៩. ឆន្នវគ្គោ

១. បលោកធម្មសុត្តំ

៨៤. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘‘លោកោ, លោកោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, លោកោតិ វុច្ចតី’’តិ? ‘‘យំ ខោ, អានន្ទ, បលោកធម្មំ, អយំ វុច្ចតិ អរិយស្ស វិនយេ លោកោ. កិញ្ច, អានន្ទ, បលោកធម្មំ? ចក្ខុ ខោ, អានន្ទ, បលោកធម្មំ, រូបា បលោកធម្មា, ចក្ខុវិញ្ញាណំ បលោកធម្មំ, ចក្ខុសម្ផស្សោ បលោកធម្មោ, យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា…បេ… តម្បិ បលោកធម្មំ…បេ… ជិវ្ហា បលោកធម្មា, រសា បលោកធម្មា, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ បលោកធម្មំ, ជិវ្ហាសម្ផស្សោ បលោកធម្មោ, យម្បិទំ ជិវ្ហាសម្ផស្សបច្ចយា…បេ… តម្បិ បលោកធម្មំ…បេ… មនោ បលោកធម្មោ, ធម្មា បលោកធម្មា, មនោវិញ្ញាណំ បលោកធម្មំ, មនោសម្ផស្សោ បលោកធម្មោ, យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ បលោកធម្មំ. យំ ខោ, អានន្ទ, បលោកធម្មំ, អយំ វុច្ចតិ អរិយស្ស វិនយេ លោកោ’’តិ. បឋមំ.

២. សុញ្ញតលោកសុត្តំ

៨៥. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ…បេ… ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘សុញ្ញោ លោកោ, សុញ្ញោ លោកោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សុញ្ញោ លោកោតិ វុច្ចតី’’តិ? ‘‘យស្មា ច ខោ, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា តស្មា សុញ្ញោ លោកោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា? ចក្ខុ ខោ, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា. រូបា សុញ្ញា អត្តេន វា អត្តនិយេន វា, ចក្ខុវិញ្ញាណំ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា, ចក្ខុសម្ផស្សោ សុញ្ញោ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា…បេ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា. យស្មា ច ខោ, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា, តស្មា សុញ្ញោ លោកោតិ វុច្ចតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. សំខិត្តធម្មសុត្តំ

៨៦. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អានន្ទ, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘រូបា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ជិវ្ហា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ… ជិវ្ហាសម្ផស្សោ…បេ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ឯវំ បស្សំ, អានន្ទ, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… ចក្ខុសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. តតិយំ.

៤. ឆន្នសុត្តំ

៨៧. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាចុន្ទោ អាយស្មា ច ឆន្នោ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ វិហរន្តិ. តេន ខោ បន សមយេន យេន អាយស្មា ឆន្នោ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា មហាចុន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាចុន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘អាយាមាវុសោ ចុន្ទ, យេនាយស្មា ឆន្នោ តេនុបសង្កមិស្សាម គិលានបុច្ឆកា’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា មហាចុន្ទោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសិ.

អថ ខោ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាចុន្ទោ យេនាយស្មា ឆន្នោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិំសុ. និសជ្ជ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ តេ, អាវុសោ ឆន្ន, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ទុក្ខា វេទនា បដិក្កមន្តិ នោ អភិក្កមន្តិ, បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ អភិក្កមោ’’តិ?

‘‘ន មេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ខមនីយំ ន យាបនីយំ, ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ នោ បដិក្កមន្តិ, អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ បដិក្កមោ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, ពលវា បុរិសោ តិណ្ហេន សិខរេន [ខគ្គេន (ក.)] មុទ្ធនិ [មុទ្ធានំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អភិមត្ថេយ្យ [អភិមន្ថេយ្យ (សី.)]; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អធិមត្តា វាតា មុទ្ធនិ [មុទ្ធានំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឩហនន្តិ [ឧបហនន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី. ក.), ឧហនន្តិ (ក.)]. ន មេ, អាវុសោ, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ…បេ… នោ បដិក្កមោ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, ពលវា បុរិសោ ទឡ្ហេន វរត្តក្ខណ្ឌេន សីសេ សីសវេឋំ ទទេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អធិមត្តា សីសេ សីសវេទនា. ន មេ, អាវុសោ, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ…បេ… នោ បដិក្កមោ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, ទក្ខោ គោឃាតកោ វា គោឃាតកន្តេវាសី វា តិណ្ហេន គោវិកន្តនេន កុច្ឆិំ បរិកន្តេយ្យ; ឯវមេវ ខោ អធិមត្តា វាតា កុច្ឆិំ បរិកន្តន្តិ. ន មេ, អាវុសោ, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ…បេ… នោ បដិក្កមោ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា ទុព្ពលតរំ បុរិសំ នានាពាហាសុ គហេត្វា អង្គារកាសុយា សន្តាបេយ្យុំ សម្បរិតាបេយ្យុំ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អធិមត្តោ កាយស្មិំ ឌាហោ. ន មេ, អាវុសោ, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ, ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ នោ បដិក្កមន្តិ, អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ បដិក្កមោ. សត្ថំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អាហរិស្សាមិ, នាវកង្ខាមិ [នាបិ កង្ខាមិ (ក.)] ជីវិត’’ន្តិ.

‘‘មា អាយស្មា ឆន្នោ សត្ថំ អាហរេសិ. យាបេតាយស្មា ឆន្នោ, យាបេន្តំ មយំ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ ឥច្ឆាម. សចេ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស នត្ថិ សប្បាយានិ ភោជនានិ, អហំ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស សប្បាយានិ ភោជនានិ បរិយេសិស្សាមិ. សចេ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស នត្ថិ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ, អហំ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ បរិយេសិស្សាមិ. សចេ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស នត្ថិ បតិរូបា ឧបដ្ឋាកា, អហំ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ. មា អាយស្មា ឆន្នោ សត្ថំ អាហរេសិ. យាបេតាយស្មា ឆន្នោ, យាបេន្តំ មយំ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ ឥច្ឆាមា’’តិ.

‘‘ន មេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, នត្ថិ សប្បាយានិ ភោជនានិ; អត្ថិ មេ សប្បាយានិ ភោជនានិ. នបិ មេ នត្ថិ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ; អត្ថិ មេ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ. នបិ មេ នត្ថិ បតិរូបា ឧបដ្ឋាកា; អត្ថិ មេ បតិរូបា ឧបដ្ឋាកា. អបិ ច មេ, អាវុសោ, សត្ថា បរិចិណ្ណោ ទីឃរត្តំ មនាបេនេវ, នោ អមនាបេន. ឯតញ្ហិ, អាវុសោ, សាវកស្ស បតិរូបំ យំ សត្ថារំ បរិចរេយ្យ មនាបេនេវ, នោ អមនាបេន. ‘អនុបវជ្ជំ [តំ អនុបវជ្ជំ (ពហូសុ)] ឆន្នោ ភិក្ខុ សត្ថំ អាហរិស្សតី’តិ – ឯវមេតំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ធារេហី’’តិ.

‘‘បុច្ឆេយ្យាម មយំ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ កញ្ចិទេវ [កិញ្ចិទេវ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ទេសំ, សចេ អាយស្មា ឆន្នោ ឱកាសំ ករោតិ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយា’’តិ. ‘‘បុច្ឆាវុសោ សារិបុត្ត, សុត្វា វេទិស្សាមា’’តិ.

‘‘ចក្ខុំ, អាវុសោ ឆន្ន, ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សសិ…បេ… ជិវ្ហំ, អាវុសោ ឆន្ន, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សសិ…បេ… មនំ, អាវុសោ ឆន្ន, មនោវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សសី’’តិ?

‘‘ចក្ខុំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សាមិ…បេ… ជិវ្ហំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សាមិ…បេ… មនំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, មនោវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សាមី’’តិ.

‘‘ចក្ខុស្មិំ, អាវុសោ ឆន្ន, ចក្ខុវិញ្ញាណេ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ កិំ ទិស្វា កិំ អភិញ្ញាយ ចក្ខុំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សសិ… ជិវ្ហាយ, អាវុសោ ឆន្ន, ជិវ្ហាវិញ្ញាណេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ កិំ ទិស្វា កិំ អភិញ្ញាយ ជិវ្ហំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សសិ… មនស្មិំ, អាវុសោ ឆន្ន, មនោវិញ្ញាណេ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ កិំ ទិស្វា កិំ អភិញ្ញាយ មនំ មនោវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សសី’’តិ?

‘‘ចក្ខុស្មិំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ចក្ខុវិញ្ញាណេ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ និរោធំ ទិស្វា និរោធំ អភិញ្ញាយ ចក្ខុំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សាមិ…បេ… ជិវ្ហាយ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ជិវ្ហាវិញ្ញាណេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ និរោធំ ទិស្វា និរោធំ អភិញ្ញាយ ជិវ្ហំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សាមិ…បេ… មនស្មិំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, មនោវិញ្ញាណេ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ និរោធំ ទិស្វា និរោធំ អភិញ្ញាយ មនំ មនោវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពេ ធម្មេ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សាមី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា មហាចុន្ទោ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ ឯតទវោច – ‘‘តស្មាតិហ, អាវុសោ ឆន្ន, ឥទម្បិ តស្ស ភគវតោ សាសនំ និច្ចកប្បំ សាធុកំ មនសិ កាតព្ពំ – ‘និស្សិតស្ស ចលិតំ, អនិស្សិតស្ស ចលិតំ នត្ថិ. ចលិតេ អសតិ បស្សទ្ធិ ហោតិ. បស្សទ្ធិយា សតិ នតិ ន ហោតិ. នតិយា អសតិ អាគតិគតិ ន ហោតិ. អាគតិគតិយា អសតិ ចុតូបបាតោ ន ហោតិ. ចុតូបបាតេ អសតិ នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាចុន្ទោ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ. អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ អចិរបក្កន្តេសុ តេសុ អាយស្មន្តេសុ សត្ថំ អាហរេសិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាយស្មតា, ភន្តេ, ឆន្នេន សត្ថំ អាហរិតំ. តស្ស កា គតិ កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ? ‘‘ននុ តេ, សារិបុត្ត, ឆន្នេន ភិក្ខុនា សម្មុខាយេវ អនុបវជ្ជតា ព្យាកតា’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, បុព្ពវិជ្ជនំ [បុព្ពវិចិរំ (សី.), បុព្ពវិជ្ឈនំ (បី.), បុព្ពជិរំ (ម. និ. ៣.៣៩៤] នាម វជ្ជិគាមោ. តត្ថាយស្មតោ ឆន្នស្ស មិត្តកុលានិ សុហជ្ជកុលានិ ឧបវជ្ជកុលានី’’តិ. ‘‘ហោន្តិ ហេតេ, សារិបុត្ត, ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ មិត្តកុលានិ សុហជ្ជកុលានិ ឧបវជ្ជកុលានិ. ន ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, ឯត្តាវតា សឧបវជ្ជោតិ វទាមិ. យោ ខោ, សារិបុត្ត, តញ្ច កាយំ និក្ខិបតិ, អញ្ញញ្ច កាយំ ឧបាទិយតិ, តមហំ សឧបវជ្ជោតិ វទាមិ. តំ ឆន្នស្ស ភិក្ខុនោ នត្ថិ. ‘អនុបវជ្ជំ ឆន្នេន ភិក្ខុនា សត្ថំ អាហរិត’ន្តិ – ឯវមេតំ, សារិបុត្ត, ធារេហី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បុណ្ណសុត្តំ

៨៨. អថ [សាវត្ថិនិទានំ. អថ (?) ម. និ. ៣.៣៩៥ បស្សិតព្ពំ] ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សន្តិ ខោ, បុណ្ណ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី. ‘នន្ទិសមុទយា ទុក្ខសមុទយោ, បុណ្ណា’តិ វទាមិ…បេ… សន្តិ ខោ, បុណ្ណ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា…បេ… សន្តិ ខោ, បុណ្ណ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី. ‘នន្ទិសមុទយា ទុក្ខសមុទយោ, បុណ្ណា’តិ វទាមិ.

‘‘សន្តិ ខោ, បុណ្ណ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ, តស្ស តំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ និរុជ្ឈតិ នន្ទី. ‘នន្ទិនិរោធា ទុក្ខនិរោធោ, បុណ្ណា’តិ វទាមិ…បេ… សន្តិ ខោ, បុណ្ណ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ, តស្ស តំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ និរុជ្ឈតិ នន្ទី. ‘នន្ទិនិរោធា ទុក្ខនិរោធោ, បុណ្ណា’តិ វទាមិ.

‘‘ឥមិនា ត្វំ [ឥមិនា ច ត្វំ], បុណ្ណ, មយា សំខិត្តេន ឱវាទេន ឱវទិតោ កតមស្មិំ [កតរស្មិំ (ម. និ. ៣.៣៩៥)] ជនបទេ វិហរិស្សសី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, សុនាបរន្តោ នាម ជនបទោ, តត្ថាហំ វិហរិស្សាមី’’តិ.

‘‘ចណ្ឌា ខោ, បុណ្ណ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា; ផរុសា ខោ, បុណ្ណ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា. សចេ តំ, បុណ្ណ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា អក្កោសិស្សន្តិ បរិភាសិស្សន្តិ, តត្រ តេ, បុណ្ណ, កិន្តិ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា អក្កោសិស្សន្តិ បរិភាសិស្សន្តិ, តត្រ មេ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘ភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, សុភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, យំ មេ [មំ (សព្ពត្ថ)] នយិមេ បាណិនា បហារំ ទេន្តី’តិ. ឯវមេត្ថ [ឯវម្មេត្ថ (?)], ភគវា, ភវិស្សតិ; ឯវមេត្ថ, សុគត, ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘សចេ បន តេ, បុណ្ណ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា បាណិនា បហារំ ទស្សន្តិ, តត្រ បន តេ, បុណ្ណ, កិន្តិ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា បាណិនា បហារំ ទស្សន្តិ, តត្រ មេ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘ភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, សុភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, យំ មេ [ឯវម្មេត្ថ (?)] នយិមេ លេឌ្ឌុនា បហារំ ទេន្តី’តិ. ឯវមេត្ថ, ភគវា, ភវិស្សតិ; ឯវមេត្ថ, សុគត, ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘សចេ បន តេ, បុណ្ណ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា លេឌ្ឌុនា បហារំ ទស្សន្តិ, តត្រ បន តេ, បុណ្ណ, កិន្តិ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា លេឌ្ឌុនា បហារំ ទស្សន្តិ, តត្រ មេ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘ភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, សុភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, យំ មេ នយិមេ ទណ្ឌេន បហារំ ទេន្តី’តិ. ឯវមេត្ថ, ភគវា, ភវិស្សតិ; ឯវមេត្ថ, សុគត, ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘សចេ បន បុណ្ណ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា ទណ្ឌេន បហារំ ទស្សន្តិ, តត្រ បន តេ, បុណ្ណ, កិន្តិ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា ទណ្ឌេន បហារំ ទស្សន្តិ, តត្រ មេ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘ភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, សុភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, យំ មេ នយិមេ សត្ថេន បហារំ ទេន្តី’តិ. ឯវមេត្ថ, ភគវា, ភវិស្សតិ; ឯវមេត្ថ, សុគត, ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘សចេ បន តេ, បុណ្ណ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា សត្ថេន បហារំ ទស្សន្តិ, តត្រ បន តេ, បុណ្ណ, កិន្តិ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា សត្ថេន បហារំ ទស្សន្តិ, តត្រ មេ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘ភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, សុភទ្ទកា វតិមេ សុនាបរន្តកា មនុស្សា, យំ មំ នយិមេ តិណ្ហេន សត្ថេន ជីវិតា វោរោបេន្តី’តិ. ឯវមេត្ថ, ភគវា, ភវិស្សតិ; ឯវមេត្ថ, សុគត, ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘សចេ បន តំ, បុណ្ណ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា តិណ្ហេន សត្ថេន ជីវិតា វោរោបេស្សន្តិ, តត្រ បន តេ, បុណ្ណ, កិន្តិ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, សុនាបរន្តកា មនុស្សា តិណ្ហេន សត្ថេន ជីវិតា វោរោបេស្សន្តិ, តត្រ មេ ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘សន្តិ ខោ តស្ស ភគវតោ សាវកា កាយេន ច ជីវិតេន ច អដ្ដីយមានា ហរាយមានា ជិគុច្ឆមានា សត្ថហារកំ បរិយេសន្តិ, តំ មេ ឥទំ អបរិយិដ្ឋញ្ញេវ សត្ថហារកំ លទ្ធ’ន្តិ. ឯវមេត្ថ, ភគវា, ភវិស្សតិ; ឯវមេត្ថ, សុគត, ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, បុណ្ណ! សក្ខិស្សសិ ខោ ត្វំ, បុណ្ណ, ឥមិនា ទមូបសមេន សមន្នាគតោ សុនាបរន្តស្មិំ ជនបទេ វត្ថុំ. យស្ស ទានិ ត្វំ, បុណ្ណ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ ភគវតោ វចនំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សុនាបរន្តោ ជនបទោ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សុនាបរន្តោ ជនបទោ តទវសរិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា បុណ្ណោ សុនាបរន្តស្មិំ ជនបទេ វិហរតិ. អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ តេនេវន្តរវស្សេន បញ្ចមត្តានិ ឧបាសកសតានិ បដិវេទេសិ [បដិបាទេសិ (សី. បី.), បដិទេសេសិ (ស្យា. កំ.)]. តេនេវន្តរវស្សេន បញ្ចមត្តានិ ឧបាសិកាសតានិ បដិវេទេសិ. តេនេវន្តរវស្សេន តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆាកាសិ. តេនេវន្តរវស្សេន បរិនិព្ពាយិ.

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, បុណ្ណោ នាម កុលបុត្តោ ភគវតា សំខិត្តេន ឱវាទេន ឱវទិតោ, សោ កាលង្កតោ. តស្ស កា គតិ កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ?

‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, បុណ្ណោ កុលបុត្តោ [កុលបុត្តោ អហោសិ (សព្ពត្ថ)], បច្ចបាទិ [សច្ចវាទី (ស្យា. កំ. ក.)] ធម្មស្សានុធម្មំ, ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេសិ [វិហេឋេសិ (សី. ស្យា. កំ.)]. បរិនិព្ពុតោ, ភិក្ខវេ, បុណ្ណោ កុលបុត្តោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ពាហិយសុត្តំ

៨៩. អថ ខោ អាយស្មា ពាហិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ពាហិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ពាហិយ, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘រូបា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’…បេ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… ចក្ខុសម្ផស្សោ…បេ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ពាហិយ, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, រូបេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ពាហិយោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ អាយស្មា ពាហិយោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា ពាហិយោ អរហតំ អហោសីតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បឋមឯជាសុត្តំ

៩០. ‘‘ឯជា, ភិក្ខវេ, រោគោ, ឯជា គណ្ឌោ, ឯជា សល្លំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អនេជោ វិហរតិ វីតសល្លោ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចេបិ អាកង្ខេយ្យ ‘អនេជោ វិហរេយ្យំ [វិហរេយ្យ (សី. បី. ក.)] វីតសល្លោ’តិ, ចក្ខុំ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុស្មិំ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុតោ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ; រូបេ ន មញ្ញេយ្យ, រូបេសុ ន មញ្ញេយ្យ, រូបតោ ន មញ្ញេយ្យ, រូបា មេតិ ន មញ្ញេយ្យ; ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្មិំ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុវិញ្ញាណតោ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ; ចក្ខុសម្ផស្សំ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុសម្ផស្សស្មិំ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុសម្ផស្សតោ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុសម្ផស្សោ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ. យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តស្មិម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តតោបិ ន មញ្ញេយ្យ, តំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ.

‘‘សោតំ ន មញ្ញេយ្យ…បេ… ឃានំ ន មញ្ញេយ្យ…បេ… ជិវ្ហំ ន មញ្ញេយ្យ, ជិវ្ហាយ ន មញ្ញេយ្យ, ជិវ្ហាតោ ន មញ្ញេយ្យ, ជិវ្ហា មេតិ ន មញ្ញេយ្យ; រសេ ន មញ្ញេយ្យ…បេ… ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ ន មញ្ញេយ្យ…បេ… ជិវ្ហាសម្ផស្សំ ន មញ្ញេយ្យ…បេ… យម្បិទំ ជិវ្ហាសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តស្មិម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តតោបិ ន មញ្ញេយ្យ, តំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ.

‘‘កាយំ ន មញ្ញេយ្យ…បេ… មនំ ន មញ្ញេយ្យ, មនស្មិំ ន មញ្ញេយ្យ, មនតោ ន មញ្ញេយ្យ, មនោ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ; ធម្មេ ន មញ្ញេយ្យ…បេ… មនោ វិញ្ញាណំ…បេ… មនោសម្ផស្សំ…បេ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តស្មិម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តតោបិ ន មញ្ញេយ្យ, តំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ; សព្ពំ ន មញ្ញេយ្យ, សព្ពស្មិំ ន មញ្ញេយ្យ, សព្ពតោ ន មញ្ញេយ្យ, សព្ពំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ.

‘‘សោ ឯវំ អមញ្ញមានោ ន កិញ្ចិបិ លោកេ ឧបាទិយតិ. អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយឯជាសុត្តំ

៩១. ‘‘ឯជា, ភិក្ខវេ, រោគោ, ឯជា គណ្ឌោ, ឯជា សល្លំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អនេជោ វិហរតិ វីតសល្លោ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចេបិ អាកង្ខេយ្យ ‘អនេជោ វិហរេយ្យំ វីតសល្លោ’តិ, ចក្ខុំ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុស្មិំ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុតោ ន មញ្ញេយ្យ, ចក្ខុ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ; រូបេ ន មញ្ញេយ្យ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ… ចក្ខុសម្ផស្សំ… យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តស្មិម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តតោបិ ន មញ្ញេយ្យ, តំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ. យញ្ហិ, ភិក្ខវេ, មញ្ញតិ, យស្មិំ មញ្ញតិ, យតោ មញ្ញតិ, យំ មេតិ មញ្ញតិ, តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា. អញ្ញថាភាវី ភវសត្តោ លោកោ ភវមេវ អភិនន្ទតិ…បេ….

‘‘ជិវ្ហំ ន មញ្ញេយ្យ, ជិវ្ហាយ ន មញ្ញេយ្យ, ជិវ្ហាតោ ន មញ្ញេយ្យ, ជិវ្ហា មេតិ ន មញ្ញេយ្យ; រសេ ន មញ្ញេយ្យ… ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ… ជិវ្ហាសម្ផស្សំ… យម្បិទំ ជិវ្ហាសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តស្មិម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តតោបិ ន មញ្ញេយ្យ, តំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ. យញ្ហិ, ភិក្ខវេ, មញ្ញតិ, យស្មិំ មញ្ញតិ, យតោ មញ្ញតិ, យំ មេតិ មញ្ញតិ, តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា. អញ្ញថាភាវី ភវសត្តោ លោកោ ភវមេវ អភិនន្ទតិ…បេ….

‘‘មនំ ន មញ្ញេយ្យ, មនស្មិំ ន មញ្ញេយ្យ, មនតោ ន មញ្ញេយ្យ, មនោ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ… មនោវិញ្ញាណំ… មនោសម្ផស្សំ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តស្មិម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តតោបិ ន មញ្ញេយ្យ, តំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ. យញ្ហិ, ភិក្ខវេ, មញ្ញតិ, យស្មិំ មញ្ញតិ, យតោ មញ្ញតិ, យំ មេតិ មញ្ញតិ, តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថា. អញ្ញថាភាវី ភវសត្តោ លោកោ ភវមេវ អភិនន្ទតិ.

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ខន្ធធាតុអាយតនា តម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តស្មិម្បិ ន មញ្ញេយ្យ, តតោបិ ន មញ្ញេយ្យ, តំ មេតិ ន មញ្ញេយ្យ. សោ ឯវំ អមញ្ញមានោ ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតិ. អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមទ្វយសុត្តំ

៩២. ‘‘ទ្វយំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ? ចក្ខុញ្ចេវ រូបា ច, សោតញ្ចេវ សទ្ទា ច, ឃានញ្ចេវ គន្ធា ច, ជិវ្ហា ចេវ រសា ច, កាយោ ចេវ ផោដ្ឋព្ពា ច, មនោ ចេវ ធម្មា ច – ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ.

‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហមេតំ ទ្វយំ បច្ចក្ខាយ អញ្ញំ ទ្វយំ បញ្ញបេស្សាមី’តិ, តស្ស វាចាវត្ថុកមេវស្ស. បុដ្ឋោ ច ន សម្បាយេយ្យ. ឧត្តរិញ្ច វិឃាតំ អាបជ្ជេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? យថា តំ, ភិក្ខវេ, អវិសយស្មិ’’ន្តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយទ្វយសុត្តំ

៩៣. ‘‘ទ្វយំ, ភិក្ខវេ, បដិច្ច វិញ្ញាណំ សម្ភោតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ បដិច្ច វិញ្ញាណំ សម្ភោតិ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ចក្ខុ អនិច្ចំ វិបរិណាមិ អញ្ញថាភាវិ. រូបា អនិច្ចា វិបរិណាមិនោ អញ្ញថាភាវិនោ. ឥត្ថេតំ ទ្វយំ ចលញ្ចេវ ព្យថញ្ច អនិច្ចំ វិបរិណាមិ អញ្ញថាភាវិ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ អនិច្ចំ វិបរិណាមិ អញ្ញថាភាវិ. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ ហេតុ សោបិ បច្ចយោ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. អនិច្ចំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ កុតោ និច្ចំ ភវិស្សតិ! យា ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ តិណ្ណំ ធម្មានំ សង្គតិ សន្និបាតោ សមវាយោ, អយំ វុច្ចតិ ចក្ខុសម្ផស្សោ. ចក្ខុសម្ផស្សោបិ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ ហេតុ សោបិ បច្ចយោ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. អនិច្ចំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នោ ចក្ខុសម្ផស្សោ កុតោ និច្ចោ ភវិស្សតិ! ផុដ្ឋោ, ភិក្ខវេ, វេទេតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ. ឥត្ថេតេបិ ធម្មា ចលា ចេវ ព្យថា ច អនិច្ចា វិបរិណាមិនោ អញ្ញថាភាវិនោ. សោតំ…បេ….

‘‘ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ. ជិវ្ហា អនិច្ចា វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី [វិបរិណាមិនី អញ្ញថាភាវិនី (?)]. រសា អនិច្ចា វិបរិណាមិនោ អញ្ញថាភាវិនោ. ឥត្ថេតំ ទ្វយំ ចលញ្ចេវ ព្យថញ្ច អនិច្ចំ វិបរិណាមិ អញ្ញថាភាវិ. ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ អនិច្ចំ វិបរិណាមិ អញ្ញថាភាវិ. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ ហេតុ សោបិ បច្ចយោ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. អនិច្ចំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, កុតោ និច្ចំ ភវិស្សតិ! យា ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ តិណ្ណំ ធម្មានំ សង្គតិ សន្និបាតោ សមវាយោ, អយំ វុច្ចតិ ជិវ្ហាសម្ផស្សោ. ជិវ្ហាសម្ផស្សោបិ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ ជិវ្ហាសម្ផស្សស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ ហេតុ សោបិ បច្ចយោ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. អនិច្ចំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នោ ជិវ្ហាសម្ផស្សោ, កុតោ និច្ចោ ភវិស្សតិ! ផុដ្ឋោ, ភិក្ខវេ, វេទេតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ. ឥត្ថេតេបិ ធម្មា ចលា ចេវ ព្យថា ច អនិច្ចា វិបរិណាមិនោ អញ្ញថាភាវិនោ. កាយំ…បេ….

‘‘មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. មនោ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. ធម្មា អនិច្ចា វិបរិណាមិនោ អញ្ញថាភាវិនោ. ឥត្ថេតំ ទ្វយំ ចលញ្ចេវ ព្យថញ្ច អនិច្ចំ វិបរិណាមិ អញ្ញថាភាវិ. មនោវិញ្ញាណំ អនិច្ចំ វិបរិណាមិ អញ្ញថាភាវិ. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ មនោវិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ ហេតុ សោបិ បច្ចយោ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. អនិច្ចំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ មនោវិញ្ញាណំ, កុតោ និច្ចំ ភវិស្សតិ! យា ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ តិណ្ណំ ធម្មានំ សង្គតិ សន្និបាតោ សមវាយោ, អយំ វុច្ចតិ មនោសម្ផស្សោ. មនោសម្ផស្សោបិ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ មនោសម្ផស្សស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ ហេតុ សោបិ បច្ចយោ អនិច្ចោ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. អនិច្ចំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នោ មនោសម្ផស្សោ, កុតោ និច្ចោ ភវិស្សតិ! ផុដ្ឋោ, ភិក្ខវេ, វេទេតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ. ឥត្ថេតេបិ ធម្មា ចលា ចេវ ព្យថា ច អនិច្ចា វិបរិណាមិនោ អញ្ញថាភាវិនោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ បដិច្ច វិញ្ញាណំ សម្ភោតី’’តិ. ទសមំ.

ឆន្នវគ្គោ នវមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

បលោកសុញ្ញា សំខិត្តំ, ឆន្នោ បុណ្ណោ ច ពាហិយោ;

ឯជេន ច ទុវេ វុត្តា, ទ្វយេហិ អបរេ ទុវេតិ.