២. ពោជ្ឈង្គសំយុត្តំ

១. បព្ពតវគ្គោ

១. ហិមវន្តសុត្តំ

១៨២. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ហិមវន្តំ បព្ពតរាជានំ និស្សាយ នាគា កាយំ វឌ្ឍេន្តិ, ពលំ គាហេន្តិ; តេ តត្ថ កាយំ វឌ្ឍេត្វា ពលំ គាហេត្វា កុសោព្ភេ ឱតរន្តិ, កុសោព្ភេ ឱតរិត្វា មហាសោព្ភេ ឱតរន្តិ, មហាសោព្ភេ ឱតរិត្វា កុន្នទិយោ ឱតរន្តិ, កុន្នទិយោ ឱតរិត្វា មហានទិយោ ឱតរន្តិ, មហានទិយោ ឱតរិត្វា មហាសមុទ្ទសាគរំ ឱតរន្តិ; តេ តត្ថ មហន្តត្តំ វេបុល្លត្តំ អាបជ្ជន្តិ កាយេន; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោន្តោ មហន្តត្តំ វេបុល្លត្តំ បាបុណាតិ ធម្មេសុ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោន្តោ មហន្តត្តំ វេបុល្លត្តំ បាបុណាតិ ធម្មេសូតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ; ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ…បេ… វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ…បេ… បីតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ…បេ… បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ…បេ… សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោន្តោ មហន្តត្តំ វេបុល្លត្តំ បាបុណាតិ ធម្មេសូ’’តិ. បឋមំ.

២. កាយសុត្តំ

១៨៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច នីវរណា អាហារដ្ឋិតិកា, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋន្តិ, អនាហារា នោ តិដ្ឋន្តិ.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សុភនិមិត្តំ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ព្យាបាទស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ព្យាបាទស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បដិឃនិមិត្តំ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ព្យាបាទស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ព្យាបាទស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ថិនមិទ្ធស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ថិនមិទ្ធស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អរតិ តន្ទិ វិជម្ភិតា ភត្តសម្មទោ ចេតសោ ច លីនត្តំ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ថិនមិទ្ធស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ថិនមិទ្ធស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ចេតសោ អវូបសមោ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នាយ វា វិចិកិច្ឆាយ ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នាយ វា វិចិកិច្ឆាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, វិចិកិច្ឆាដ្ឋានីយា ធម្មា. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នាយ វា វិចិកិច្ឆាយ ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នាយ វា វិចិកិច្ឆាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ បញ្ច នីវរណា អាហារដ្ឋិតិកា, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋន្តិ, អនាហារា នោ តិដ្ឋន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា អាហារដ្ឋិតិកា, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋន្តិ, អនាហារា នោ តិដ្ឋន្តិ.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា ធម្មា. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កុសលាកុសលា ធម្មា, សាវជ្ជានវជ្ជា ធម្មា, ហីនបណីតា ធម្មា, កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគា ធម្មា. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អារម្ភធាតុ [អារព្ភធាតុ (ស្យា. ក.)] និក្កមធាតុ បរក្កមធាតុ. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា ធម្មា. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កាយបស្សទ្ធិ, ចិត្តបស្សទ្ធិ. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សមថនិមិត្តំ [សមាធិនិមិត្តំ (ស្យា.)] អព្យគ្គនិមិត្តំ. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, អាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយា ធម្មា. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ បារិបូរិយា.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អាហារដ្ឋិតិកា, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋន្តិ, អនាហារា នោ តិដ្ឋន្តី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. សីលសុត្តំ

១៨៤. ‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា ញាណសម្បន្នា វិមុត្តិសម្បន្នា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា, ទស្សនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ [ពហូបការំ (ស្យា.)] វទាមិ; សវនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ; ឧបសង្កមនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ; បយិរុបាសនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ; អនុស្សតិម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ; អនុបព្ពជ្ជម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថារូបានំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូនំ ធម្មំ សុត្វា ទ្វយេន វូបកាសេន វូបកដ្ឋោ [ទ្វយេន វូបកដ្ឋោ (សី. ស្យា.)] វិហរតិ – កាយវូបកាសេន ច ចិត្តវូបកាសេន ច. សោ តថា វូបកដ្ឋោ វិហរន្តោ តំ ធម្មំ អនុស្សរតិ អនុវិតក្កេតិ.

‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តថា វូបកដ្ឋោ វិហរន្តោ តំ ធម្មំ អនុស្សរតិ អនុវិតក្កេតិ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ អារទ្ធោ ហោតិ; សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុ ភាវេតិ; សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. សោ តថា សតោ វិហរន្តោ តំ ធម្មំ បញ្ញាយ បវិចិនតិ បវិចរតិ បរិវីមំសមាបជ្ជតិ.

‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តថា សតោ វិហរន្តោ តំ ធម្មំ បញ្ញាយ បវិចិនតិ បវិចរតិ បរិវីមំសមាបជ្ជតិ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ អារទ្ធោ ហោតិ; ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គំ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុ ភាវេតិ; ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. តស្ស តំ ធម្មំ បញ្ញាយ បវិចិនតោ បវិចរតោ បរិវីមំសមាបជ្ជតោ អារទ្ធំ ហោតិ វីរិយំ អសល្លីនំ.

‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ តំ ធម្មំ បញ្ញាយ បវិចិនតោ បវិចរតោ បរិវីមំសមាបជ្ជតោ អារទ្ធំ ហោតិ វីរិយំ អសល្លីនំ, វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ អារទ្ធោ ហោតិ; វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គំ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុ ភាវេតិ; វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. អារទ្ធវីរិយស្ស ឧប្បជ្ជតិ បីតិ និរាមិសា.

‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អារទ្ធវីរិយស្ស ឧប្បជ្ជតិ បីតិ និរាមិសា, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ អារទ្ធោ ហោតិ; បីតិសម្ពោជ្ឈង្គំ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុ ភាវេតិ; បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. បីតិមនស្ស កាយោបិ បស្សម្ភតិ, ចិត្តម្បិ បស្សម្ភតិ.

‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បីតិមនស្ស កាយោបិ បស្សម្ភតិ ចិត្តម្បិ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ អារទ្ធោ ហោតិ; បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គំ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុ ភាវេតិ; បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. បស្សទ្ធកាយស្ស សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ.

‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បស្សទ្ធកាយស្ស សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ អារទ្ធោ ហោតិ; សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គំ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុ ភាវេតិ; សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. សោ តថាសមាហិតំ ចិត្តំ សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ.

‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តថាសមាហិតំ ចិត្តំ សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ អារទ្ធោ ហោតិ; ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុ ភាវេតិ; ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ តស្មិំ សមយេ ភិក្ខុនោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ.

‘‘ឯវំ ភាវិតេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្តសុ សម្ពោជ្ឈង្គេសុ ឯវំ ពហុលីកតេសុ សត្ត ផលា សត្តានិសំសា បាដិកង្ខា. កតមេ សត្ត ផលា សត្តានិសំសា? ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ, អថ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ហោតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ហោតិ, អថ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ហោតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ, អថ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ហោតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា អសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ, នោ ចេ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សសង្ខារបរិនិព្ពាយី ហោតិ, អថ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឧទ្ធំសោតោ ហោតិ អកនិដ្ឋគាមី. ឯវំ ភាវិតេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្តសុ ពោជ្ឈង្គេសុ ឯវំ ពហុលីកតេសុ ឥមេ សត្ត ផលា សត្តានិសំសា បាដិកង្ខា’’តិ. តតិយំ.

៤. វត្ថសុត្តំ

១៨៥. ឯកំ សមយំ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ, ភិក្ខវោ’’តិ! ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘សត្តិមេ, អាវុសោ, ពោជ្ឈង្គា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, អាវុសោ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា. ឥមេសំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរាមិ; យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ មជ្ឈន្ហិកំ សមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន មជ្ឈន្ហិកំ សមយំ វិហរាមិ; យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន សាយន្ហសមយំ វិហរាមិ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ, អាវុសោ, ហោតិ, ‘អប្បមាណោ’តិ មេ ហោតិ, ‘សុសមារទ្ធោ’តិ មេ ហោតិ, តិដ្ឋន្តញ្ច នំ ‘តិដ្ឋតី’តិ បជានាមិ. សចេបិ មេ ចវតិ, ‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’តិ បជានាមិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ, អាវុសោ, ហោតិ, ‘អប្បមាណោ’តិ មេ ហោតិ, ‘សុសមារទ្ធោ’តិ មេ ហោតិ, តិដ្ឋន្តញ្ច នំ ‘តិដ្ឋតី’តិ បជានាមិ. សចេបិ មេ ចវតិ, ‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’តិ បជានាមិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា នានារត្តានំ ទុស្សានំ ទុស្សករណ្ឌកោ បូរោ អស្ស. សោ យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ បុព្ពណ្ហសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ បុព្ពណ្ហសមយំ បារុបេយ្យ; យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ មជ្ឈន្ហិកំ សមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ មជ្ឈន្ហិកំ សមយំ បារុបេយ្យ; យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ សាយន្ហសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ សាយន្ហសមយំ បារុបេយ្យ. ឯវមេវ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ឥមេសំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរាមិ; យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ មជ្ឈន្ហិកំ សមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន មជ្ឈន្ហិកំ សមយំ វិហរាមិ; យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន សាយន្ហសមយំ វិហរាមិ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ, អាវុសោ, ហោតិ, ‘អប្បមាណោ’តិ មេ ហោតិ, ‘សុសមារទ្ធោ’តិ មេ ហោតិ, តិដ្ឋន្តញ្ច នំ ‘តិដ្ឋតី’តិ បជានាមិ. សចេបិ មេ ចវតិ, ‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’តិ បជានាមិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ, អាវុសោ, ហោតិ, ‘អប្បមាណោ’តិ មេ ហោតិ, ‘សុសមារទ្ធោ’តិ មេ ហោតិ, តិដ្ឋន្តញ្ច នំ ‘តិដ្ឋតី’តិ បជានាមិ. សចេបិ មេ ចវតិ, ‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’តិ បជានាមី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ភិក្ខុសុត្តំ

១៨៦. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘ពោជ្ឈង្គា, ពោជ្ឈង្គា’តិ, ភន្តេ, វុច្ចន្តិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ‘ពោជ្ឈង្គា’តិ វុច្ចន្តី’’តិ? ‘‘ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា ‘ពោជ្ឈង្គា’តិ វុច្ចន្តិ. ឥធ, ភិក្ខុ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. តស្សិមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវយតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ. ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ, ភិក្ខុ, តស្មា ‘ពោជ្ឈង្គា’តិ វុច្ចន្តី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. កុណ្ឌលិយសុត្តំ

១៨៧. ឯកំ សមយំ ភគវា សាកេតេ វិហរតិ អញ្ជនវនេ មិគទាយេ. អថ ខោ កុណ្ឌលិយោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ កុណ្ឌលិយោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហមស្មិ, ភោ គោតម, អារាមនិស្សយី [អារាមនិសាទី (សី.), អារាមនិយាទី (ស្យា.)] បរិសាវចរោ. តស្ស មយ្ហំ, ភោ គោតម, បច្ឆាភត្តំ ភុត្តបាតរាសស្ស អយមាចារោ [អយមាហារោ (ស្យា. ក.)] ហោតិ – អារាមេន អារាមំ ឧយ្យានេន ឧយ្យានំ អនុចង្កមាមិ អនុវិចរាមិ. សោ តត្ថ បស្សាមិ ឯកេ សមណព្រាហ្មណេ ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសញ្ចេវ កថំ កថេន្តេ ឧបារម្ភានិសំសញ្ច – ‘ភវំ បន គោតមោ កិមានិសំសោ វិហរតី’’’តិ? ‘‘វិជ្ជាវិមុត្តិផលានិសំសោ ខោ, កុណ្ឌលិយ, តថាគតោ វិហរតី’’តិ.

‘‘កតមេ បន, ភោ គោតម, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្តិំ បរិបូរេន្តី’’តិ? ‘‘សត្ត ខោ, កុណ្ឌលិយ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្តិំ បរិបូរេន្តី’’តិ. ‘‘កតមេ បន, ភោ គោតម, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិ? ‘‘ចត្តារោ ខោ, កុណ្ឌលិយ, សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិ. ‘‘កតមេ បន, ភោ គោតម, ធម្មា ភាវិតា, ពហុលីកតា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ បរិបូរេន្តី’’តិ? ‘‘តីណិ ខោ, កុណ្ឌលិយ, សុចរិតានិ ភាវិតានិ ពហុលីកតានិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ បរិបូរេន្តី’’តិ. ‘‘កតមេ បន, ភោ គោតម, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេន្តី’’តិ? ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរោ ខោ, កុណ្ឌលិយ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេតី’’តិ.

‘‘កថំ ភាវិតោ ច, កុណ្ឌលិយ, ឥន្ទ្រិយសំវរោ កថំ ពហុលីកតោ តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេតីតិ? ឥធ, កុណ្ឌលិយ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មនាបំ នាភិជ្ឈតិ នាភិហំសតិ, ន រាគំ ជនេតិ. តស្ស ឋិតោ ច កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. ចក្ខុនា ខោ បនេវ រូបំ ទិស្វា អមនាបំ ន មង្កុ ហោតិ អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ អទីនមានសោ អព្យាបន្នចេតសោ. តស្ស ឋិតោ ច កាយោ ហោតិ ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ.

‘‘បុន ចបរំ, កុណ្ឌលិយ, ភិក្ខុ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មនាបំ នាភិជ្ឈតិ នាភិហំសតិ, ន រាគំ ជនេតិ. តស្ស ឋិតោ ច កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. មនសា ខោ បនេវ ធម្មំ វិញ្ញាយ អមនាបំ ន មង្កុ ហោតិ អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ អទីនមានសោ អព្យាបន្នចេតសោ. តស្ស ឋិតោ ច កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ.

‘‘យតោ ខោ, កុណ្ឌលិយ, ភិក្ខុនោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា មនាបាមនាបេសុ រូបេសុ ឋិតោ ច កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ មនាបាមនាបេសុ ធម្មេសុ ឋិតោ ច កាយោ ហោតិ, ឋិតំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តំ សុសណ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ. ឯវំ ភាវិតោ ខោ, កុណ្ឌលិយ, ឥន្ទ្រិយសំវរោ ឯវំ ពហុលីកតោ តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេតិ.

‘‘កថំ ភាវិតានិ ច, កុណ្ឌលិយ, តីណិ សុចរិតានិ កថំ ពហុលីកតានិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ បរិបូរេន្តិ? ឥធ, កុណ្ឌលិយ, ភិក្ខុ កាយទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតំ ភាវេតិ, វចីទុច្ចរិតំ បហាយ វចីសុចរិតំ ភាវេតិ, មនោទុច្ចរិតំ បហាយ មនោសុចរិតំ ភាវេតិ. ឯវំ ភាវិតានិ ខោ, កុណ្ឌលិយ, តីណិ សុចរិតានិ ឯវំ ពហុលីកតានិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ បរិបូរេន្តិ.

‘‘កថំ ភាវិតា ច, កុណ្ឌលិយ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា កថំ ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តិ? ឥធ, កុណ្ឌលិយ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯវំ ភាវិតា ខោ, កុណ្ឌលិយ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ឯវំ ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តិ.

‘‘កថំ ភាវិតា ច, កុណ្ឌលិយ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា កថំ ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្តិំ បរិបូរេន្តិ? ឥធ, កុណ្ឌលិយ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ភាវិតា ខោ, កុណ្ឌលិយ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ឯវំ ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្តិំ បរិបូរេន្តី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ កុណ្ឌលិយោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម! សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ; ឯវមេវ ភោតា គោតមេន អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. កូដាគារសុត្តំ

១៨៨. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កូដាគារស្ស យា កាចិ គោបានសិយោ, សព្ពា តា កូដនិន្នា កូដបោណា កូដបព្ភារា; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោន្តោ និព្ពាននិន្នោ ហោតិ និព្ពានបោណោ និព្ពានបព្ភារោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោន្តោ និព្ពាននិន្នោ ហោតិ និព្ពានបោណោ និព្ពានបព្ភារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោន្តោ និព្ពាននិន្នោ ហោតិ និព្ពានបោណោ និព្ពានបព្ភារោ’’តិ. សត្តមំ.

៨. ឧបវានសុត្តំ

១៨៩. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច ឧបវានោ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ កោសម្ពិយំ វិហរន្តិ ឃោសិតារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា ឧបវានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា ឧបវានេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ ឧបវានំ ឯតទវោច –

‘‘ជានេយ្យ នុ ខោ, អាវុសោ ឧបវាន, ភិក្ខុ ‘បច្ចត្តំ យោនិសោមនសិការា ឯវំ សុសមារទ្ធា មេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា ផាសុវិហារាយ សំវត្តន្តី’’’តិ? ‘‘ជានេយ្យ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ‘បច្ចត្តំ យោនិសោមនសិការា ឯវំ សុសមារទ្ធា មេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា ផាសុវិហារាយ សំវត្តន្តី’’’តិ.

‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ អារព្ភមានោ បជានាតិ ‘ចិត្តញ្ច មេ សុវិមុត្តំ, ថិនមិទ្ធញ្ច មេ សុសមូហតំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចញ្ច មេ សុប្បដិវិនីតំ, អារទ្ធញ្ច មេ វីរិយំ, អដ្ឋិំកត្វា មនសិ ករោមិ, នោ ច លីន’ន្តិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ អាវុសោ, ភិក្ខុ អារព្ភមានោ បជានាតិ ‘ចិត្តញ្ច មេ សុវិមុត្តំ, ថិនមិទ្ធញ្ច មេ សុសមូហតំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចញ្ច មេ សុប្បដិវិនីតំ, អារទ្ធញ្ច មេ វីរិយំ, អដ្ឋិំកត្វា មនសិ ករោមិ, នោ ច លីន’ន្តិ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ជានេយ្យ ‘បច្ចត្តំ យោនិសោមនសិការា ឯវំ សុសមារទ្ធា មេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា ផាសុវិហារាយ សំវត្តន្តី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមឧប្បន្នសុត្តំ

១៩០. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ តថាគតស្ស បាតុភាវា អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ តថាគតស្ស បាតុភាវា អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយឧប្បន្នសុត្តំ

១៩១. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ សុគតវិនយា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ សុគតវិនយា’’តិ. ទសមំ.

បព្ពតវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ហិមវន្តំ កាយំ សីលំ, វត្ថំ ភិក្ខុ ច កុណ្ឌលិ;

កូដញ្ច ឧបវានញ្ច, ឧប្បន្នា អបរេ ទុវេតិ.

២. គិលានវគ្គោ

១. បាណសុត្តំ

១៩២. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ បាណា ចត្តារោ ឥរិយាបថេ កប្បេន្តិ – កាលេន គមនំ, កាលេន ឋានំ, កាលេន និសជ្ជំ, កាលេន សេយ្យំ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឯវមេតេ ចត្តារោ ឥរិយាបថេ កប្បេន្តិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតិ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោតី’’តិ. បឋមំ.

២. បឋមសូរិយូបមសុត្តំ

១៩៣. ‘‘សូរិយស្ស, ភិក្ខវេ, ឧទយតោ ឯតំ បុព្ពង្គមំ ឯតំ បុព្ពនិមិត្តំ, យទិទំ – អរុណុគ្គំ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ ឧប្បាទាយ ឯតំ បុព្ពង្គមំ ឯតំ បុព្ពនិមិត្តំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា. កល្យាណមិត្តស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ – សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេស្សតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករិស្សតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតិ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ទុតិយសូរិយូបមសុត្តំ

១៩៤. ‘‘សូរិយស្ស, ភិក្ខវេ, ឧទយតោ ឯតំ បុព្ពង្គមំ ឯតំ បុព្ពនិមិត្តំ, យទិទំ – អរុណុគ្គំ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ ឧប្បាទាយ ឯតំ បុព្ពង្គមំ ឯតំ បុព្ពនិមិត្តំ, យទិទំ – យោនិសោមនសិការោ. យោនិសោមនសិការសម្បន្នស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ – សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេស្សតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករិស្សតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យោនិសោមនសិការសម្បន្នោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យោនិសោមនសិការសម្បន្នោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោតី’’តិ. តតិយំ.

៤. បឋមគិលានសុត្តំ

១៩៥. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មហាកស្សបោ បិប្បលិគុហាយំ [វិប្ផលិគុហាយំ (សី.)] វិហរតិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា មហាកស្សបោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ ឯតទវោច –

‘‘កច្ចិ តេ, កស្សប, ខមនីយំ កច្ចិ យាបនីយំ? កច្ចិ ទុក្ខា វេទនា បដិក្កមន្តិ, នោ អភិក្កមន្តិ; បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ អភិក្កមោ’’តិ? ‘‘ន មេ, ភន្តេ, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ. ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ; អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ’’តិ.

‘‘សត្តិមេ, កស្សប, ពោជ្ឈង្គា មយា សម្មទក្ខាតា ភាវិតា ពហុលីកតា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ខោ, កស្សប, មយា សម្មទក្ខាតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ខោ, កស្សប, មយា សម្មទក្ខាតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. ឥមេ ខោ, កស្សប, សត្ត ពោជ្ឈង្គា មយា សម្មទក្ខាតា ភាវិតា ពហុលីកតា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ‘‘តគ្ឃ, ភគវា, ពោជ្ឈង្គា; តគ្ឃ, សុគត, ពោជ្ឈង្គា’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិ. វុដ្ឋហិ ចាយស្មា មហាកស្សបោ តម្ហា អាពាធា. តថាបហីនោ ចាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស សោ អាពាធោ អហោសីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយគិលានសុត្តំ

១៩៦. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ វិហរតិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច –

‘‘កច្ចិ តេ, មោគ្គល្លាន, ខមនីយំ កច្ចិ យាបនីយំ? កច្ចិ ទុក្ខា វេទនា បដិក្កមន្តិ, នោ អភិក្កមន្តិ; បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ អភិក្កមោ’’តិ? ‘‘ន មេ, ភន្តេ, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ. ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ; អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ’’តិ.

‘‘សត្តិមេ, មោគ្គល្លាន, ពោជ្ឈង្គា មយា សម្មទក្ខាតា ភាវិតា ពហុលីកតា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ខោ, មោគ្គល្លាន, មយា សម្មទក្ខាតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ខោ, មោគ្គល្លាន, មយា សម្មទក្ខាតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. ឥមេ ខោ, មោគ្គល្លាន, សត្ត ពោជ្ឈង្គា មយា សម្មទក្ខាតា ភាវិតា ពហុលីកតា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ‘‘តគ្ឃ, ភគវា, ពោជ្ឈង្គា; តគ្ឃ, សុគត, ពោជ្ឈង្គា’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិ. វុដ្ឋហិ ចាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តម្ហា អាពាធា. តថាបហីនោ ចាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស សោ អាពាធោ អហោសីតិ. បញ្ចមំ.

៦. តតិយគិលានសុត្តំ

១៩៧. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ អាយស្មា មហាចុន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ មហាចុន្ទំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘បដិភន្តុ តំ, ចុន្ទ, ពោជ្ឈង្គា’’តិ.

‘‘សត្តិមេ, ភន្តេ, ពោជ្ឈង្គា ភគវតា សម្មទក្ខាតា ភាវិតា ពហុលីកតា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ខោ, ភន្តេ, ភគវតា សម្មទក្ខាតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ខោ, ភន្តេ, ភគវតា សម្មទក្ខាតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. ឥមេ ខោ, ភន្តេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភគវតា សម្មទក្ខាតា ភាវិតា ពហុលីកតា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ‘‘តគ្ឃ, ចុន្ទ, ពោជ្ឈង្គា; តគ្ឃ, ចុន្ទ, ពោជ្ឈង្គា’’តិ.

ឥទមវោចាយស្មា ចុន្ទោ. សមនុញ្ញោ សត្ថា អហោសិ. វុដ្ឋហិ ច ភគវា តម្ហា អាពាធា. តថាបហីនោ ច ភគវតោ សោ អាពាធោ អហោសីតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បារង្គមសុត្តំ

១៩៨. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា អបារា បារំ គមនាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា អបារា បារំ គមនាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

‘‘អប្បកា តេ មនុស្សេសុ, យេ ជនា បារគាមិនោ;

អថាយំ ឥតរា បជា, តីរមេវានុធាវតិ.

‘‘យេ ច ខោ សម្មទក្ខាតេ, ធម្មេ ធម្មានុវត្តិនោ;

តេ ជនា បារមេស្សន្តិ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ.

‘‘កណ្ហំ ធម្មំ វិប្បហាយ, សុក្កំ ភាវេថ បណ្ឌិតោ;

ឱកា អនោកមាគម្ម, វិវេកេ យត្ថ ទូរមំ.

‘‘តត្រាភិរតិមិច្ឆេយ្យ, ហិត្វា កាមេ អកិញ្ចនោ;

បរិយោទបេយ្យ អត្តានំ, ចិត្តក្លេសេហិ បណ្ឌិតោ.

‘‘យេសំ សម្ពោធិយង្គេសុ, សម្មា ចិត្តំ សុភាវិតំ;

អាទានប្បដិនិស្សគ្គេ, អនុបាទាយ យេ រតា;

ខីណាសវា ជុតិមន្តោ, តេ លោកេ បរិនិព្ពុតា’’តិ. សត្តមំ;

៨. វិរទ្ធសុត្តំ

១៩៩. ‘‘យេសំ កេសញ្ចិ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា វិរទ្ធា, វិរទ្ធោ តេសំ អរិយោ មគ្គោ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមី. យេសំ កេសញ្ចិ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា អារទ្ធា, អារទ្ធោ តេសំ អរិយោ មគ្គោ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមី. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – យេសំ កេសញ្ចិ, ភិក្ខវេ, ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា វិរទ្ធា, វិរទ្ធោ តេសំ អរិយោ មគ្គោ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមី. យេសំ កេសញ្ចិ, ភិក្ខវេ, ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អារទ្ធា, អារទ្ធោ តេសំ អរិយោ មគ្គោ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. អរិយសុត្តំ

២០០. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា អរិយា និយ្យានិកា នីយន្តិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា អរិយា និយ្យានិកា នីយន្តិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ. នវមំ.

១០. និព្ពិទាសុត្តំ

២០១. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ទសមំ.

គិលានវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

បាណា សូរិយូបមា ទ្វេ, គិលានា អបរេ តយោ;

បារង្គាមី វិរទ្ធោ ច, អរិយោ និព្ពិទាយ ចាតិ.

៣. ឧទាយិវគ្គោ

១. ពោធាយសុត្តំ

២០២. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘‘ពោជ្ឈង្គា, ពោជ្ឈង្គា’តិ, ភន្តេ, វុច្ចន្តិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ‘ពោជ្ឈង្គា’តិ វុច្ចន្តី’’តិ? ‘‘‘ពោធាយ សំវត្តន្តី’តិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា ពោជ្ឈង្គាតិ វុច្ចន្តិ. ឥធ, ភិក្ខុ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ‘ពោធាយ សំវត្តន្តី’តិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា ‘ពោជ្ឈង្គា’តិ វុច្ចន្តី’’តិ. បឋមំ.

២. ពោជ្ឈង្គទេសនាសុត្តំ

២០៣. ‘‘សត្ត វោ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គេ ទេសេស្សាមិ; តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ឋានិយសុត្តំ

២០៤. ‘‘កាមរាគដ្ឋានិយានំ, [កាមរាគដ្ឋានីយានំ (សី.)] ភិក្ខវេ, ធម្មានំ មនសិការពហុលីការា អនុប្បន្នោ ចេវ កាមច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច កាមច្ឆន្ទោ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ. ព្យាបាទដ្ឋានិយានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ មនសិការពហុលីការា អនុប្បន្នោ ចេវ ព្យាបាទោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច ព្យាបាទោ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ. ថិនមិទ្ធដ្ឋានិយានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ មនសិការពហុលីការា អនុប្បន្នញ្ចេវ ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច ថិនមិទ្ធំ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយំ សំវត្តតិ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចដ្ឋានិយានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ មនសិការពហុលីការា អនុប្បន្នញ្ចេវ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ. វិចិកិច្ឆាដ្ឋានិយានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ មនសិការពហុលីការា អនុប្បន្នា ចេវ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា ច វិចិកិច្ឆា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ.

‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ មនសិការពហុលីការា អនុប្បន្នោ ចេវ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ មនសិការពហុលីការា អនុប្បន្នោ ចេវ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ. តតិយំ.

៤. អយោនិសោមនសិការសុត្តំ

២០៥. ‘‘អយោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ អនុប្បន្នោ ចេវ កាមច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច កាមច្ឆន្ទោ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ; អនុប្បន្នោ ចេវ ព្យាបាទោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច ព្យាបាទោ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ; អនុប្បន្នញ្ចេវ ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច ថិនមិទ្ធំ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ; អនុប្បន្នញ្ចេវ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ; អនុប្បន្នា ចេវ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា ច វិចិកិច្ឆា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ; អនុប្បន្នោ ចេវ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ និរុជ្ឈតិ…បេ… អនុប្បន្នោ ចេវ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ និរុជ្ឈតិ.

យោនិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ អនុប្បន្នោ ចេវ កាមច្ឆន្ទោ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ; អនុប្បន្នោ ចេវ ព្យាបាទោ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច ព្យាបាទោ បហីយតិ; អនុប្បន្នញ្ចេវ ថិនមិទ្ធំ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច ថិនមិទ្ធំ បហីយតិ; អនុប្បន្នញ្ចេវ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ; អនុប្បន្នា ចេវ វិចិកិច្ឆា នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា ច វិចិកិច្ឆា បហីយតិ.

‘‘អនុប្បន្នោ ចេវ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ…បេ… អនុប្បន្នោ ចេវ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អបរិហានិយសុត្តំ

២០៦. ‘‘សត្ត វោ, ភិក្ខវេ, អបរិហានិយេ ធម្មេ ទេសេស្សាមិ; តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សត្ត អបរិហានិយា ធម្មា? យទិទំ – សត្ត ពោជ្ឈង្គា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត អបរិហានិយា ធម្មា’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. តណ្ហក្ខយសុត្តំ

២០៧. ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ យា បដិបទា តណ្ហក្ខយាយ សំវត្តតិ, តំ មគ្គំ តំ បដិបទំ ភាវេថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, មគ្គោ កតមា ច បដិបទា តណ្ហក្ខយាយ សំវត្តតិ? យទិទំ – សត្ត ពោជ្ឈង្គា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា ឧទាយី ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កថំ ភាវិតា នុ ខោ, ភន្តេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, កថំ ពហុលីកតា តណ្ហក្ខយាយ សំវត្តន្តី’’តិ?

‘‘ឥធ, ឧទាយិ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ វិបុលំ មហគ្គតំ អប្បមាណំ អព្យាបជ្ជំ [អព្យាបជ្ឈំ (សី. ស្យា. បី.)]. តស្ស សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ វិបុលំ មហគ្គតំ អប្បមាណំ អព្យាបជ្ជំ តណ្ហា បហីយតិ. តណ្ហាយ បហានា កម្មំ បហីយតិ. កម្មស្ស បហានា ទុក្ខំ បហីយតិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ វិបុលំ មហគ្គតំ អប្បមាណំ អព្យាបជ្ជំ. តស្ស ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវយតោ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ វិបុលំ មហគ្គតំ អប្បមាណំ អព្យាបជ្ជំ តណ្ហា បហីយតិ តណ្ហាយ បហានា កម្មំ បហីយតិ. កម្មស្ស បហានា ទុក្ខំ បហីយតិ. ឥតិ ខោ, ឧទាយិ, តណ្ហក្ខយា កម្មក្ខយោ, កម្មក្ខយា ទុក្ខក្ខយោ’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. តណ្ហានិរោធសុត្តំ

២០៨. ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ យា បដិបទា តណ្ហានិរោធាយ សំវត្តតិ, តំ មគ្គំ តំ បដិបទំ ភាវេថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, មគ្គោ កតមា ច បដិបទា តណ្ហានិរោធាយ សំវត្តតិ? យទិទំ – សត្ត ពោជ្ឈង្គា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. កថំ ភាវិតា, ច ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា កថំ ពហុលីកតា តណ្ហានិរោធាយ សំវត្តន្តិ?

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ភាវិតា ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ឯវំ ពហុលីកតា តណ្ហានិរោធាយ សំវត្តន្តី’’តិ. សត្តមំ.

៨. និព្ពេធភាគិយសុត្តំ

២០៩. ‘‘និព្ពេធភាគិយំ វោ, ភិក្ខវេ, មគ្គំ ទេសេស្សាមិ; តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, និព្ពេធភាគិយោ មគ្គោ? យទិទំ – សត្ត ពោជ្ឈង្គា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា ឧទាយី ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កថំ ភាវិតា នុ ខោ, ភន្តេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា កថំ ពហុលីកតា និព្ពេធាយ សំវត្តន្តី’’តិ?

‘‘ឥធ, ឧទាយិ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ វិបុលំ មហគ្គតំ អប្បមាណំ អព្យាបជ្ជំ. សោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវិតេន ចិត្តេន អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតិ; អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ ទោសក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតិ; អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ វិបុលំ មហគ្គតំ អប្បមាណំ អព្យាបជ្ជំ. សោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវិតេន ចិត្តេន អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតិ; អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ ទោសក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតិ; អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតិ. ឯវំ ភាវិតា ខោ, ឧទាយិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ឯវំ ពហុលីកតា និព្ពេធាយ សំវត្តន្តី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ឯកធម្មសុត្តំ

២១០. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យោ ឯវំ ភាវិតោ ពហុលីកតោ សំយោជនីយានំ ធម្មានំ បហានាយ សំវត្តតិ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. កថំ ភាវិតា ច, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា កថំ ពហុលីកតា សំយោជនីយានំ ធម្មានំ បហានាយ សំវត្តន្តិ?

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ភាវិតា ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា ឯវំ ពហុលីកតា សំយោជនីយានំ ធម្មានំ បហានាយ សំវត្តន្តិ.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សំយោជនីយា ធម្មា? ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, សំយោជនីយោ ធម្មោ. ឯត្ថេតេ ឧប្បជ្ជន្តិ សំយោជនវិនិពន្ធា អជ្ឈោសានា…បេ… ជិវ្ហា សំយោជនីយា ធម្មា. ឯត្ថេតេ ឧប្បជ្ជន្តិ សំយោជនវិនិពន្ធា អជ្ឈោសានា…បេ… មនោ សំយោជនីយោ ធម្មោ. ឯត្ថេតេ ឧប្បជ្ជន្តិ សំយោជនវិនិពន្ធា អជ្ឈោសានា. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សំយោជនីយា ធម្មា’’តិ. នវមំ.

១០. ឧទាយិសុត្តំ

២១១. ឯកំ សមយំ ភគវា សុម្ភេសុ វិហរតិ សេតកំ នាម សុម្ភានំ និគមោ. អថ ខោ អាយស្មា ឧទាយី យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឧទាយី ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យាវ ពហុកតញ្ច មេ, ភន្តេ, ភគវតិ បេមញ្ច គារវោ ច ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច. អហញ្ហិ, ភន្តេ, បុព្ពេ អគារិកភូតោ សមានោ អពហុកតោ អហោសិំ ធម្មេន [ធម្មេ (?)] អពហុកតោ សង្ឃេន. សោ ខ្វាហំ ភគវតិ បេមញ្ច គារវញ្ច ហិរិញ្ច ឱត្តប្បញ្ច សម្បស្សមានោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. តស្ស មេ ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ – ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា…បេ… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ.

‘‘សោ ខ្វាហំ, ភន្តេ, សុញ្ញាគារគតោ ឥមេសំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធានំ ឧក្កុជ្ជាវកុជ្ជំ សម្បរិវត្តេន្តោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ. ធម្មោ ច មេ, ភន្តេ, អភិសមិតោ, មគ្គោ ច មេ បដិលទ្ធោ; យោ មេ ភាវិតោ ពហុលីកតោ តថា តថា វិហរន្តំ តថត្តាយ ឧបនេស្សតិ យថាហំ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានិស្សាមិ.

‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ មេ, ភន្តេ, បដិលទ្ធោ, យោ មេ ភាវិតោ ពហុលីកតោ តថា តថា វិហរន្តំ តថត្តាយ ឧបនេស្សតិ យថាហំ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានិស្សាមិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ មេ, ភន្តេ, បដិលទ្ធោ, យោ មេ ភាវិតោ ពហុលីកតោ តថា តថា វិហរន្តំ តថត្តាយ ឧបនេស្សតិ យថាហំ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានិស្សាមិ. អយំ ខោ មេ, ភន្តេ, មគ្គោ បដិលទ្ធោ, យោ មេ ភាវិតោ ពហុលីកតោ តថា តថា វិហរន្តំ តថត្តាយ ឧបនេស្សតិ យថាហំ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានិស្សាមី’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, ឧទាយិ! ឯសោ ហិ តេ, ឧទាយិ, មគ្គោ បដិលទ្ធោ, យោ តេ ភាវិតោ ពហុលីកតោ តថា តថា វិហរន្តំ តថត្តាយ ឧបនេស្សតិ យថា ត្វំ – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានិស្សសី’’តិ. ទសមំ.

ឧទាយិវគ្គោ តតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ពោធាយ ទេសនា ឋានា, អយោនិសោ ចាបរិហានី;

ខយោ និរោធោ និព្ពេធោ, ឯកធម្មោ ឧទាយិនាតិ.

៤. នីវរណវគ្គោ

១. បឋមកុសលសុត្តំ

២១២. ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, ធម្មា កុសលា កុសលភាគិយា កុសលបក្ខិកា, សព្ពេ តេ អប្បមាទមូលកា អប្បមាទសមោសរណា; អប្បមាទោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតិ. អប្បមត្តស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ – សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេស្សតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករិស្សតិ.