៣. យមកសុត្តំ

៨៥. ឯកំ សមយំ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន យមកស្ស នាម ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ.

អស្សោសុំ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យមកស្ស កិរ នាម ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេនាយស្មា យមកោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា យមកេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ យមកំ ឯតទវោចុំ –

‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ យមក, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ? ‘‘ឯវំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ.

‘‘មា, អាវុសោ យមក, ឯវំ អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ. ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភាចិក្ខនំ. ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ. ឯវម្បិ ខោ អាយស្មា យមកោ តេហិ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានោ តថេវ តំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ថាមសា បរាមាសា អភិនិវិស្ស វោហរតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ.

យតោ ខោ តេ ភិក្ខូ នាសក្ខិំសុ អាយស្មន្តំ យមកំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុំ, អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ឧដ្ឋាយាសនា យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘យមកស្ស នាម, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’តិ. សាធាយស្មា សារិបុត្តោ យេន យមកោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា យមកោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា យមកេន សទ្ធិំ សម្មោទិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ យមកំ ឯតទវោច –

‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ យមក, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ? ‘‘ឯវំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, អាវុសោ’’. ‘‘វេទនា និច្ចា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, អាវុសោ’’. តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’ … ‘‘វេទនំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’… ‘‘សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបស្មិំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘អញ្ញត្រ រូបា តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘វេទនាយ… អញ្ញត្រ វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… អញ្ញត្រ សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… អញ្ញត្រ សង្ខារេហិ… វិញ្ញាណស្មិំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបំ… វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, អយំ សោ អរូបី… អវេទនោ… អសញ្ញី… អសង្ខារោ… អវិញ្ញាណោ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘ឯត្ថ ច តេ, អាវុសោ យមក, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សច្ចតោ ថេតតោ [តថតោ (ស្យា. កំ.)] តថាគតេ អនុបលព្ភិយមានេ [តថាគតេ អនុបលព្ភមានេ (?)], កល្លំ នុ តេ តំ វេយ្យាករណំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ?

‘‘អហុ ខោ មេ តំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, បុព្ពេ អវិទ្ទសុនោ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ; ឥទញ្ច បនាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា តញ្ចេវ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ បហីនំ, ធម្មោ ច មេ អភិសមិតោ’’តិ.

‘‘សចេ តំ, អាវុសោ យមក, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘យោ សោ, អាវុសោ យមក, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា កិំ ហោតី’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, អាវុសោ យមក, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘សចេ មំ, អាវុសោ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘យោ សោ, អាវុសោ យមក, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា កិំ ហោតី’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, អាវុសោ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘រូបំ ខោ, អាវុសោ, អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តំ និរុទ្ធំ តទត្ថង្គតំ. វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តំ និរុទ្ធំ តទត្ថង្គត’ន្តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, អាវុសោ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ យមក! តេន ហាវុសោ, យមក, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ ឯតស្សេវ អត្ថស្ស ភិយ្យោសោមត្តាយ ញាណាយ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ យមក, គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ; សោ ច អារក្ខសម្បន្នោ. តស្ស កោចិទេវ បុរិសោ ឧប្បជ្ជេយ្យ អនត្ថកាមោ អហិតកាមោ អយោគក្ខេមកាមោ ជីវិតា វោរោបេតុកាមោ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘អយំ ខោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ; សោ ច អារក្ខសម្បន្នោ; នាយំ [ន ហាយំ (ស្យា. កំ.)] សុករោ បសយ្ហ ជីវិតា វោរោបេតុំ. យំនូនាហំ អនុបខជ្ជ ជីវិតា វោរោបេយ្យ’ន្តិ. សោ តំ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឧបដ្ឋហេយ្យំ តំ, ភន្តេ’តិ. តមេនំ សោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា ឧបដ្ឋាបេយ្យ. សោ ឧបដ្ឋហេយ្យ បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី. តស្ស សោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា មិត្តតោបិ នំ សទ្ទហេយ្យ [ទហេយ្យ (ស្យា. កំ. បី. ក.)]; សុហជ្ជតោបិ នំ សទ្ទហេយ្យ; តស្មិញ្ច វិស្សាសំ អាបជ្ជេយ្យ. យទា ខោ, អាវុសោ, តស្ស បុរិសស្ស ឯវមស្ស – ‘សំវិស្សត្ថោ ខោ ម្យាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា’តិ, អថ នំ រហោគតំ វិទិត្វា តិណ្ហេន សត្ថេន ជីវិតា វោរោបេយ្យ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, យទា ហិ សោ បុរិសោ អមុំ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ អាហ – ‘ឧបដ្ឋហេយ្យំ តំ, ភន្តេ’តិ, តទាបិ សោ វធកោវ. វធកញ្ច បន សន្តំ ន អញ្ញាសិ – ‘វធកោ មេ’តិ. យទាបិ សោ ឧបដ្ឋហតិ បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី, តទាបិ សោ វធកោវ. វធកញ្ច បន សន្តំ ន អញ្ញាសិ – ‘វធកោ មេ’តិ. យទាបិ នំ រហោគតំ វិទិត្វា តិណ្ហេន សត្ថេន ជីវិតា វោរោបេតិ, តទាបិ សោ វធកោវ. វធកញ្ច បន សន្តំ ន អញ្ញាសិ – ‘វធកោ មេ’’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ’’.

‘‘សោ អនិច្ចំ រូបំ ‘អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនិច្ចំ វេទនំ ‘អនិច្ចា វេទនា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនិច្ចំ សញ្ញំ ‘អនិច្ចា សញ្ញា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនិច្ចេ សង្ខារេ ‘អនិច្ចា សង្ខារា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនិច្ចំ វិញ្ញាណំ ‘អនិច្ចំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘ទុក្ខំ រូបំ ‘ទុក្ខំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ទុក្ខំ វេទនំ… ទុក្ខំ សញ្ញំ… ទុក្ខេ សង្ខារេ… ទុក្ខំ វិញ្ញាណំ ‘ទុក្ខំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘អនត្តំ រូបំ ‘អនត្តា រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនត្តំ វេទនំ… អនត្តំ សញ្ញំ… អនត្តេ សង្ខារេ… អនត្តំ វិញ្ញាណំ ‘អនត្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘សង្ខតំ រូបំ ‘សង្ខតំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. សង្ខតំ វេទនំ… សង្ខតំ សញ្ញំ… សង្ខតេ សង្ខារេ… សង្ខតំ វិញ្ញាណំ ‘សង្ខតំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘វធកំ រូបំ ‘វធកំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. វធកំ វេទនំ ‘វធកា វេទនា’តិ… វធកំ សញ្ញំ ‘វធកា សញ្ញា’តិ… វធកេ សង្ខារេ ‘វធកា សង្ខារា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. វធកំ វិញ្ញាណំ ‘វធកំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘សោ រូបំ ឧបេតិ ឧបាទិយតិ អធិដ្ឋាតិ ‘អត្តា មេ’តិ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ឧបេតិ ឧបាទិយតិ អធិដ្ឋាតិ ‘អត្តា មេ’តិ. តស្សិមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ឧបេតា ឧបាទិន្នា ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ.

‘‘សុតវា ច ខោ, អាវុសោ, អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី…បេ… សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ អត្តានំ; ន អត្តនិ រូបំ, ន រូបស្មិំ អត្តានំ. ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ អត្តានំ; ន អត្តនិ វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ អត្តានំ.

‘‘សោ អនិច្ចំ រូបំ ‘អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អនិច្ចំ វេទនំ … អនិច្ចំ សញ្ញំ… អនិច្ចេ សង្ខារេ … អនិច្ចំ វិញ្ញាណំ ‘អនិច្ចំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘ទុក្ខំ រូបំ ‘ទុក្ខំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ទុក្ខំ វេទនំ… ទុក្ខំ សញ្ញំ… ទុក្ខេ សង្ខារេ… ទុក្ខំ វិញ្ញាណំ ‘ទុក្ខំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘អនត្តំ រូបំ ‘អនត្តា រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អនត្តំ វេទនំ… អនត្តំ សញ្ញំ… អនត្តេ សង្ខារេ… អនត្តំ វិញ្ញាណំ ‘អនត្តា វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘សង្ខតំ រូបំ ‘សង្ខតំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. សង្ខតំ វេទនំ… សង្ខតំ សញ្ញំ… សង្ខតេ សង្ខារេ… សង្ខតំ វិញ្ញាណំ ‘សង្ខតំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘វធកំ រូបំ ‘វធកំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. វធកំ វេទនំ… វធកំ សញ្ញំ… វធកេ សង្ខារេ ‘‘វធកា សង្ខារា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. វធកំ វិញ្ញាណំ ‘វធកំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘សោ រូបំ ន ឧបេតិ, ន ឧបាទិយតិ, នាធិដ្ឋាតិ – ‘អត្តា មេ’តិ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ន ឧបេតិ, ន ឧបាទិយតិ, នាធិដ្ឋាតិ – ‘អត្តា មេ’តិ. តស្សិមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អនុបេតា អនុបាទិន្នា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ហោតិ យេសំ អាយស្មន្តានំ តាទិសា សព្រហ្មចារិនោ អនុកម្បកា អត្ថកាមា ឱវាទកា អនុសាសកា. ឥទញ្ច បន មេ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ. តតិយំ.