៣. សតិបដ្ឋានសំយុត្តំ

១. អម្ពបាលិវគ្គោ

១. អម្ពបាលិសុត្តំ

៣៦៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ អម្ពបាលិវនេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ. បឋមំ.

២. សតិសុត្តំ

៣៦៨. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ អម្ពបាលិវនេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘សតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរេយ្យ សម្បជានោ. អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជានការី ហោតិ. សតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិហរេយ្យ សម្បជានោ. អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ភិក្ខុសុត្តំ

៣៦៩. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ បនិធេកច្ចេ មោឃបុរិសា មញ្ចេវ [មមេវ (សី.)] អជ្ឈេសន្តិ, ធម្មេ ច ភាសិតេ មមេវ អនុពន្ធិតព្ពំ មញ្ញន្តី’’តិ. ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ សំខិត្តេន ធម្មំ. អប្បេវ នាមាហំ ភគវតោ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានេយ្យំ, អប្បេវ នាមាហំ ភគវតោ ភាសិតស្ស ទាយាទោ អស្ស’’ន្តិ. ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ភិក្ខុ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ, ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា. យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ភវិស្សតិ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា, តតោ ត្វំ, ភិក្ខុ, សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ តិវិធេន ភាវេយ្យាសិ.

កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ត្វំ, ភិក្ខុ, អជ្ឈត្តំ វា កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; ពហិទ្ធា វា កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វា កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. អជ្ឈត្តំ វា វេទនាសុ…បេ… ពហិទ្ធា វា វេទនាសុ…បេ… អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វា វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. អជ្ឈត្តំ វា ចិត្តេ…បេ… ពហិទ្ធា វា ចិត្តេ…បេ… អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វា ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. អជ្ឈត្តំ វា ធម្មេសុ…បេ… ពហិទ្ធា វា ធម្មេសុ…បេ… អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វា ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. យតោ ខោ ត្វំ, ភិក្ខុ, សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ឯវំ តិវិធេន ភាវេស្សសិ, តតោ តុយ្ហំ, ភិក្ខុ, យា រត្តិ វា ទិវសោ វា អាគមិស្សតិ វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ បរិហានី’’តិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បន សោ ភិក្ខុ អរហតំ អហោសីតិ. តតិយំ.

៤. សាលសុត្តំ

៣៧០. ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ វិហរតិ សាលាយ ព្រាហ្មណគាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ…បេ… ឯតទវោច –

‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ, តេ វោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនាយ សមាទបេតព្ពា និវេសេតព្ពា បតិដ្ឋាបេតព្ពា. កតមេសំ ចតុន្នំ? ឯថ តុម្ហេ, អាវុសោ, កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរថ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, កាយស្ស យថាភូតំ ញាណាយ; វេទនាសុ វេទនានុបស្សិនោ វិហរថ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, វេទនានំ យថាភូតំ ញាណាយ; ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សិនោ វិហរថ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, ចិត្តស្ស យថាភូតំ ញាណាយ; ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរថ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, ធម្មានំ យថាភូតំ ញាណាយ. យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ សេខា អប្បត្តមានសា អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានា វិហរន្តិ, តេបិ កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរន្តិ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, កាយស្ស បរិញ្ញាយ; វេទនាសុ វេទនានុបស្សិនោ វិហរន្តិ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, វេទនានំ បរិញ្ញាយ; ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សិនោ វិហរន្តិ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, ចិត្តស្ស បរិញ្ញាយ; ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរន្តិ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, ធម្មានំ បរិញ្ញាយ.

‘‘យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ អរហន្តោ ខីណាសវា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសំយោជនា សម្មទញ្ញា វិមុត្តា, តេបិ កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរន្តិ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, កាយេន វិសំយុត្តា; វេទនាសុ វេទនានុបស្សិនោ វិហរន្តិ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, វេទនាហិ វិសំយុត្តា; ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សិនោ វិហរន្តិ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, ចិត្តេន វិសំយុត្តា; ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរន្តិ អាតាបិនោ សម្បជានា ឯកោទិភូតា វិប្បសន្នចិត្តា សមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា, ធម្មេហិ វិសំយុត្តា.

‘‘យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ, តេ វោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឥមេសំ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនាយ សមាទបេតព្ពា និវេសេតព្ពា បតិដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អកុសលរាសិសុត្តំ

៣៧១. សាវត្ថិនិទានំ. តត្រ ខោ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘‘អកុសលរាសី’តិ, ភិក្ខវេ, វទមានោ បញ្ច នីវរណេ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. កេវលោ ហាយំ, ភិក្ខវេ, អកុសលរាសិ, យទិទំ – បញ្ច នីវរណា. កតមេ បញ្ច? កាមច្ឆន្ទនីវរណំ, ព្យាបាទនីវរណំ, ថិនមិទ្ធនីវរណំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ, វិចិកិច្ឆានីវរណំ. ‘អកុសលរាសី’តិ, ភិក្ខវេ, វទមានោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. កេវលោ ហាយំ, ភិក្ខវេ, អកុសលរាសិ, យទិទំ – បញ្ច នីវរណា.

‘‘‘កុសលរាសី’តិ, ភិក្ខវេ, វទមានោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. កេវលោ ហាយំ, ភិក្ខវេ, កុសលរាសិ, យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ‘កុសលរាសី’តិ, ភិក្ខវេ, វទមានោ ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. កេវលោ ហាយំ, ភិក្ខវេ, កុសលរាសិ, យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. សកុណគ្ឃិសុត្តំ

៣៧២. ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, សកុណគ្ឃិ លាបំ សកុណំ សហសា អជ្ឈប្បត្តា អគ្គហេសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, លាបោ សកុណោ សកុណគ្ឃិយា ហរិយមានោ ឯវំ បរិទេវសិ – ‘មយមេវម្ហ [មយមេវាម្ហ (ក.)] អលក្ខិកា, មយំ អប្បបុញ្ញា, យេ មយំ អគោចរេ ចរិម្ហ បរវិសយេ. សចេជ្ជ មយំ គោចរេ ចរេយ្យាម សកេ បេត្តិកេ វិសយេ, ន ម្យាយំ [ន ចាយំ (សី.)], សកុណគ្ឃិ, អលំ អភវិស្ស, យទិទំ – យុទ្ធាយា’តិ. ‘កោ បន តេ, លាប, គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ’តិ? ‘យទិទំ – នង្គលកដ្ឋករណំ លេឌ្ឌុដ្ឋាន’’’ន្តិ. ‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សកុណគ្ឃិ សកេ ពលេ អបត្ថទ្ធា សកេ ពលេ អសំវទមានា [អវចមានា (សី.)] លាបំ សកុណំ បមុញ្ចិ – ‘គច្ឆ ខោ ត្វំ, លាប, តត្របិ មេ គន្ត្វា ន មោក្ខសី’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, លាបោ សកុណោ នង្គលកដ្ឋករណំ លេឌ្ឌុដ្ឋានំ គន្ត្វា មហន្តំ លេឌ្ឌុំ អភិរុហិត្វា សកុណគ្ឃិំ វទមានោ អដ្ឋាសិ – ‘ឯហិ ខោ ទានិ មេ, សកុណគ្ឃិ, ឯហិ ខោ ទានិ មេ, សកុណគ្ឃី’តិ. អថ ខោ សា, ភិក្ខវេ, សកុណគ្ឃិ សកេ ពលេ អបត្ថទ្ធា សកេ ពលេ អសំវទមានា ឧភោ បក្ខេ សន្នយ្ហ [សន្ធាយ (សី. ស្យា.)] លាបំ សកុណំ សហសា អជ្ឈប្បត្តា. យទា ខោ, ភិក្ខវេ, អញ្ញាសិ លាបោ សកុណោ ‘ពហុអាគតោ ខោ ម្យាយំ សកុណគ្ឃី’តិ, អថ តស្សេវ លេឌ្ឌុស្ស អន្តរំ បច្ចុបាទិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សកុណគ្ឃិ តត្ថេវ ឧរំ បច្ចតាឡេសិ. ឯវញ្ហិ តំ [ឯវំ ហេតំ (សី.)], ភិក្ខវេ, ហោតិ យោ អគោចរេ ចរតិ បរវិសយេ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, មា អគោចរេ ចរិត្ថ បរវិសយេ. អគោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរតំ បរវិសយេ លច្ឆតិ មារោ ឱតារំ, លច្ឆតិ មារោ អារម្មណំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ? យទិទំ – បញ្ច កាមគុណា. កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា – អយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ.

‘‘គោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរថ សកេ បេត្តិកេ វិសយេ. គោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរតំ សកេ បេត្តិកេ វិសយេ ន លច្ឆតិ មារោ ឱតារំ, ន លច្ឆតិ មារោ អារម្មណំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ? យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ – អយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. មក្កដសុត្តំ

៣៧៣. ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ហិមវតោ បព្ពតរាជស្ស ទុគ្គា វិសមា ទេសា, យត្ថ នេវ មក្កដានំ ចារី ន មនុស្សានំ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ហិមវតោ បព្ពតរាជស្ស ទុគ្គា វិសមា ទេសា, យត្ថ មក្កដានញ្ហិ ខោ ចារី, ន មនុស្សានំ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ហិមវតោ បព្ពតរាជស្ស សមា ភូមិភាគា រមណីយា, យត្ថ មក្កដានញ្ចេវ ចារី មនុស្សានញ្ច. តត្រ, ភិក្ខវេ, លុទ្ទា មក្កដវីថីសុ លេបំ ឱឌ្ឌេន្តិ មក្កដានំ ពាធនាយ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យេ តេ មក្កដា អពាលជាតិកា អលោលជាតិកា, តេ តំ លេបំ ទិស្វា អារកា បរិវជ្ជន្តិ. យោ បន សោ ហោតិ មក្កដោ ពាលជាតិកោ លោលជាតិកោ, សោ តំ លេបំ ឧបសង្កមិត្វា ហត្ថេន គណ្ហាតិ. សោ តត្ថ ពជ្ឈតិ. ‘ហត្ថំ មោចេស្សាមី’តិ ទុតិយេន ហត្ថេន គណ្ហាតិ. សោ តត្ថ ពជ្ឈតិ. ‘ឧភោ ហត្ថេ មោចេស្សាមី’តិ បាទេន គណ្ហាតិ. សោ តត្ថ ពជ្ឈតិ. ‘ឧភោ ហត្ថេ មោចេស្សាមិ បាទញ្ចា’តិ ទុតិយេន បាទេន គណ្ហាតិ. សោ តត្ថ ពជ្ឈតិ. ‘ឧភោ ហត្ថេ មោចេស្សាមិ បាទេ ចា’តិ តុណ្ឌេន គណ្ហាតិ. សោ តត្ថ ពជ្ឈតិ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មក្កដោ បញ្ចោឌ្ឌិតោ ថុនំ សេតិ អនយំ អាបន្នោ ព្យសនំ អាបន្នោ យថាកាមករណីយោ លុទ្ទស្ស. តមេនំ, ភិក្ខវេ, លុទ្ទោ វិជ្ឈិត្វា តស្មិំយេវ កដ្ឋកតង្គារេ [តស្មិំយេវ មក្កដំ ឧទ្ធរិត្វា (សី. ស្យា.)] អវស្សជ្ជេត្វា យេន កាមំ បក្កមតិ. ឯវំ សោ តំ, ភិក្ខវេ, ហោតិ យោ អគោចរេ ចរតិ បរវិសយេ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, មា អគោចរេ ចរិត្ថ បរវិសយេ. អគោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរតំ បរវិសយេ លច្ឆតិ មារោ ឱតារំ, លច្ឆតិ មារោ អារម្មណំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ? យទិទំ – បញ្ច កាមគុណា. កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. អយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ.

‘‘គោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរថ សកេ បេត្តិកេ វិសយេ. គោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរតំ សកេ បេត្តិកេ វិសយេ ន លច្ឆតិ មារោ ឱតារំ, ន លច្ឆតិ មារោ អារម្មណំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ? យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. អយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ’’តិ. សត្តមំ.

៨. សូទសុត្តំ

៣៧៤. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ពាលោ អព្យត្តោ អកុសលោ សូទោ រាជានំ វា រាជមហាមត្តំ វា [រាជមហាមត្តានំ វា (សី.)] នានច្ចយេហិ សូបេហិ បច្ចុបដ្ឋិតោ អស្ស – អម្ពិលគ្គេហិបិ, តិត្តកគ្គេហិបិ, កដុកគ្គេហិបិ, មធុរគ្គេហិបិ, ខារិកេហិបិ, អខារិកេហិបិ, លោណិកេហិបិ, អលោណិកេហិបិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ អព្យត្តោ អកុសលោ សូទោ សកស្ស ភត្តុ និមិត្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ – ‘ឥទំ វា មេ អជ្ជ ភត្តុ សូបេយ្យំ រុច្ចតិ, ឥមស្ស វា អភិហរតិ, ឥមស្ស វា ពហុំ គណ្ហាតិ, ឥមស្ស វា វណ្ណំ ភាសតិ. អម្ពិលគ្គំ វា មេ អជ្ជ ភត្តុ សូបេយ្យំ រុច្ចតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា អភិហរតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា ពហុំ គណ្ហាតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា វណ្ណំ ភាសតិ. តិត្តកគ្គំ វា មេ អជ្ជ… កដុកគ្គំ វា មេ អជ្ជ… មធុរគ្គំ វា មេ អជ្ជ… ខារិកំ វា មេ អជ្ជ… អខារិកំ វា មេ អជ្ជ… លោណិកំ វា មេ អជ្ជ… អលោណិកំ វា មេ អជ្ជ ភត្តុ សូបេយ្យំ រុច្ចតិ, អលោណិកស្ស វា អភិហរតិ, អលោណិកស្ស វា ពហុំ គណ្ហាតិ, អលោណិកស្ស វា វណ្ណំ ភាសតី’’’តិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ អព្យត្តោ អកុសលោ សូទោ ន ចេវ លាភី ហោតិ អច្ឆាទនស្ស, ន លាភី វេតនស្ស, ន លាភី អភិហារានំ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ អព្យត្តោ អកុសលោ សូទោ សកស្ស ភត្តុ និមិត្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ ពាលោ អព្យត្តោ អកុសលោ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ ន សមាធិយតិ, ឧបក្កិលេសា ន បហីយន្តិ. សោ តំ និមិត្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ. វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរតិ…បេ… ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរតិ …បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ ន សមាធិយតិ, ឧបក្កិលេសា ន បហីយន្តិ. សោ តំ និមិត្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ អព្យត្តោ អកុសលោ ភិក្ខុ ន ចេវ លាភី ហោតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខវិហារានំ, ន លាភី សតិសម្បជញ្ញស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ អព្យត្តោ អកុសលោ ភិក្ខុ សកស្ស ចិត្តស្ស និមិត្តំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ សូទោ រាជានំ វា រាជមហាមត្តំ វា នានច្ចយេហិ សូបេហិ បច្ចុបដ្ឋិតោ អស្ស – អម្ពិលគ្គេហិបិ, តិត្តកគ្គេហិបិ, កដុកគ្គេហិបិ, មធុរគ្គេហិបិ, ខារិកេហិបិ, អខារិកេហិបិ, លោណិកេហិបិ, អលោណិកេហិបិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ សូទោ សកស្ស ភត្តុ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតិ – ‘ឥទំ វា មេ អជ្ជ ភត្តុ សូបេយ្យំ រុច្ចតិ, ឥមស្ស វា អភិហរតិ, ឥមស្ស វា ពហុំ គណ្ហាតិ, ឥមស្ស វា វណ្ណំ ភាសតិ. អម្ពិលគ្គំ វា មេ អជ្ជ ភត្តុ សូបេយ្យំ រុច្ចតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា អភិហរតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា ពហុំ គណ្ហាតិ, អម្ពិលគ្គស្ស វា វណ្ណំ ភាសតិ. តិត្តកគ្គំ វា មេ អជ្ជ… កដុកគ្គំ វា មេ អជ្ជ… មធុរគ្គំ វា មេ អជ្ជ… ខារិកំ វា មេ អជ្ជ… អខារិកំ វា មេ អជ្ជ… លោណិកំ វា មេ អជ្ជ… អលោណិកំ វា មេ អជ្ជ ភត្តុ សូបេយ្យំ រុច្ចតិ, អលោណិកស្ស វា អភិហរតិ, អលោណិកស្ស វា ពហុំ គណ្ហាតិ, អលោណិកស្ស វា វណ្ណំ ភាសតី’’’តិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ សូទោ លាភី ចេវ ហោតិ អច្ឆាទនស្ស, លាភី វេតនស្ស, លាភី អភិហារានំ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ សូទោ សកស្ស ភត្តុ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, ឧបក្កិលេសា បហីយន្តិ. សោ តំ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតិ. វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរតិ…បេ… ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរតិ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, ឧបក្កិលេសា បហីយន្តិ. សោ តំ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ ភិក្ខុ លាភី ចេវ ហោតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខវិហារានំ, លាភី ហោតិ សតិសម្បជញ្ញស្ស. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ សោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ កុសលោ ភិក្ខុ សកស្ស ចិត្តស្ស និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. គិលានសុត្តំ

៣៧៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ វេឡុវគាមកេ [ពេលុវគាមកេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯថ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, សមន្តា វេសាលិយា យថាមិត្តំ យថាសន្ទិដ្ឋំ យថាសម្ភត្តំ វស្សំ ឧបេថ. ឥធេវាហំ វេឡុវគាមកេ វស្សំ ឧបគច្ឆាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុត្វា សមន្តា វេសាលិយា យថាមិត្តំ យថាសន្ទិដ្ឋំ យថាសម្ភត្តំ វស្សំ ឧបគច្ឆុំ. ភគវា បន តត្ថេវ វេឡុវគាមកេ វស្សំ ឧបគច្ឆិ [ឧបគញ្ឆិ (សី. បី.)].

អថ ខោ ភគវតោ វស្សូបគតស្ស ខរោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, ពាឡ្ហា វេទនា វត្តន្តិ មារណន្តិកា. តត្រ សុទំ ភគវា សតោ សម្បជានោ អធិវាសេសិ អវិហញ្ញមានោ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ មេ តំ បតិរូបំ, យោហំ អនាមន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកេ អនបលោកេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ បរិនិព្ពាយេយ្យំ. យំនូនាហំ ឥមំ អាពាធំ វីរិយេន បដិបណាមេត្វា ជីវិតសង្ខារំ អធិដ្ឋាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា តំ អាពាធំ វីរិយេន បដិបណាមេត្វា ជីវិតសង្ខារំ អធិដ្ឋាយ វិហាសិ. (អថ ខោ ភគវតោ សោ អាពាធោ បដិប្បស្សម្ភិ) [( ) ទី. និ. ២.១៦៤ ទិស្សតិ].

អថ ខោ ភគវា គិលានា វុដ្ឋិតោ [គិលានវុដ្ឋិតោ (សទ្ទនីតិ)] អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា វិហារា និក្ខមិត្វា វិហារបច្ឆាយាយំ [វិហារបច្ឆាឆាយាយំ (ពហូសុ)] បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ទិដ្ឋោ មេ, ភន្តេ, ភគវតោ ផាសុ; ទិដ្ឋំ, ភន្តេ, ភគវតោ ខមនីយំ; ទិដ្ឋំ, ភន្តេ, ភគវតោ យាបនីយំ. អបិ ច មេ, ភន្តេ, មធុរកជាតោ វិយ កាយោ, ទិសាបិ មេ ន បក្ខាយន្តិ, ធម្មាបិ មំ នប្បដិភន្តិ ភគវតោ គេលញ្ញេន. អបិ ច មេ, ភន្តេ, អហោសិ កាចិទេវ អស្សាសមត្តា – ‘ន តាវ ភគវា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, ន យាវ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃំ អារព្ភ កិញ្ចិទេវ ឧទាហរតី’’’តិ.

‘‘កិំ បន ទានិ, អានន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ មយិ បច្ចាសីសតិ [បច្ចាសិំសតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]? ទេសិតោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ អនន្តរំ អពាហិរំ ករិត្វា. នត្ថានន្ទ, តថាគតស្ស ធម្មេសុ អាចរិយមុដ្ឋិ. យស្ស នូន, អានន្ទ, ឯវមស្ស – ‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’តិ វា, ‘មមុទ្ទេសិកោ ភិក្ខុសង្ឃោ’តិ វា, សោ នូន, អានន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃំ អារព្ភ កិញ្ចិទេវ ឧទាហរេយ្យ. តថាគតស្ស ខោ, អានន្ទ, ន ឯវំ ហោតិ – ‘អហំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’តិ វា, ‘មមុទ្ទេសិកោ ភិក្ខុសង្ឃោ’តិ វា. ស កិំ [សោ នូន (សី. បី.)], អានន្ទ, តថាគតោ ភិក្ខុសង្ឃំ អារព្ភ កិញ្ចិទេវ ឧទាហរិស្សតិ! ឯតរហិ ខោ បនាហំ, អានន្ទ, ជិណ្ណោ វុទ្ធោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ. អាសីតិកោ មេ វយោ វត្តតិ. សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, ជជ្ជរសកដំ [ជរសកដំ (សព្ពត្ថ)] វេឡមិស្សកេន [វេគមិស្សកេន (សី.), វេឡុមិស្សកេន (ស្យា. កំ.), វេធមិស្សកេន (បី. ក.), វេខមិស្សកេន (ក.)] យាបេតិ; ឯវមេវ ខោ, អានន្ទ, វេធមិស្សកេន មញ្ញេ តថាគតស្ស កាយោ យាបេតិ.

‘‘យស្មិំ, អានន្ទ, សមយេ តថាគតោ សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា ឯកច្ចានំ វេទនានំ និរោធា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ផាសុតរោ [ផាសុតរំ (សព្ពត្ថ)], អានន្ទ, តស្មិំ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ ហោតិ [តថាគតស្ស ហោតិ (ពហូសុ)]. តស្មាតិហានន្ទ, អត្តទីបា វិហរថ អត្តសរណា អនញ្ញសរណា, ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា.

‘‘កថញ្ចានន្ទ, ភិក្ខុ អត្តទីបោ វិហរតិ អត្តសរណោ អនញ្ញសរណោ, ធម្មទីបោ ធម្មសរណោ អនញ្ញសរណោ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ អត្តទីបោ វិហរតិ អត្តសរណោ អនញ្ញសរណោ, ធម្មទីបោ ធម្មសរណោ អនញ្ញសរណោ. យេ ហិ កេចិ, អានន្ទ, ឯតរហិ វា មមច្ចយេ វា អត្តទីបា វិហរិស្សន្តិ អត្តសរណា អនញ្ញសរណា, ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា; តមតគ្គេ មេតេ, អានន្ទ, ភិក្ខូ ភវិស្សន្តិ យេ កេចិ សិក្ខាកាមា’’តិ. នវមំ.

១០. ភិក្ខុនុបស្សយសុត្តំ

៣៧៦. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុនុបស្សយោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខុនិយោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តា ភិក្ខុនិយោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោចុំ –

‘‘ឥធ, ភន្តេ អានន្ទ, សម្ពហុលា ភិក្ខុនិយោ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា [សុបដ្ឋិតចិត្តា (សី. បី. ក.)] វិហរន្តិយោ ឧឡារំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ សញ្ជានន្តី’’តិ [សម្បជានន្តីតិ (ក.)]. ‘‘ឯវមេតំ, ភគិនិយោ, ឯវមេតំ, ភគិនិយោ! យោ ហិ កោចិ, ភគិនិយោ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ វិហរតិ, តស្សេតំ បាដិកង្ខំ – ‘ឧឡារំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ សញ្ជានិស្សតី’’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ តា ភិក្ខុនិយោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុនុបស្សយោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិំ. អថ ខោ, ភន្តេ, សម្ពហុលា ភិក្ខុនិយោ យេនាហំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា មំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ, ភន្តេ, តា ភិក្ខុនិយោ មំ ឯតទវោចុំ – ‘ឥធ, ភន្តេ អានន្ទ, សម្ពហុលា ភិក្ខុនិយោ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា វិហរន្តិយោ ឧឡារំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ សញ្ជានន្តី’តិ. ឯវំ វុត្តាហំ, ភន្តេ, តា ភិក្ខុនិយោ ឯតទវោចំ – ‘ឯវមេតំ, ភគិនិយោ, ឯវមេតំ, ភគិនិយោ! យោ ហិ កោចិ, ភគិនិយោ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ វិហរតិ, តស្សេតំ បាដិកង្ខំ – ឧឡារំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ សញ្ជានិស្សតី’’’តិ.

‘‘ឯវមេតំ, អានន្ទ, ឯវមេតំ, អានន្ទ! យោ ហិ កោចិ, អានន្ទ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ វិហរតិ, តស្សេតំ បាដិកង្ខំ – ‘ឧឡារំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ សញ្ជានិស្សតិ’’’ [សញ្ជានិស្សតីតិ (ពហូសុ)].

‘‘កតមេសុ ចតូសុ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរតោ កាយារម្មណោ វា ឧប្បជ្ជតិ កាយស្មិំ បរិឡាហោ, ចេតសោ វា លីនត្តំ, ពហិទ្ធា វា ចិត្តំ វិក្ខិបតិ. តេនានន្ទ [តេនហានន្ទ (សី.)], ភិក្ខុនា កិស្មិញ្ចិទេវ បសាទនីយេ និមិត្តេ ចិត្តំ បណិទហិតព្ពំ. តស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ បសាទនីយេ និមិត្តេ ចិត្តំ បណិទហតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ. បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ. បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ. បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទយតិ [វេទិយតិ (សី.)]. សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យស្ស ខ្វាហំ អត្ថាយ ចិត្តំ បណិទហិំ, សោ មេ អត្ថោ អភិនិប្ផន្នោ. ហន្ទ, ទានិ បដិសំហរាមី’តិ. សោ បដិសំហរតិ ចេវ ន ច វិតក្កេតិ ន ច វិចារេតិ. ‘អវិតក្កោម្ហិ អវិចារោ, អជ្ឈត្តំ សតិមា សុខមស្មី’តិ បជានាតិ’’.

‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរតោ ធម្មារម្មណោ វា ឧប្បជ្ជតិ កាយស្មិំ បរិឡាហោ, ចេតសោ វា លីនត្តំ, ពហិទ្ធា វា ចិត្តំ វិក្ខិបតិ. តេនានន្ទ, ភិក្ខុនា កិស្មិញ្ចិទេវ បសាទនីយេ និមិត្តេ ចិត្តំ បណិទហិតព្ពំ. តស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ បសាទនីយេ និមិត្តេ ចិត្តំ បណិទហតោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ. បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ. បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ. បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទយតិ. សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘យស្ស ខ្វាហំ អត្ថាយ ចិត្តំ បណិទហិំ, សោ មេ អត្ថោ អភិនិប្ផន្នោ. ហន្ទ, ទានិ បដិសំហរាមី’តិ. សោ បដិសំហរតិ ចេវ ន ច វិតក្កេតិ ន ច វិចារេតិ. ‘អវិតក្កោម្ហិ អវិចារោ, អជ្ឈត្តំ សតិមា សុខមស្មី’តិ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, បណិធាយ ភាវនា ហោតិ.

‘‘កថញ្ចានន្ទ, អប្បណិធាយ ភាវនា ហោតិ? ពហិទ្ធា, អានន្ទ, ភិក្ខុ ចិត្តំ អប្បណិធាយ ‘អប្បណិហិតំ មេ ពហិទ្ធា ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ. អថ បច្ឆាបុរេ ‘អសំខិត្តំ វិមុត្តំ អប្បណិហិត’ន្តិ បជានាតិ. អថ ច បន ‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា សុខមស្មី’តិ បជានាតិ. ពហិទ្ធា, អានន្ទ, ភិក្ខុ ចិត្តំ អប្បណិធាយ ‘អប្បណិហិតំ មេ ពហិទ្ធា ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ. អថ បច្ឆាបុរេ ‘អសំខិត្តំ វិមុត្តំ អប្បណិហិត’ន្តិ បជានាតិ. អថ ច បន ‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា សុខមស្មី’តិ បជានាតិ. ពហិទ្ធា, អានន្ទ, ភិក្ខុ ចិត្តំ អប្បណិធាយ ‘អប្បណិហិតំ មេ ពហិទ្ធា ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ. អថ បច្ឆាបុរេ ‘អសំខិត្តំ វិមុត្តំ អប្បណិហិត’ន្តិ បជានាតិ. អថ ច បន ‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា សុខមស្មី’តិ បជានាតិ. ពហិទ្ធា, អានន្ទ, ភិក្ខុ ចិត្តំ អប្បណិធាយ ‘អប្បណិហិតំ មេ ពហិទ្ធា ចិត្ត’ន្តិ បជានាតិ. អថ បច្ឆាបុរេ ‘អសំខិត្តំ វិមុត្តំ អប្បណិហិត’ន្តិ បជានាតិ. អថ ច បន ‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា សុខមស្មី’តិ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, អប្បណិធាយ ភាវនា ហោតិ.

‘‘ឥតិ ខោ, អានន្ទ, ទេសិតា មយា បណិធាយ ភាវនា, ទេសិតា អប្បណិធាយ ភាវនា. យំ, អានន្ទ, សត្ថារា ករណីយំ សាវកានំ ហិតេសិនា អនុកម្បកេន អនុកម្បំ ឧបាទាយ, កតំ វោ តំ មយា. ឯតានិ, អានន្ទ, រុក្ខមូលានិ, ឯតានិ សុញ្ញាគារានិ! ឈាយថានន្ទ, មា បមាទត្ថ; មា បច្ឆា វិប្បដិសារិនោ អហុវត្ថ! អយំ វោ អម្ហាកំ អនុសាសនី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ. ទសមំ.

អម្ពបាលិវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អម្ពបាលិ សតោ ភិក្ខុ, សាលា កុសលរាសិ ច;

សកុណគ្ធិ មក្កដោ សូទោ, គិលានោ ភិក្ខុនុបស្សយោតិ.

២. នាលន្ទវគ្គោ

១. មហាបុរិសសុត្តំ

៣៧៧. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘មហាបុរិសោ, មហាបុរិសោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, មហាបុរិសោ ហោតី’’តិ? ‘‘វិមុត្តចិត្តត្តា ខ្វាហំ, សារិបុត្ត, ‘មហាបុរិសោ’តិ វទាមិ. អវិមុត្តចិត្តត្តា ‘នោ មហាបុរិសោ’តិ វទាមិ’’.

‘‘កថញ្ច, សារិបុត្ត, វិមុត្តចិត្តោ ហោតិ? ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស កាយេ កាយានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ វិរជ្ជតិ, វិមុច្ចតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ. វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. តស្ស ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សិនោ វិហរតោ ចិត្តំ វិរជ្ជតិ, វិមុច្ចតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ. ឯវំ ខោ, សារិបុត្ត, វិមុត្តចិត្តោ ហោតិ. វិមុត្តចិត្តត្តា ខ្វាហំ, សារិបុត្ត, ‘មហាបុរិសោ’តិ វទាមិ. អវិមុត្តចិត្តត្តា ‘នោ មហាបុរិសោ’តិ វទាមី’’តិ. បឋមំ.

២. នាលន្ទសុត្តំ

៣៧៨. ឯកំ សមយំ ភគវា នាលន្ទាយំ វិហរតិ បាវារិកម្ពវនេ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯវំបសន្នោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតិ! ន ចាហុ, ន ច ភវិស្សតិ, ន ចេតរហិ វិជ្ជតិ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ភគវតា ភិយ្យោភិញ្ញតរោ, យទិទំ – សម្ពោធិយ’’ន្តិ. ‘‘ឧឡារា ខោ ត្យាយំ, សារិបុត្ត, អាសភី វាចា ភាសិតា, ឯកំសោ គហិតោ, សីហនាទោ នទិតោ – ‘ឯវំបសន្នោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតិ! ន ចាហុ, ន ច ភវិស្សតិ ន ចេតរហិ វិជ្ជតិ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ភគវតា ភិយ្យោភិញ្ញតរោ, យទិទំ – សម្ពោធិយ’’’ន្តិ.

‘‘កិំ នុ តេ, សារិបុត្ត, យេ តេ អហេសុំ អតីតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, សព្ពេ តេ ភគវន្តោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតា – ‘ឯវំសីលា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិ វា, ‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិ វា, ‘ឯវំបញ្ញា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិ វា, ‘ឯវំវិហារិនោ តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិ វា, ‘ឯវំវិមុត្តា តេ ភគវន្តោ អហេសុំ’ ឥតិ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’!

‘‘កិំ បន តេ, សារិបុត្ត, យេ តេ ភវិស្សន្តិ អនាគតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, សព្ពេ តេ ភគវន្តោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតា – ‘ឯវំសីលា តេ ភគវន្តោ ភវិស្សន្តិ’ ឥតិ វា, ‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ ភវិស្សន្តិ’ ឥតិ វា, ‘ឯវំបញ្ញា តេ ភគវន្តោ ភវិស្សន្តិ’ ឥតិ វា, ‘ឯវំវិហារិនោ តេ ភគវន្តោ ភវិស្សន្តិ’ ឥតិ វា, ‘ឯវំវិមុត្តា តេ ភគវន្តោ ភវិស្សន្តិ’ ឥតិ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘កិំ បន ត្យាហំ [កិំ បន តេ (សី.)], សារិបុត្ត, ឯតរហិ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ – ‘ឯវំសីលោ ភគវា’ ឥតិ វា, ‘ឯវំធម្មោ ភគវា’ ឥតិ វា, ‘ឯវំបញ្ញោ ភគវា’ ឥតិ វា, ‘ឯវំវិហារី ភគវា’ ឥតិ វា, ‘ឯវំវិមុត្តោ ភគវា’ ឥតិ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯត្ថ ច តេ, សារិបុត្ត, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ អរហន្តេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ ចេតោបរិយញាណំ [ចេតោបរិយាយញាណំ (ពហូសុ)] នត្ថិ. អថ កិញ្ចរហិ ត្យាយំ, សារិបុត្ត, ឧឡារា អាសភី វាចា ភាសិតា, ឯកំសោ គហិតោ, សីហនាទោ នទិតោ – ‘ឯវំបសន្នោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតិ! ន ចាហុ, ន ច ភវិស្សតិ, ន ចេតរហិ វិជ្ជតិ អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ភគវតា’ ភិយ្យោភិញ្ញតរោ, យទិទំ – សម្ពោធិយ’’ន្តិ?

‘‘ន ខោ មេ [ន ខោ មេ តំ (ស្យា. កំ. ក.)], ភន្តេ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ អរហន្តេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ ចេតោបរិយញាណំ អត្ថិ, អបិ ច មេ ធម្មន្វយោ វិទិតោ. សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, រញ្ញោ បច្ចន្តិមំ នគរំ ទឡ្ហុទ្ធាបំ [ទឡ្ហុទ្ទាបំ (សី. បី. ក.), ទឡ្ហទ្ធាបំ (ស្យា. កំ.)] ទឡ្ហបាការតោរណំ ឯកទ្វារំ. តត្រស្ស ទោវារិកោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី អញ្ញាតានំ និវារេតា ញាតានំ បវេសេតា. សោ តស្ស នគរស្ស សមន្តា អនុបរិយាយបថំ អនុក្កមមានោ ន បស្សេយ្យ បាការសន្ធិំ វា បាការវិវរំ វា, អន្តមសោ ពិឡារនិក្ខមនមត្តម្បិ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘យេ ខោ កេចិ ឱឡារិកា បាណា ឥមំ នគរំ បវិសន្តិ វា និក្ខមន្តិ វា, សព្ពេ តេ ឥមិនាវ ទ្វារេន បវិសន្តិ វា និក្ខមន្តិ វា’តិ. ឯវមេវ ខោ មេ, ភន្តេ, ធម្មន្វយោ វិទិតោ – ‘យេបិ តេ, ភន្តេ, អហេសុំ អតីតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, សព្ពេ តេ ភគវន្តោ បញ្ច នីវរណេ បហាយ, ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ, ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា, អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិំសុ. យេបិ តេ, ភន្តេ, ភវិស្សន្តិ អនាគតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, សព្ពេ តេ ភគវន្តោ បញ្ច នីវរណេ បហាយ, ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ, ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា, អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិស្សន្តិ. ភគវាបិ, ភន្តេ, ឯតរហិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បញ្ច នីវរណេ បហាយ, ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ, ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា, អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! តស្មាតិហ ត្វំ, សារិបុត្ត, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ អភិក្ខណំ ភាសេយ្យាសិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ. យេសម្បិ ហិ, សារិបុត្ត, មោឃបុរិសានំ ភវិស្សតិ តថាគតេ កង្ខា វា វិមតិ វា, តេសម្បិមំ ធម្មបរិយាយំ សុត្វា យា តថាគតេ កង្ខា វា វិមតិ វា សា បហីយិស្សតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ចុន្ទសុត្តំ

៣៧៩. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ មគធេសុ វិហរតិ នាលកគាមកេ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. ចុន្ទោ ច សមណុទ្ទេសោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ឧបដ្ឋាកោ ហោតិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តេនេវ អាពាធេន បរិនិព្ពាយិ. អថ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បត្តចីវរមាទាយ យេន សាវត្ថិ ជេតវនំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, សារិបុត្តោ បរិនិព្ពុតោ. ឥទមស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ.

‘‘អត្ថិ ខោ ឥទំ, អាវុសោ ចុន្ទ, កថាបាភតំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ. អាយាមាវុសោ ចុន្ទ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិស្សាម; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសិ.

អថ ខោ អាយស្មា ច អានន្ទោ ចុន្ទោ ច សមណុទ្ទេសោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ភន្តេ, ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ ឯវមាហ – ‘អាយស្មា, ភន្តេ, សារិបុត្តោ បរិនិព្ពុតោ; ឥទមស្ស បត្តចីវរ’ន្តិ. អបិ ច មេ, ភន្តេ, មធុរកជាតោ វិយ កាយោ, ទិសាបិ មេ ន បក្ខាយន្តិ, ធម្មាបិ មំ នប្បដិភន្តិ ‘អាយស្មា សារិបុត្តោ បរិនិព្ពុតោ’តិ សុត្វា’’.

‘‘កិំ នុ ខោ តេ, អានន្ទ, សារិបុត្តោ សីលក្ខន្ធំ វា អាទាយ បរិនិព្ពុតោ, សមាធិក្ខន្ធំ វា អាទាយ បរិនិព្ពុតោ, បញ្ញាក្ខន្ធំ វា អាទាយ បរិនិព្ពុតោ, វិមុត្តិក្ខន្ធំ វា អាទាយ បរិនិព្ពុតោ, វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ វា អាទាយ បរិនិព្ពុតោ’’តិ? ‘‘ន ច ខោ មេ, ភន្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ សីលក្ខន្ធំ វា អាទាយ បរិនិព្ពុតោ, សមាធិក្ខន្ធំ វា…បេ… បញ្ញាក្ខន្ធំ វា… វិមុត្តិក្ខន្ធំ វា… វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ វា អាទាយ បរិនិព្ពុតោ. អបិ ច មេ, ភន្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ ឱវាទកោ អហោសិ ឱតិណ្ណោ វិញ្ញាបកោ សន្ទស្សកោ សមាទបកោ សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ, អកិលាសុ ធម្មទេសនាយ, អនុគ្គាហកោ សព្រហ្មចារីនំ. តំ មយំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ធម្មោជំ ធម្មភោគំ ធម្មានុគ្គហំ អនុស្សរាមា’’តិ.

‘‘ននុ តំ, អានន្ទ, មយា បដិកច្ចេវ [បដិគច្ចេវ (សី. បី.)] អក្ខាតំ – ‘សព្ពេហិ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ អញ្ញថាភាវោ. តំ កុតេត្ថ, អានន្ទ, លព្ភា! យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ វត មា បលុជ្ជីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ យោ មហន្តតរោ ខន្ធោ សោ បលុជ្ជេយ្យ; ឯវមេវ ខោ អានន្ទ, មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ សារិបុត្តោ បរិនិព្ពុតោ. តំ កុតេត្ថ, អានន្ទ, លព្ភា! យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ វត មា បលុជ្ជី’តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តស្មាតិហានន្ទ, អត្តទីបា វិហរថ អត្តសរណា អនញ្ញសរណា, ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា.

៤. ឧក្កចេលសុត្តំ

៣៨០. ឯកំ សមយំ ភគវា វជ្ជីសុ វិហរតិ ឧក្កចេលាយំ គង្គាយ នទិយា តីរេ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អចិរបរិនិព្ពុតេសុ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អជ្ឈោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ.

អថ ខោ ភគវា តុណ្ហីភូតំ ភិក្ខុសង្ឃំ អនុវិលោកេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អបិ ម្យាយំ, ភិក្ខវេ, បរិសា សុញ្ញា វិយ ខាយតិ បរិនិព្ពុតេសុ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ. អសុញ្ញា មេ, ភិក្ខវេ, បរិសា ហោតិ, អនបេក្ខា តស្សំ ទិសាយំ ហោតិ, យស្សំ ទិសាយំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា វិហរន្តិ. យេ ហិ តេ, ភិក្ខវេ, អហេសុំ អតីតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសម្បិ ភគវន្តានំ ឯតប្បរមំយេវ សាវកយុគំ [ឯតបរមំយេវ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អហោសិ – សេយ្យថាបិ មយ្ហំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា. យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ភវិស្សន្តិ អនាគតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសម្បិ ភគវន្តានំ ឯតប្បរមំយេវ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ – សេយ្យថាបិ មយ្ហំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា. អច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, សាវកានំ! អព្ភុតំ, ភិក្ខវេ, សាវកានំ! សត្ថុ ច នាម សាសនករា ភវិស្សន្តិ ឱវាទប្បដិករា, ចតុន្នញ្ច បរិសានំ បិយា ភវិស្សន្តិ មនាបា គរុភាវនីយា ច! អច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស, អព្ភុតំ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស! ឯវរូបេបិ នាម សាវកយុគេ បរិនិព្ពុតេ នត្ថិ តថាគតស្ស សោកោ វា បរិទេវោ វា! តំ កុតេត្ថ, ភិក្ខវេ, លព្ភា! យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ វត មា បលុជ្ជីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ យេ មហន្តតរា ខន្ធា តេ បលុជ្ជេយ្យុំ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា បរិនិព្ពុតា. តំ កុតេត្ថ, ភិក្ខវេ, លព្ភា! យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ វត មា បលុជ្ជីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, អត្តទីបា វិហរថ អត្តសរណា អនញ្ញសរណា, ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្តទីបោ វិហរតិ អត្តសរណោ អនញ្ញសរណោ, ធម្មទីបោ ធម្មសរណោ អនញ្ញសរណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្តទីបោ វិហរតិ អត្តសរណោ អនញ្ញសរណោ, ធម្មទីបោ ធម្មសរណោ អនញ្ញសរណោ. យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ វា មមច្ចយេ វា អត្តទីបា វិហរិស្សន្តិ អត្តសរណា អនញ្ញសរណា, ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា; តមតគ្គេ មេតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ភវិស្សន្តិ យេ កេចិ សិក្ខាកាមា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ពាហិយសុត្តំ

៣៨១. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អាយស្មា ពាហិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ពាហិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ពាហិយ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ, ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា. យតោ ច ខោ តេ, ពាហិយ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ភវិស្សតិ, ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេយ្យាសិ’’.

‘‘កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ត្វំ, ពាហិយ, កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. យតោ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ឯវំ ភាវេស្សសិ, តតោ តុយ្ហំ, ពាហិយ, យា រត្តិ វា ទិវសោ វា អាគមិស្សតិ, វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ បរិហានី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ពាហិយោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ អាយស្មា ពាហិយោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា ពាហិយោ អរហតំ អហោសីតិ. បញ្ចមំ.

៦. ឧត្តិយសុត្តំ

៣៨២. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អាយស្មា ឧត្តិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឧត្តិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ឧត្តិយ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ, ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា. យតោ ច ខោ តេ, ឧត្តិយ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ភវិស្សតិ, ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា, តតោ ត្វំ, ឧត្តិយ, សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេយ្យាសិ’’.

‘‘កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ត្វំ, ឧត្តិយ, កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាហិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. យតោ ខោ ត្វំ, ឧត្តិយ, សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ឯវំ ភាវេស្សសិ, តតោ ត្វំ, ឧត្តិយ, គមិស្សសិ មច្ចុធេយ្យស្ស បារ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ឧត្តិយោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ អាយស្មា ឧត្តិយោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា ឧត្តិយោ អរហតំ អហោសីតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អរិយសុត្តំ

៣៨៣. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា អរិយា និយ្យានិកា និយ្យន្តិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា អរិយា និយ្យានិកា និយ្យន្តិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ. សត្តមំ.

៨. ព្រហ្មសុត្តំ

៣៨៤. ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ឯកាយនោ អយំ មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’.

‘‘កតមេ ចត្តារោ? កាយេ វា ភិក្ខុ កាយានុបស្សី វិហរេយ្យ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ វា ភិក្ខុ…បេ… ចិត្តេ វា ភិក្ខុ…បេ… ធម្មេសុ វា ភិក្ខុ ធម្មានុបស្សី វិហរេយ្យ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯកាយនោ អយំ មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ.

អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ – ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសិ. អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯវមេតំ, ភគវា, ឯវមេតំ, សុគត! ឯកាយនោ អយំ, ភន្តេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’.

‘‘កតមេ ចត្តារោ? កាយេ វា, ភន្តេ, ភិក្ខុ កាយានុបស្សី វិហរេយ្យ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ វា, ភន្តេ, ភិក្ខុ…បេ… ចិត្តេ វា, ភន្តេ, ភិក្ខុ…បេ… ធម្មេសុ វា, ភន្តេ, ភិក្ខុ ធម្មានុបស្សី វិហរេយ្យ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឯកាយនោ អយំ, ភន្តេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ.

ឥទមវោច ព្រហ្មា សហម្បតិ. ឥទំ វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

‘‘ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី, មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន តរិំសុ បុព្ពេ, តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ. អដ្ឋមំ;

៩. សេទកសុត្តំ

៣៨៥. ឯកំ សមយំ ភគវា សុម្ភេសុ វិហរតិ សេទកំ នាម សុម្ភានំ និគមោ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ចណ្ឌាលវំសិកោ ចណ្ឌាលវំសំ ឧស្សាបេត្វា មេទកថាលិកំ អន្តេវាសិំ អាមន្តេសិ – ‘ឯហិ ត្វំ, សម្ម មេទកថាលិកេ, ចណ្ឌាលវំសំ អភិរុហិត្វា មម ឧបរិខន្ធេ តិដ្ឋាហី’តិ. ‘ឯវំ, អាចរិយា’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, មេទកថាលិកា អន្តេវាសី ចណ្ឌាលវំសិកស្ស បដិស្សុត្វា ចណ្ឌាលវំសំ អភិរុហិត្វា អាចរិយស្ស ឧបរិខន្ធេ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ចណ្ឌាលវំសិកោ មេទកថាលិកំ អន្តេវាសិំ ឯតទវោច – ‘ត្វំ, សម្ម មេទកថាលិកេ, មមំ រក្ខ, អហំ តំ រក្ខិស្សាមិ. ឯវំ មយំ អញ្ញមញ្ញំ គុត្តា អញ្ញមញ្ញំ រក្ខិតា សិប្បានិ ចេវ ទស្សេស្សាម, លាភញ្ច [លាភេ ច (សី.)] លច្ឆាម, សោត្ថិនា ច ចណ្ឌាលវំសា ឱរោហិស្សាមា’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, មេទកថាលិកា អន្តេវាសី ចណ្ឌាលវំសិកំ ឯតទវោច – ‘ន ខោ បនេតំ, អាចរិយ, ឯវំ ភវិស្សតិ. ត្វំ, អាចរិយ, អត្តានំ រក្ខ, អហំ អត្តានំ រក្ខិស្សាមិ. ឯវំ មយំ អត្តគុត្តា អត្តរក្ខិតា សិប្បានិ ចេវ ទស្សេស្សាម, លាភញ្ច លច្ឆាម, សោត្ថិនា ច ចណ្ឌាលវំសា ឱរោហិស្សាមា’’’តិ. ‘‘សោ តត្ថ ញាយោ’’តិ ភគវា ឯតទវោច, ‘‘យថា មេទកថាលិកា អន្តេវាសី អាចរិយំ អវោច. អត្តានំ, ភិក្ខវេ, រក្ខិស្សាមីតិ សតិបដ្ឋានំ សេវិតព្ពំ; បរំ រក្ខិស្សាមីតិ សតិបដ្ឋានំ សេវិតព្ពំ. អត្តានំ, ភិក្ខវេ, រក្ខន្តោ បរំ រក្ខតិ, បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ’’.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្តានំ រក្ខន្តោ បរំ រក្ខតិ? អាសេវនាយ, ភាវនាយ, ពហុលីកម្មេន – ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្តានំ រក្ខន្តោ បរំ រក្ខតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ? ខន្តិយា, អវិហិំសាយ, មេត្តចិត្តតាយ, អនុទយតាយ – ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ. អត្តានំ, ភិក្ខវេ, រក្ខិស្សាមីតិ សតិបដ្ឋានំ សេវិតព្ពំ; បរំ រក្ខិស្សាមីតិ សតិបដ្ឋានំ សេវិតព្ពំ. អត្តានំ, ភិក្ខវេ, រក្ខន្តោ បរំ រក្ខតិ, បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតី’’តិ. នវមំ.

១០. ជនបទកល្យាណីសុត្តំ

៣៨៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សុម្ភេសុ វិហរតិ សេទកំ នាម សុម្ភានំ និគមោ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ‘ជនបទកល្យាណី, ជនបទកល្យាណី’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, មហាជនកាយោ សន្និបតេយ្យ. ‘សា ខោ បនស្ស ជនបទកល្យាណី បរមបាសាវិនី នច្ចេ, បរមបាសាវិនី គីតេ. ជនបទកល្យាណី នច្ចតិ គាយតី’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិយ្យោសោមត្តាយ មហាជនកាយោ សន្និបតេយ្យ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិកូលោ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អយំ តេ, អម្ភោ បុរិស, សមតិត្តិកោ តេលបត្តោ អន្តរេន ច មហាសមជ្ជំ អន្តរេន ច ជនបទកល្យាណិយា បរិហរិតព្ពោ. បុរិសោ ច តេ ឧក្ខិត្តាសិកោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិស្សតិ. យត្ថេវ នំ ថោកម្បិ ឆឌ្ឌេស្សតិ តត្ថេវ តេ សិរោ បាតេស្សតី’តិ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ តេលបត្តំ អមនសិករិត្វា ពហិទ្ធា បមាទំ អាហរេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឧបមា ខោ ម្យាយំ, ភិក្ខវេ, កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ. អយំ ចេវេត្ថ អត្ថោ – សមតិត្តិកោ តេលបត្តោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, កាយគតាយ ឯតំ សតិយា អធិវចនំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘កាយគតា សតិ នោ ភាវិតា ភវិស្សតិ ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា’តិ. ឯវញ្ហិ ខោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. ទសមំ.

នាលន្ទវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

មហាបុរិសោ នាលន្ទំ, ចុន្ទោ ចេលញ្ច ពាហិយោ;

ឧត្តិយោ អរិយោ ព្រហ្មា, សេទកំ ជនបទេន ចាតិ.

៣. សីលដ្ឋិតិវគ្គោ

១. សីលសុត្តំ

៣៨៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច អានន្ទោ អាយស្មា ច ភទ្ទោ បាដលិបុត្តេ វិហរន្តិ កុក្កុដារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា ភទ្ទោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ភទ្ទោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘យានិមានិ, អាវុសោ អានន្ទ, កុសលានិ សីលានិ វុត្តានិ ភគវតា, ឥមានិ កុសលានិ សីលានិ កិមត្ថិយានិ វុត្តានិ ភគវតា’’តិ?

‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ ភទ្ទ! ភទ្ទកោ ខោ តេ, អាវុសោ ភទ្ទ, ឧម្មង្គោ [ឧម្មគ្គោ (សី. ស្យា. កំ.)], ភទ្ទកំ បដិភានំ, កល្យាណី បរិបុច្ឆា. ឯវញ្ហិ ត្វំ, អាវុសោ ភទ្ទ, បុច្ឆសិ – ‘យានិមានិ អាវុសោ អានន្ទ, កុសលានិ សីលានិ វុត្តានិ ភគវតា, ឥមានិ កុសលានិ សីលានិ កិមត្ថិយានិ វុត្តានិ ភគវតា’’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘យានិមានិ, អាវុសោ ភទ្ទ, កុសលានិ សីលានិ វុត្តានិ ភគវតា, ឥមានិ កុសលានិ សីលានិ យាវទេវ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនាយ វុត្តានិ ភគវតា’’.

‘‘កតមេសំ ចតុន្នំ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. យានិមានិ, អាវុសោ ភទ្ទ, កុសលានិ សីលានិ វុត្តានិ ភគវតា, ឥមានិ កុសលានិ សីលានិ យាវទេវ ឥមេសំ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនាយ វុត្តានិ ភគវតា’’តិ. បឋមំ.

២. ចិរដ្ឋិតិសុត្តំ

៣៨៨. តំយេវ និទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ភទ្ទោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ? កោ បនាវុសោ អានន្ទ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’តិ?

‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ ភទ្ទ! ភទ្ទកោ ខោ តេ, អាវុសោ ភទ្ទ, ឧម្មង្គោ, ភទ្ទកំ បដិភានំ, កល្យាណី បរិបុច្ឆា. ឯវញ្ហិ ត្វំ, អាវុសោ ភទ្ទ, បុច្ឆសិ – ‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ? កោ បនាវុសោ អានន្ទ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘ចតុន្នំ ខោ, អាវុសោ, សតិបដ្ឋានានំ អភាវិតត្តា អពហុលីកតត្តា តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ. ចតុន្នញ្ច ខោ, អាវុសោ, សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ’’.

‘‘កតមេសំ ចតុន្នំ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឥមេសំ ខោ, អាវុសោ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ អភាវិតត្តា អពហុលីកតត្តា តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ. ឥមេសញ្ច ខោ, អាវុសោ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បរិហានសុត្តំ

៣៨៩. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច អានន្ទោ អាយស្មា ច ភទ្ទោ បាដលិបុត្តេ វិហរន្តិ កុក្កុដារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា ភទ្ទោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ភទ្ទោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន សទ្ធម្មបរិហានំ ហោតិ? កោ នុ ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន សទ្ធម្មអបរិហានំ ហោតី’’តិ?

‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ ភទ្ទ! ភទ្ទកោ ខោ តេ, អាវុសោ ភទ្ទ, ឧម្មង្គោ, ភទ្ទកំ បដិភានំ, កល្យាណី បរិបុច្ឆា. ឯវញ្ហិ ត្វំ, អាវុសោ ភទ្ទ, បុច្ឆសិ – ‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន សទ្ធម្មបរិហានំ ហោតិ? កោ បនាវុសោ អានន្ទ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន សទ្ធម្មអបរិហានំ ហោតី’’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘ចតុន្នំ ខោ, អាវុសោ, សតិបដ្ឋានានំ អភាវិតត្តា អពហុលីកតត្តា សទ្ធម្មបរិហានំ ហោតិ. ចតុន្នញ្ច ខោ, អាវុសោ, សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា សទ្ធម្មអបរិហានំ ហោតិ’’.

‘‘កតមេសំ ចតុន្នំ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឥមេសំ ខោ, អាវុសោ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ អភាវិតត្តា អពហុលីកតត្តា សទ្ធម្មបរិហានំ ហោតិ. ឥមេសញ្ច ខោ, អាវុសោ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា សទ្ធម្មអបរិហានំ ហោតី’’តិ. តតិយំ.

៤. សុទ្ធសុត្តំ

៣៩០. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ …បេ… ចិត្តេ …បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អញ្ញតរព្រាហ្មណសុត្តំ

៣៩១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភោ គោតម, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ? កោ បន, ភោ គោតម, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’តិ?

‘‘ចតុន្នំ ខោ, ព្រាហ្មណ, សតិបដ្ឋានានំ អភាវិតត្តា អពហុលីកតត្តា តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ. ចតុន្នញ្ច ខោ, ព្រាហ្មណ, សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ.

‘‘កតមេសំ ចតុន្នំ? ឥធ, ព្រាហ្មណ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឥមេសំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ អភាវិតត្តា អពហុលីកតត្តា តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ន ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ. ឥមេសញ្ច ខោ, ព្រាហ្មណ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា តថាគតេ បរិនិព្ពុតេ សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. បទេសសុត្តំ

៣៩២. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ សាកេតេ វិហរន្តិ កណ្ឌកីវនេ [កណ្ដកីវនេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. អថ ខោ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតា យេនាយស្មា អនិរុទ្ធោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អនុរុទ្ធេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘‘‘សេខោ, សេខោ’តិ [សេក្ខោ សេក្ខោតិ (ស្យា. កំ.)], អាវុសោ អនុរុទ្ធ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, សេខោ ហោតី’’តិ? ‘‘ចតុន្នំ ខោ, អាវុសោ, សតិបដ្ឋានានំ បទេសំ ភាវិតត្តា សេខោ ហោតិ’’.

៧. សមត្តសុត្តំ

៣៩៣. តំយេវ និទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘‘‘អសេខោ, អសេខោ’តិ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, អសេខោ ហោតី’’តិ? ‘‘ចតុន្នំ ខោ, អាវុសោ, សតិបដ្ឋានានំ សមត្តំ ភាវិតត្តា អសេខោ ហោតិ’’.

៨. លោកសុត្តំ

៣៩៤. តំយេវ និទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘‘កតមេសំ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ធម្មានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា មហាភិញ្ញតំ [មហាភិញ្ញាតំ (បី.)] បត្តោ’’តិ? ‘‘ចតុន្នំ, អាវុសោ, សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា មហាភិញ្ញតំ បត្តោ’’.

‘‘កតមេសំ ចតុន្នំ? ឥធាហំ, អាវុសោ, កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. ឥមេសំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា មហាភិញ្ញតំ បត្តោ. ឥមេសញ្ច បនាហំ, អាវុសោ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា សហស្សំ លោកំ អភិជានាមី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. សិរិវឌ្ឍសុត្តំ

៣៩៥. ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន សិរិវឌ្ឍោ [សិរីវឌ្ឍោ (ក.)] គហបតិ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ សិរិវឌ្ឍោ គហបតិ អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បាទេ សិរសា វន្ទ – ‘សិរិវឌ្ឍោ, ភន្តេ, គហបតិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ. ឯវញ្ច វទេហិ – ‘សាធុ កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ យេន សិរិវឌ្ឍស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ បុរិសោ សិរិវឌ្ឍស្ស គហបតិស្ស បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ បុរិសោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘សិរិវឌ្ឍោ, ភន្តេ, គហបតិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ, សោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតិ. ឯវញ្ច វទេតិ – ‘សាធុ កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ យេន សិរិវឌ្ឍស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’’តិ. អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ តុណ្ហីភាវេន.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សិរិវឌ្ឍស្ស គហបតិស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សិរិវឌ្ឍំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ តេ, គហបតិ, ខមនីយំ កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ទុក្ខា វេទនា បដិក្កមន្តិ, នោ អភិក្កមន្តិ; បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ អភិក្កមោ’’តិ? ‘‘ន មេ, ភន្តេ, ខមនីយំ ន យាបនីយំ. ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ; អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ’’តិ.

‘‘តស្មាតិហ តេ, គហបតិ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរិស្សាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរិស្សាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’ន្តិ. ឯវញ្ហិ តេ, គហបតិ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ.

‘‘យេមេ, ភន្តេ, ភគវតា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ទេសិតា សំវិជ្ជន្តិ, តេ ធម្មា [សំវិជ្ជន្តេ រតនធម្មា (សី.)] មយិ, អហញ្ច តេសុ ធម្មេសុ សន្ទិស្សាមិ. អហញ្ហិ, ភន្តេ, កាយេ កាយានុបស្សី វិហរាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ…បេ… ចិត្តេ…បេ… ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ. យានិ ចិមានិ, ភន្តេ, ភគវតា បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ ទេសិតានិ, នាហំ, ភន្តេ, តេសំ កិញ្ចិ អត្តនិ អប្បហីនំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘លាភា តេ, គហបតិ, សុលទ្ធំ តេ, គហបតិ! អនាគាមិផលំ តយា, គហបតិ, ព្យាកត’’ន្តិ. នវមំ.