចិត្តានិ, សព្ពញ្ច រូបំ កាមាវចរា នាម. សេសចិត្តនិព្ពានានិ ន កាមាវចរា នាម. ចេតសិកេសុ វត្តព្ពំ បរិយាបន្នទុកេ ឯវ អាវិ ភវិស្សតិ. ឯកាទសមំ.

បន្នរស រូបាវចរចិត្តានិ រូបាវចរា នាម. សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ ន រូបាវចរា នាម. ទ្វាទសមំ.

ទ្វាទស អរូបាវចរចិត្តានិ អរូបាវចរា នាម. សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ ន អរូបាវចរា នាម. តេរសមំ.

តេភូមកវដ្ដេ បរិយាបន្នា អន្តោគធាតិ បរិយាបន្នា, លោកិយធម្មាវ. តត្ថ ន បរិយាបន្នាតិ អបរិយាបន្នា, លោកុត្តរា. ចេតសិកេសុ បន កាមាវចរាទិទុកានំ ចតុន្នម្បិ សាធារណោ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – អកុសលចេតសិកា កាមាវចរាវ, អប្បមញ្ញា កាមរូបាវចរា, វិរតិយោ បន កាមាវចរបរិយាបន្នា, វិតក្កវិចារបីតិយោ បន កាមរូបាវចរបរិយាបន្នា, សេសា ចតុភូមកាតិ. ចុទ្ទសមំ.

វដ្ដមូលំ ឆិន្ទន្តា និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា វដ្ដតោ នីយន្តីតិ និយ្យានិកា, ចត្តារិ លោកុត្តរមគ្គចិត្តានិ. ឥមិនា លក្ខណេន ន និយ្យន្តីតិ អនិយ្យានិកា, សេសចិត្តរូបនិព្ពានានិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បញ្ចទសមំ.

ចុតិយា វា អត្តនោ វា បវត្តិយា អនន្តរំ ផលទានេ និយតត្តា និយតា, មិច្ឆត្តនិយតា, សម្មត្តនិយតា ច. តថា អនិយតត្តា អនិយតា, សេសធម្មា. សេសំ វុត្តនយមេវ. សោឡសមំ.

អញ្ញេ ធម្មេ ឧត្តរន្តិ អតិក្កមន្តីតិ ឧត្តរា, អត្តានំ ឧត្តរិតុំ សមត្ថេហិ សហ ឧត្តរេហីតិ សឧត្តរា, លោកិយាវ. នត្ថិ ឯតេសំ ឧត្តរាតិ អនុត្តរា, លោកុត្តរា. សត្តរសមំ.

រណន្តិ កន្ទន្តិ ឯតេហីតិ រណា, យេហិ អភិភូតា សត្តា នានប្បការតោ បរិទេវន្តិ, តេសំ អកុសលមូលានំ ឯតំ អធិវចនំ, តេហិ សម្បយោគវសេន, បហានេកដ្ឋតាវសេន ច សហ រណេហីតិ សរណា. ឯតេនាការេន នត្ថិ ឯតេសំ រណាតិ អរណា.

តត្ថ ទ្វាទស អកុសលចិត្តានិ សរណា នាម. សរណធម្មេសុ ចេត្ថ លោភទោសមោហា រណា ចេវ សរណា ច, តេសុ លោភទោសា មោហេនេវ សម្បយោគតោ សរណា, តថា វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតចិត្តំ, តំសម្បយុត្តា ច. មោហោ បន តេសុ សម្បយោគតោ សរណោ, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តរាគេន, បន ភវរាគេន ច រណភូតេន បហានេកដ្ឋតាវសេនេវ សរណោ. លោភទោសមោហមូលសម្បយុត្តេសុ បន មោហោ លោភេន ចេវ ទោសេន ច, សេសា លោភមោហេន ចេវ ទោសមោហេន ច សម្បយោគតោ សរណាតិ វេទិតព្ពា. សព្ពានិ កុសលាព្យាកតចិត្តានិ, រូបនិព្ពានានិ ច អរណា នាម. ចេតសិកេសុ បន អកុសលា សរណាវ, កុសលាព្យាកតា អរណាវ, តិជាតិកា បន ទ្វិធាបិ ហោន្តីតិ. អដ្ឋារសមំ.

បិដ្ឋិទុកា និដ្ឋិតា.

អភិធម្មទុកមាតិកត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.