១២. លោកកាមគុណវគ្គោ

១. បឋមមារបាសសុត្តំ

១១៤. ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ, ភិក្ខុ, អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាវាសគតោ មារស្ស, មារស្ស វសំ គតោ [វសគតោ (សី. អដ្ឋ. ស្យា. អដ្ឋ.)], បដិមុក្កស្ស មារបាសោ. ពទ្ធោ សោ មារពន្ធនេន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ…បេ….

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាវាសគតោ មារស្ស, មារស្ស វសំ គតោ, បដិមុក្កស្ស មារបាសោ. ពទ្ធោ សោ មារពន្ធនេន…បេ….

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាវាសគតោ មារស្ស, មារស្ស វសំ គតោ, បដិមុក្កស្ស មារបាសោ. ពទ្ធោ សោ មារពន្ធនេន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ.

‘‘សន្តិ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ នាវាសគតោ មារស្ស, ន មារស្ស វសំ គតោ, ឧម្មុក្កស្ស មារបាសោ. មុត្តោ សោ មារពន្ធនេន ន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ…បេ….

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ នាវាសគតោ មារស្ស, ន មារស្ស វសំ គតោ, ឧម្មុក្កស្ស មារបាសោ. មុត្តោ សោ មារពន្ធនេន ន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ…បេ….

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ នាវាសគតោ មារស្ស, ន មារស្ស វសំ គតោ, ឧម្មុក្កស្ស មារបាសោ. មុត្តោ សោ មារពន្ធនេន ន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ’’តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយមារបាសសុត្តំ

១១៥. ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ពទ្ធោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេសុ រូបេសុ, អាវាសគតោ មារស្ស, មារស្ស វសំ គតោ, បដិមុក្កស្ស មារបាសោ. ពទ្ធោ សោ មារពន្ធនេន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ…បេ….

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា…បេ… សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ពទ្ធោ មនោវិញ្ញេយ្យេសុ ធម្មេសុ, អាវាសគតោ មារស្ស, មារស្ស វសំ គតោ, បដិមុក្កស្ស មារបាសោ. ពទ្ធោ សោ មារពន្ធនេន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ…បេ….

‘‘សន្តិ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មុត្តោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេហិ រូបេហិ, នាវាសគតោ មារស្ស, ន មារស្ស វសំ គតោ, ឧម្មុក្កស្ស មារបាសោ. មុត្តោ សោ មារពន្ធនេន ន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ…បេ….

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា…បេ… សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មុត្តោ មនោវិញ្ញេយ្យេហិ ធម្មេហិ, នាវាសគតោ មារស្ស, ន មារស្ស វសំ គតោ, ឧម្មុក្កស្ស មារបាសោ. មុត្តោ សោ មារពន្ធនេន ន យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. លោកន្តគមនសុត្តំ

១១៦. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ, ទដ្ឋេយ្យំ [ទិដ្ឋេយ្យំ (ស្យា. កំ. ក.)], បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ. ន ច បនាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បត្វា លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមី’’តិ. ឥទំ វត្វា ភគវា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ. អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘នាហំ, ភិក្ខវេ, គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ, ទដ្ឋេយ្យំ, បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ. ន ច បនាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បត្វា លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមី’តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’’តិ?

អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា អានន្ទោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាមា’’តិ.

អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោចុំ –

‘‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘នាហំ, ភិក្ខវេ, គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ, ទដ្ឋេយ្យំ, បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ. ន ច បនាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បត្វា លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមី’តិ. តេសំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – នាហំ, ភិក្ខវេ, គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ, ទដ្ឋេយ្យំ, បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ. ន ច បនាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បត្វា លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមីតិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’តិ? តេសំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ, អាវុសោ, អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា អានន្ទោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាមា’តិ. វិភជតាយស្មា អានន្ទោ’’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ, មូលំ អតិក្កម្មេវ, ខន្ធំ សាខាបលាសេ សារំ បរិយេសិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ; ឯវំ សម្បទមិទំ អាយស្មន្តានំ សត្ថរិ សម្មុខីភូតេ តំ ភគវន្តំ អតិសិត្វា អម្ហេ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆិតព្ពំ មញ្ញថ [មញ្ញេថ (បី. ក.)]. សោ ហាវុសោ, ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ – ចក្ខុភូតោ, ញាណភូតោ, ធម្មភូតោ, ព្រហ្មភូតោ, វត្តា, បវត្តា, អត្ថស្ស និន្នេតា, អមតស្ស ទាតា, ធម្មស្សាមី, តថាគតោ. សោ ចេវ បនេតស្ស កាលោ អហោសិ យំ ភគវន្តំយេវ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ. យថា វោ ភគវា ព្យាករេយ្យ តថា វោ ធារេយ្យាថា’’តិ.

‘‘អទ្ធាវុសោ អានន្ទ, ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ – ចក្ខុភូតោ, ញាណភូតោ, ធម្មភូតោ, ព្រហ្មភូតោ, វត្តា, បវត្តា, អត្ថស្ស និន្នេតា, អមតស្ស ទាតា, ធម្មស្សាមី, តថាគតោ. សោ ចេវ បនេតស្ស កាលោ អហោសិ យំ ភគវន្តំយេវ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ ភគវា ព្យាករេយ្យ តថា នំ ធារេយ្យាម. អបិ ចាយស្មា អានន្ទោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា អានន្ទោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. វិភជតាយស្មា អានន្ទោ អគរុំ ករិត្វា’’តិ.

‘‘តេនហាវុសោ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា អានន្ទោ ឯតទវោច –

‘‘យំ ខោ វោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘នាហំ, ភិក្ខវេ, គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ, ទដ្ឋេយ្យំ, បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ. ន ច បនាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បត្វា លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមី’តិ, ឥមស្ស ខ្វាហំ, អាវុសោ, ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. យេន ខោ, អាវុសោ, លោកស្មិំ លោកសញ្ញី ហោតិ លោកមានី – អយំ វុច្ចតិ អរិយស្ស វិនយេ លោកោ. កេន ចាវុសោ, លោកស្មិំ លោកសញ្ញី ហោតិ លោកមានី? ចក្ខុនា ខោ, អាវុសោ, លោកស្មិំ លោកសញ្ញី ហោតិ លោកមានី. សោតេន ខោ, អាវុសោ… ឃានេន ខោ, អាវុសោ… ជិវ្ហាយ ខោ, អាវុសោ, លោកស្មិំ លោកសញ្ញី ហោតិ លោកមានី. កាយេន ខោ, អាវុសោ… មនេន ខោ, អាវុសោ, លោកស្មិំ លោកសញ្ញី ហោតិ លោកមានី. យេន ខោ, អាវុសោ, លោកស្មិំ លោកសញ្ញី ហោតិ លោកមានី – អយំ វុច្ចតិ អរិយស្ស វិនយេ លោកោ. យំ ខោ វោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘នាហំ, ភិក្ខវេ, គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ, ទដ្ឋេយ្យំ, បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ. ន ច បនាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បត្វា លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមី’តិ, ឥមស្ស ខ្វាហំ, អាវុសោ, ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. អាកង្ខមានា ច បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ. យថា វោ ភគវា ព្យាករោតិ តថា នំ ធារេយ្យាថា’’តិ.

‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ –

‘‘យំ ខោ នោ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘នាហំ, ភិក្ខវេ, គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ, ទដ្ឋេយ្យំ, បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ. ន ច បនាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បត្វា លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមី’តិ. តេសំ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – នាហំ, ភិក្ខវេ, គមនេន លោកស្ស អន្តំ ញាតេយ្យំ, ទដ្ឋេយ្យំ, បត្តេយ្យន្តិ វទាមិ. ន ច បនាហំ, ភិក្ខវេ, អប្បត្វា លោកស្ស អន្តំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមី’តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យាតិ? តេសំ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា អានន្ទោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាមា’តិ. អថ ខោ មយំ, ភន្តេ, យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិម្ហ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆិម្ហ. តេសំ នោ, ភន្តេ, អាយស្មតា អានន្ទេន ឥមេហិ អាការេហិ ឥមេហិ បទេហិ ឥមេហិ ព្យញ្ជនេហិ អត្ថោ វិភត្តោ’’តិ.

‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ; មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ! មំ ចេបិ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ, អហម្បិ តំ ឯវមេវំ ព្យាករេយ្យំ យថា តំ អានន្ទេន ព្យាកតំ. ឯសោ ចេវេតស្ស អត្ថោ, ឯវញ្ច នំ ធារេយ្យាថា’’តិ. តតិយំ.

៤. កាមគុណសុត្តំ

១១៧. ‘‘បុព្ពេវ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘យេមេ បញ្ច កាមគុណា ចេតសោ សម្ផុដ្ឋបុព្ពា អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា, តត្រ មេ ចិត្តំ ពហុលំ គច្ឆមានំ គច្ឆេយ្យ បច្ចុប្បន្នេសុ វា អប្បំ វា អនាគតេសុ’. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘យេមេ បញ្ច កាមគុណា ចេតសោ សម្ផុដ្ឋបុព្ពា អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា, តត្រ មេ អត្តរូបេន អប្បមាទោ សតិ ចេតសោ អារក្ខោ ករណីយោ’. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកម្បិ យេ តេ បញ្ច កាមគុណា ចេតសោ សម្ផុដ្ឋបុព្ពា អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា, តត្រ វោ ចិត្តំ ពហុលំ គច្ឆមានំ គច្ឆេយ្យ បច្ចុប្បន្នេសុ វា អប្បំ វា អនាគតេសុ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកម្បិ យេ តេ បញ្ច កាមគុណា ចេតសោ សម្ផុដ្ឋបុព្ពា អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា, តត្រ វោ អត្តរូបេហិ អប្បមាទោ សតិ ចេតសោ អារក្ខោ ករណីយោ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ ជិវ្ហា ច និរុជ្ឈតិ, រសសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’’តិ. ឥទំ វត្វា ភគវា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ.

អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ ជិវ្ហា ច និរុជ្ឈតិ, រសសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’’តិ?

‘‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ ជិវ្ហា ច និរុជ្ឈតិ, រសសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’តិ. តេសំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ ជិវ្ហា ច និរុជ្ឈតិ, រសសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យាតិ? តេសំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា អានន្ទោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាមា’តិ. វិភជតាយស្មា អានន្ទោ’’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស…បេ… វិភជតាយស្មា អានន្ទោ អគរុំ ករិត្វាតិ.

‘‘យំ ខោ វោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’តិ. ឥមស្ស ខ្វាហំ, អាវុសោ, ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. សឡាយតននិរោធំ នោ ឯតំ, អាវុសោ, ភគវតា សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ, យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’តិ. អយំ ខោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’តិ. ឥមស្ស ខ្វាហំ, អាវុសោ, ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. អាកង្ខមានា ច បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមថ; ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាថ. យថា វោ ភគវា ព្យាករោតិ តថា នំ ធារេយ្យាថា’’តិ.

‘‘យំ ខោ នោ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ ជិវ្ហា ច និរុជ្ឈតិ, រសសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’តិ, តេសំ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ យត្ថ ចក្ខុ ច និរុជ្ឈតិ, រូបសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ…បេ… យត្ថ មនោ ច និរុជ្ឈតិ, ធម្មសញ្ញា ច និរុជ្ឈតិ, សេ អាយតនេ វេទិតព្ពេ’តិ. ‘កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’តិ? តេសំ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា អានន្ទោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាមា’តិ. អថ ខោ មយំ, ភន្តេ, យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិម្ហ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆិម្ហ. តេសំ នោ, ភន្តេ, អាយស្មតា អានន្ទេន ឥមេហិ អាការេហិ, ឥមេហិ បទេហិ, ឥមេហិ ព្យញ្ជនេហិ អត្ថោ វិភត្តោ’’តិ.

‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ; មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ! មំ ចេបិ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ, អហម្បិ តំ ឯវមេវំ ព្យាករេយ្យំ យថា តំ អានន្ទេន ព្យាកតំ. ឯសោ ចេវេតស្ស អត្ថោ. ឯវញ្ច នំ ធារេយ្យាថា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. សក្កបញ្ហសុត្តំ

១១៨. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ. អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចេ សត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ នោ បរិនិព្ពាយន្តិ? កោ បន, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចេ សត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយន្តី’’តិ?

‘‘សន្តិ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ តន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ហោតិ តទុបាទានំ. សឧបាទានោ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុ នោ បរិនិព្ពាយតិ…បេ….

‘‘សន្តិ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា…បេ… សន្តិ ខោ, ទេវានមិន្ទ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ តន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ហោតិ តទុបាទានំ. សឧបាទានោ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុ នោ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចេ សត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ នោ បរិនិព្ពាយន្តិ.

‘‘សន្តិ ច ខោ, ទេវានមិន្ទ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ន តន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ហោតិ, ន តទុបាទានំ. អនុបាទានោ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុ បរិនិព្ពាយតិ…បេ….

‘‘សន្តិ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា…បេ… សន្តិ ខោ, ទេវានមិន្ទ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ន តន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ហោតិ ន តទុបាទានំ. អនុបាទានោ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចេ សត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយន្តី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. បញ្ចសិខសុត្តំ

១១៩. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ. អថ ខោ បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ បញ្ចសិខោ គន្ធព្ពទេវបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចេ សត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ នោ បរិនិព្ពាយន្តិ? កោ បន, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចេ សត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយន្តី’’តិ? ‘‘សន្តិ ខោ, បញ្ចសិខ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា…បេ… សន្តិ ខោ, បញ្ចសិខ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា, ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ តន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ហោតិ តទុបាទានំ. សឧបាទានោ, បញ្ចសិខ, ភិក្ខុ នោ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, បញ្ចសិខ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចេ សត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ នោ បរិនិព្ពាយន្តិ’’.

‘‘សន្តិ ច ខោ, បញ្ចសិខ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា…បេ… សន្តិ ខោ, បញ្ចសិខ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តញ្ចេ ភិក្ខុ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ, តស្ស តំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ន តន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ហោតិ, ន តទុបាទានំ. អនុបាទានោ, បញ្ចសិខ, ភិក្ខុ បរិនិព្ពាយតិ. អយំ ខោ, បញ្ចសិខ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ យេន មិធេកច្ចេ សត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយន្តី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សារិបុត្តសទ្ធិវិហារិកសុត្តំ

១២០. ឯកំ សមយំ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សទ្ធិវិហារិកោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តោ’’តិ.

‘‘ឯវមេតំ, អាវុសោ, ហោតិ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារស្ស, ភោជនេ អមត្តញ្ញុនោ, ជាគរិយំ អននុយុត្តស្ស. ‘សោ វតាវុសោ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារោ ភោជនេ អមត្តញ្ញូ ជាគរិយំ អននុយុត្តោ យាវជីវំ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ សន្តានេស្សតី’តិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ‘សោ វតាវុសោ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ យាវជីវំ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ សន្តានេស្សតី’តិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ.

‘‘កថញ្ចាវុសោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ចាវុសោ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘នេវ ទវាយ, ន មទាយ, ន មណ្ឌនាយ, ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ, វិហិំសូបរតិយា, ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ. ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ, អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’តិ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ.

‘‘កថញ្ចាវុសោ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេតិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ, ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វា. រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បច្ចុដ្ឋាយ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ. តស្មាតិហាវុសោ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា ភវិស្សាម, ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ, ជាគរិយំ អនុយុត្តា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, អាវុសោ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. រាហុលោវាទសុត្តំ

១២១. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘បរិបក្កា ខោ រាហុលស្ស វិមុត្តិបរិបាចនិយា ធម្មា; យំនូនាហំ រាហុលំ ឧត្តរិំ អាសវានំ ខយេ វិនេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាមន្តេសិ – ‘‘គណ្ហាហិ, រាហុល, និសីទនំ. យេន អន្ធវនំ តេនុបសង្កមិស្សាម ទិវាវិហារាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា រាហុលោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា និសីទនំ អាទាយ ភគវន្តំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ.

តេន ខោ បន សមយេន អនេកានិ ទេវតាសហស្សានិ ភគវន្តំ អនុពន្ធានិ ហោន្តិ – ‘‘អជ្ជ ភគវា អាយស្មន្តំ រាហុលំ ឧត្តរិំ អាសវានំ ខយេ វិនេស្សតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា អន្ធវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អាយស្មាបិ ខោ រាហុលោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ រាហុលំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាហុល, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ( ) [(តំ កិំ មញ្ញសិ) ឯវមិតរេសុបិ (ម. និ. ៣.៤១៦-៤១៧)]

‘‘រូបា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ចក្ខុសម្ផស្សោ និច្ចោ វា អនិច្ចោ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចោ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទនាគតំ, សញ្ញាគតំ, សង្ខារគតំ, វិញ្ញាណគតំ, តម្បិ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ជិវ្ហា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ជិវ្ហាសម្ផស្សោ និច្ចោ វា អនិច្ចោ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចោ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘យម្បិទំ ជិវ្ហាសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទនាគតំ, សញ្ញាគតំ, សង្ខារគតំ, វិញ្ញាណគតំ, តម្បិ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘មនោ និច្ចោ វា អនិច្ចោ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចោ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វាតិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ធម្មា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘មនោវិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘មនោសម្ផស្សោ និច្ចោ វា អនិច្ចោ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចោ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទនាគតំ, សញ្ញាគតំ, សង្ខារគតំ, វិញ្ញាណគតំ, តម្បិ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯវំ បស្សំ, រាហុល, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, រូបេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… ជិវ្ហាយបិ និព្ពិន្ទតិ, រសេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, ជិវ្ហាសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, យម្បិទំ ជិវ្ហាសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ…បេ….

‘‘មនស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, ធម្មេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទនាគតំ សញ្ញាគតំ សង្ខារគតំ វិញ្ញាណគតំ តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា រាហុលោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិ. ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ អាយស្មតោ រាហុលស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. អនេកានញ្ច ទេវតាសហស្សានំ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. សំយោជនិយធម្មសុត្តំ

១២២. ‘‘សំយោជនិយេ ច, ភិក្ខវេ, ធម្មេ ទេសេស្សាមិ សំយោជនញ្ច. តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយា ធម្មា, កតមញ្ច សំយោជនំ? សន្តិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយា ធម្មា. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ, តំ តត្ថ សំយោជនំ…បេ… សន្តិ, ភិក្ខវេ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា…បេ… សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយា ធម្មា. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ តំ តត្ថ សំយោជន’’ន្តិ. នវមំ.

១០. ឧបាទានិយធម្មសុត្តំ

១២៣. ‘‘ឧបាទានិយេ ច, ភិក្ខវេ, ធម្មេ ទេសេស្សាមិ ឧបាទានញ្ច. តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយា ធម្មា, កតមញ្ច ឧបាទានំ? សន្តិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយា ធម្មា. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ, តំ តត្ថ ឧបាទានំ…បេ… សន្តិ, ភិក្ខវេ, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា…បេ… សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយា ធម្មា. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ តំ តត្ថ ឧបាទាន’’ន្តិ. ទសមំ.

លោកកាមគុណវគ្គោ ទ្វាទសមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

មារបាសេន ទ្វេ វុត្តា, លោកកាមគុណេន ច;

សក្កោ បញ្ចសិខោ ចេវ, សារិបុត្តោ ច រាហុលោ;

សំយោជនំ ឧបាទានំ, វគ្គោ តេន បវុច្ចតីតិ.