១១. យោគក្ខេមិវគ្គោ

១. យោគក្ខេមិសុត្តំ

១០៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘យោគក្ខេមិបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មបរិយាយំ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, យោគក្ខេមិបរិយាយោ ធម្មបរិយាយោ? សន្តិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តេ តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តេសញ្ច បហានាយ អក្ខាសិ យោគំ, តស្មា តថាគតោ ‘យោគក្ខេមី’តិ វុច្ចតិ…បេ… សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. តេ តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវង្កតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តេសញ្ច បហានាយ អក្ខាសិ យោគំ, តស្មា តថាគតោ ‘យោគក្ខេមី’តិ វុច្ចតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, យោគក្ខេមិបរិយាយោ ធម្មបរិយាយោ’’តិ. បឋមំ.

២. ឧបាទាយសុត្តំ

១០៥. ‘‘កិស្មិំ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ កិំ ឧបាទាយ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ?

‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា…បេ….

‘‘ចក្ខុស្មិំ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ ចក្ខុំ ឧបាទាយ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខំ ទុក្ខំ…បេ… មនស្មិំ សតិ មនំ ឧបាទាយ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខំ ទុក្ខំ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អបិ នុ តំ អនុបាទាយ ឧប្បជ្ជេយ្យ អជ្ឈត្តំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ?

‘‘នោ ហេតំ ភន្តេ’’…បេ….

‘‘ជិវ្ហា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អបិ នុ តំ អនុបាទាយ ឧប្បជ្ជេយ្យ អជ្ឈត្តំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘មនោ និច្ចោ វា អនិច្ចោ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចោ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អបិ នុ តំ អនុបាទាយ ឧប្បជ្ជេយ្យ អជ្ឈត្តំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… មនស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ទុក្ខសមុទយសុត្តំ

១០៦. ‘‘ទុក្ខស្ស, ភិក្ខវេ, សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស សមុទយោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. អយំ ទុក្ខស្ស សមុទយោ…បេ… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. អយំ ទុក្ខស្ស សមុទយោ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស សមុទយោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស អត្ថង្គមោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ ទុក្ខស្ស អត្ថង្គមោ…បេ… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស អត្ថង្គមោ’’តិ. តតិយំ.

៤. លោកសមុទយសុត្តំ

១០៧. ‘‘លោកស្ស, ភិក្ខវេ, សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, លោកស្ស សមុទយោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស សមុទយោ …បេ… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស សមុទយោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, លោកស្ស អត្ថង្គមោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស អត្ថង្គមោ…បេ… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស អត្ថង្គមោ’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. សេយ្យោហមស្មិសុត្តំ

១០៨. ‘‘កិស្មិំ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ កិំ ឧបាទាយ កិំ អភិនិវិស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ វា ហោតិ, សទិសោហមស្មីតិ វា ហោតិ, ហីនោហមស្មីតិ វា ហោតី’’តិ?

‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា.

‘‘ចក្ខុស្មិំ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ ចក្ខុំ ឧបាទាយ ចក្ខុំ អភិនិវិស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ វា ហោតិ, សទិសោហមស្មីតិ វា ហោតិ, ហីនោហមស្មីតិ វា ហោតិ…បេ… ជិវ្ហាយ សតិ…បេ… មនស្មិំ សតិ មនំ ឧបាទាយ មនំ អភិនិវិស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ វា ហោតិ, សទិសោហមស្មីតិ វា ហោតិ, ហីនោហមស្មីតិ វា ហោតិ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អបិ នុ តំ អនុបាទាយ សេយ្យោហមស្មីតិ វា អស្ស, សទិសោហមស្មីតិ វា អស្ស, ហីនោហមស្មីតិ វា អស្សា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’…បេ… ជិវ្ហា… កាយោ និច្ចោ វា អនិច្ចោ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចោ, ភន្តេ’’…បេ….

‘‘មនោ និច្ចោ វា អនិច្ចោ វា’’តិ?

‘‘អនិច្ចោ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ?

‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អបិ នុ តំ អនុបាទាយ សេយ្យោហមស្មីតិ វា អស្ស, សទិសោហមស្មីតិ វា អស្ស, ហីនោហមស្មីតិ វា អស្សា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… មនស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ; វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. សំយោជនិយសុត្តំ

១០៩. ‘‘សំយោជនិយេ ច, ភិក្ខវេ, ធម្មេ ទេសេស្សាមិ សំយោជនញ្ច. តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយា ធម្មា, កតមញ្ច សំយោជនំ? ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយោ ធម្មោ. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ, តំ តត្ថ សំយោជនំ…បេ… ជិវ្ហា សំយោជនិយោ ធម្មោ…បេ… មនោ សំយោជនិយោ ធម្មោ. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ, តំ តត្ថ សំយោជនំ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយា ធម្មា, ឥទំ សំយោជន’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ឧបាទានិយសុត្តំ

១១០. ‘‘ឧបាទានិយេ ច, ភិក្ខវេ, ធម្មេ ទេសេស្សាមិ ឧបាទានញ្ច. តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយា ធម្មា, កតមញ្ច ឧបាទានំ? ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយោ ធម្មោ. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ, តំ តត្ថ ឧបាទានំ…បេ… ជិវ្ហា ឧបាទានិយោ ធម្មោ…បេ… មនោ ឧបាទានិយោ ធម្មោ. យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ, តំ តត្ថ ឧបាទានំ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយា ធម្មា, ឥទំ ឧបាទាន’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. អជ្ឈត្តិកាយតនបរិជាននសុត្តំ

១១១. ‘‘ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ. សោតំ… ឃានំ… ជិវ្ហំ… កាយំ… មនំ អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ. ចក្ខុញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, អភិជានំ បរិជានំ វិរាជយំ បជហំ ភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ…បេ… ជិវ្ហំ… កាយំ… មនំ អភិជានំ បរិជានំ វិរាជយំ បជហំ ភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ពាហិរាយតនបរិជាននសុត្តំ

១១២. ‘‘រូបេ, ភិក្ខវេ, អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ. សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… ធម្មេ អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ. រូបេ ច ខោ, ភិក្ខវេ, អភិជានំ បរិជានំ វិរាជយំ បជហំ ភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ. សទ្ទេ… គន្ធេ… រសេ… ផោដ្ឋព្ពេ… ធម្មេ អភិជានំ បរិជានំ វិរាជយំ បជហំ ភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ. នវមំ.

១០. ឧបស្សុតិសុត្តំ

១១៣. ឯកំ សមយំ ភគវា នាតិកេ [ញាតិកេ (សី. ស្យា. កំ.)] វិហរតិ គិញ្ជកាវសថេ. អថ ខោ ភគវា រហោគតោ បដិសល្លីនោ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ អភាសិ – ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ…បេ… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវតោ ឧបស្សុតិ [ឧបស្សុតិំ (សី. ក.)] ឋិតោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា តំ ភិក្ខុំ ឧបស្សុតិ ឋិតំ. ទិស្វាន តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘អស្សោសិ នោ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ ធម្មបរិយាយ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឧគ្គណ្ហាហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ. បរិយាបុណាហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ. ធារេហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ. អត្ថសំហិតោយំ, ភិក្ខុ, ធម្មបរិយាយោ អាទិព្រហ្មចរិយកោ’’តិ. ទសមំ.

យោគក្ខេមិវគ្គោ ឯកាទសមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

យោគក្ខេមិ ឧបាទាយ, ទុក្ខំ លោកោ ច សេយ្យោ ច;

សំយោជនំ ឧបាទានំ, ទ្វេ បរិជានំ ឧបស្សុតីតិ.