៦. អវិជ្ជាវគ្គោ

១. អវិជ្ជាបហានសុត្តំ

៥៣. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ អវិជ្ជា បហីយតិ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតី’’តិ?

‘‘ចក្ខុំ ខោ, ភិក្ខុ, អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោ អវិជ្ជា បហីយតិ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. រូបេ អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោ អវិជ្ជា បហីយតិ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ… ចក្ខុសម្ផស្សំ… យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោ អវិជ្ជា បហីយតិ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. សោតំ… ឃានំ… ជិវ្ហំ… កាយំ… មនំ អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោ អវិជ្ជា បហីយតិ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. ធម្មេ … មនោវិញ្ញាណំ… មនោសម្ផស្សំ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោ អវិជ្ជា បហីយតិ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អវិជ្ជា បហីយតិ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតី’’តិ. បឋមំ.

២. សំយោជនបហានសុត្តំ

៥៤. ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជានតោ, កថំ បស្សតោ, សំយោជនា បហីយន្តី’’តិ? ‘‘ចក្ខុំ ខោ, ភិក្ខុ, អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោ សំយោជនា បហីយន្តិ. រូបេ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ… ចក្ខុសម្ផស្សំ… យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោ សំយោជនា បហីយន្តិ. សោតំ… ឃានំ… ជិវ្ហំ… កាយំ… មនំ… ធម្មេ… មនោវិញ្ញាណំ… មនោសម្ផស្សំ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អនិច្ចតោ ជានតោ បស្សតោ សំយោជនា បហីយន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ សំយោជនា បហីយន្តី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. សំយោជនសមុគ្ឃាតសុត្តំ

៥៥. ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជានតោ, កថំ បស្សតោ សំយោជនា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តី’’តិ? ‘‘ចក្ខុំ ខោ, ភិក្ខុ, អនត្តតោ ជានតោ បស្សតោ សំយោជនា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ. រូបេ អនត្តតោ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ… ចក្ខុសម្ផស្សំ… យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អនត្តតោ ជានតោ បស្សតោ សំយោជនា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ. សោតំ… ឃានំ… ជិវ្ហំ… កាយំ… មនំ… ធម្មេ… មនោវិញ្ញាណំ… មនោសម្ផស្សំ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អនត្តតោ ជានតោ បស្សតោ សំយោជនា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ សំយោជនា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តី’’តិ. តតិយំ.

៤. អាសវបហានសុត្តំ

៥៦. ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជានតោ, កថំ បស្សតោ អាសវា បហីយន្តី’’តិ…បេ…. ចតុត្ថំ.

៥. អាសវសមុគ្ឃាតសុត្តំ

៥៧. ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជានតោ, កថំ បស្សតោ អាសវា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តី’’តិ…បេ…. បញ្ចមំ.

៦. អនុសយបហានសុត្តំ

៥៨. ‘‘កថំ នុ ខោ…បេ… អនុសយា បហីយន្តី’’តិ…បេ…. ឆដ្ឋំ.

៧. អនុសយសមុគ្ឃាតសុត្តំ

៥៩. ‘‘កថំ នុ ខោ…បេ… អនុសយា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តី’’តិ? ‘‘ចក្ខុំ ខោ, ភិក្ខុ, អនត្តតោ ជានតោ បស្សតោ អនុសយា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ…បេ… សោតំ… ឃានំ… ជិវ្ហំ… កាយំ… មនំ… ធម្មេ… មនោវិញ្ញាណំ… មនោសម្ផស្សំ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អនត្តតោ ជានតោ បស្សតោ អនុសយា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនុសយា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តី’’តិ. សត្តមំ.

៨. សព្ពុបាទានបរិញ្ញាសុត្តំ

៦០. ‘‘សព្ពុបាទានបរិញ្ញាយ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សព្ពុបាទានបរិញ្ញាយ ធម្មោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា. ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, រូបេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមោក្ខា [វិមោក្ខំ (ក.), វិមោក្ខ (ស្យា. កំ.)] ‘បរិញ្ញាតំ មេ ឧបាទាន’ន្តិ បជានាតិ. សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ… ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច… កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា. ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ មនស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, ធម្មេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមោក្ខា ‘បរិញ្ញាតំ មេ ឧបាទាន’ន្តិ បជានាតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, សព្ពុបាទានបរិញ្ញាយ ធម្មោ’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមសព្ពុបាទានបរិយាទានសុត្តំ

៦១. ‘‘សព្ពុបាទានបរិយាទានាយ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សព្ពុបាទានបរិយាទានាយ ធម្មោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា. ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, រូបេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមោក្ខា ‘បរិយាទិន្នំ [សព្ពត្ថបិ ឯវមេវ ទិស្សតិ ទន្តជ-នការេនេវ] មេ ឧបាទាន’ន្តិ បជានាតិ…បេ… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា. ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ មនស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, ធម្មេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ មនោសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមោក្ខា ‘បរិយាទិន្នំ មេ ឧបាទាន’ន្តិ បជានាតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, សព្ពុបាទានបរិយាទានាយ ធម្មោ’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយសព្ពុបាទានបរិយាទានសុត្តំ

៦២. ‘‘សព្ពុបាទានបរិយាទានាយ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សព្ពុបាទានបរិយាទានាយ ធម្មោ’’?

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘រូបា…បេ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ចក្ខុសម្ផស្សោ និច្ចោ វា អនិច្ចោ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចោ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘សោតំ… ឃានំ… ជិវ្ហា… កាយោ… មនោ… ធម្មា… មនោវិញ្ញាណំ… មនោសម្ផស្សោ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, រូបេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ. យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… ជិវ្ហាយបិ និព្ពិន្ទតិ, រសេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, ជិវ្ហាសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, យម្បិទំ ជិវ្ហាសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ…បេ… មនស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, ធម្មេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ. យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, សព្ពុបាទានបរិយាទានាយ ធម្មោ’’តិ. ទសមំ.

អវិជ្ជាវគ្គោ ឆដ្ឋោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អវិជ្ជា សំយោជនា ទ្វេ, អាសវេន ទុវេ វុត្តា;

អនុសយា អបរេ ទ្វេ, បរិញ្ញា ទ្វេ បរិយាទិន្នំ;

វគ្គោ តេន បវុច្ចតីតិ.