៩. ថេរវគ្គោ

១. អានន្ទសុត្តំ

៨៣. សាវត្ថិនិទានំ. តត្រ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា អានន្ទោ ឯតទវោច –

‘‘បុណ្ណោ នាម, អាវុសោ, អាយស្មា មន្តាណិបុត្តោ [មន្តានិបុត្តោ (ក. សី. ស្យា. កំ. បី. ក.)] អម្ហាកំ នវកានំ សតំ ពហូបការោ ហោតិ. សោ អម្ហេ ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទតិ – ‘ឧបាទាយ, អាវុសោ អានន្ទ, អស្មីតិ ហោតិ, នោ អនុបាទាយ. កិញ្ច ឧបាទាយ អស្មីតិ ហោតិ, នោ អនុបាទាយ? រូបំ ឧបាទាយ អស្មីតិ ហោតិ, នោ អនុបាទាយ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ អស្មីតិ ហោតិ, នោ អនុបាទាយ’’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ អានន្ទ, ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ទហរោ យុវា មណ្ឌនកជាតិកោ អាទាសេ វា បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អច្ឆេ វា ឧទកបត្តេ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ ឧបាទាយ បស្សេយ្យ, នោ អនុបាទាយ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, រូបំ ឧបាទាយ អស្មីតិ ហោតិ, នោ អនុបាទាយ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ អស្មីតិ ហោតិ, នោ អនុបាទាយ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ អានន្ទ, ‘រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’’តិ? ‘អនិច្ចំ, អាវុសោ’. វេទនា… សញ្ញា … សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’តិ? ‘អនិច្ចំ, អាវុសោ’. តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតីតិ. បុណ្ណោ នាម អាវុសោ អាយស្មា មន្តាណិបុត្តោ អម្ហាកំ នវកានំ សតំ ពហូបការោ ហោតិ. សោ អម្ហេ ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទតិ. ឥទញ្ច បន មេ អាយស្មតោ បុណ្ណស្ស មន្តាណិបុត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា ធម្មោ អភិសមិតោតិ. បឋមំ.

២. តិស្សសុត្តំ

៨៤. សាវត្ថិនិទានំ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា តិស្សោ ភគវតោ បិតុច្ឆាបុត្តោ សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ ឯវមារោចេតិ – ‘‘អបិ មេ, អាវុសោ, មធុរកជាតោ វិយ កាយោ; ទិសាបិ មេ ន បក្ខាយន្តិ; ធម្មាបិ មំ ន បដិភន្តិ; ថិនមិទ្ធញ្ច [ថីនមិទ្ធញ្ច (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មេ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ; អនភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរាមិ; ហោតិ ច មេ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា’’តិ.

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, តិស្សោ ភគវតោ បិតុច្ឆាបុត្តោ សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ ឯវមារោចេតិ – ‘អបិ មេ, អាវុសោ, មធុរកជាតោ វិយ កាយោ; ទិសាបិ មេ ន បក្ខាយន្តិ; ធម្មាបិ មំ ន បដិភន្តិ; ថិនមិទ្ធញ្ច មេ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ; អនភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរាមិ; ហោតិ ច មេ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា’’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, មម វចនេន តិស្សំ ភិក្ខុំ អាមន្តេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា តិស្សោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ តិស្សំ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា តំ, អាវុសោ តិស្ស, អាមន្តេតី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា តិស្សោ តស្ស ភិក្ខុនោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ តិស្សំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, តិស្ស, សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ ឯវមារោចេសិ – ‘អបិ មេ, អាវុសោ, មធុរកជាតោ វិយ កាយោ…បេ… ហោតិ ច មេ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា’’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, តិស្ស, រូបេ អវិគតរាគស្ស អវិគតច្ឆន្ទស្ស អវិគតបេមស្ស អវិគតបិបាសស្ស អវិគតបរិឡាហស្ស អវិគតតណ្ហស្ស, តស្ស រូបស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ សាធុ, តិស្ស! ឯវញ្ហេតំ, តិស្ស, ហោតិ. យថា តំ រូបេ អវិគតរាគស្ស… វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ អវិគតរាគស្ស…បេ… តេសំ សង្ខារានំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ សាធុ, តិស្ស! ឯវញ្ហេតំ, តិស្ស, ហោតិ. យថា តំ វិញ្ញាណេ អវិគតរាគស្ស អវិគតច្ឆន្ទស្ស អវិគតបេមស្ស អវិគតបិបាសស្ស អវិគតបរិឡាហស្ស អវិគតតណ្ហស្ស, តស្ស វិញ្ញាណស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ សាធុ, តិស្ស! ឯវញ្ហេតំ, តិស្ស, ហោតិ. យថា តំ វិញ្ញាណេ អវិគតរាគស្ស. តំ កិំ មញ្ញសិ, តិស្ស, រូបេ វិគតរាគស្ស វិគតច្ឆន្ទស្ស វិគតបេមស្ស វិគតបិបាសស្ស វិគតបរិឡាហស្ស វិគតតណ្ហស្ស, តស្ស រូបស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ សាធុ, តិស្ស! ឯវញ្ហេតំ, តិស្ស, ហោតិ. យថា តំ រូបេ វិគតរាគស្ស… វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ វិគតរាគស្ស… វិញ្ញាណេ វិគតរាគស្ស វិគតច្ឆន្ទស្ស វិគតបេមស្ស វិគតបិបាសស្ស វិគតបរិឡាហស្ស វិគតតណ្ហស្ស តស្ស វិញ្ញាណស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ សាធុ, តិស្ស! ឯវញ្ហេតំ, តិស្ស, ហោតិ. យថា តំ វិញ្ញាណេ វិគតរាគស្ស. តំ កិំ មញ្ញសិ, តិស្ស, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា … សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, តិស្ស, ទ្វេ បុរិសា – ឯកោ បុរិសោ អមគ្គកុសលោ, ឯកោ បុរិសោ មគ្គកុសលោ. តមេនំ សោ អមគ្គកុសលោ បុរិសោ អមុំ មគ្គកុសលំ បុរិសំ មគ្គំ បុច្ឆេយ្យ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឯហិ, ភោ បុរិស, អយំ មគ្គោ. តេន មុហុត្តំ គច្ឆ. តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ ទ្វេធាបថំ, តត្ថ វាមំ មុញ្ចិត្វា ទក្ខិណំ គណ្ហាហិ. តេន មុហុត្តំ គច្ឆ. តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ តិព្ពំ វនសណ្ឌំ. តេន មុហុត្តំ គច្ឆ. តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ មហន្តំ និន្នំ បល្លលំ. តេន មុហុត្តំ គច្ឆ. តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ សោព្ភំ បបាតំ. តេន មុហុត្តំ គច្ឆ. តេន មុហុត្តំ គន្ត្វា ទក្ខិស្សសិ សមំ ភូមិភាគំ រមណីយ’’’ន្តិ.

‘‘ឧបមា ខោ ម្យាយំ, តិស្ស, កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ. អយំ ចេវេត្ថ អត្ថោ – ‘បុរិសោ អមគ្គកុសលោ’តិ ខោ, តិស្ស, បុថុជ្ជនស្សេតំ អធិវចនំ. ‘បុរិសោ មគ្គកុសលោ’តិ ខោ, តិស្ស, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. ‘ទ្វេធាបថោ’តិ ខោ, តិស្ស, វិចិកិច្ឆាយេតំ អធិវចនំ. ‘វាមោ មគ្គោ’តិ ខោ, តិស្ស, អដ្ឋង្គិកស្សេតំ មិច្ឆាមគ្គស្ស អធិវចនំ, សេយ្យថិទំ – មិច្ឆាទិដ្ឋិយា…បេ… មិច្ឆាសមាធិស្ស. ‘ទក្ខិណោ មគ្គោ’តិ ខោ, តិស្ស, អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិយា…បេ… សម្មាសមាធិស្ស. ‘តិព្ពោ វនសណ្ឌោ’តិ ខោ, តិស្ស, អវិជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. ‘មហន្តំ និន្នំ បល្លល’ន្តិ ខោ, តិស្ស, កាមានមេតំ អធិវចនំ. ‘សោព្ភោ បបាតោ’តិ ខោ, តិស្ស, កោធូបាយាសស្សេតំ អធិវចនំ. ‘សមោ ភូមិភាគោ រមណីយោ’តិ ខោ, តិស្ស, និព្ពានស្សេតំ អធិវចនំ. អភិរម, តិស្ស, អភិរម, តិស្ស! អហមោវាទេន អហមនុគ្គហេន អហមនុសាសនិយា’’តិ [អហមាមិសធម្មានុគ្គហេន មមោវាទេន មមានុសាសនិយាតិ (ក.)].

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា តិស្សោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ. ទុតិយំ.

៣. យមកសុត្តំ

៨៥. ឯកំ សមយំ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន យមកស្ស នាម ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ.

អស្សោសុំ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យមកស្ស កិរ នាម ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេនាយស្មា យមកោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា យមកេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ យមកំ ឯតទវោចុំ –

‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ យមក, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ? ‘‘ឯវំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ – ‘ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ.

‘‘មា, អាវុសោ យមក, ឯវំ អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ. ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភាចិក្ខនំ. ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ. ឯវម្បិ ខោ អាយស្មា យមកោ តេហិ ភិក្ខូហិ វុច្ចមានោ តថេវ តំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ថាមសា បរាមាសា អភិនិវិស្ស វោហរតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ.

យតោ ខោ តេ ភិក្ខូ នាសក្ខិំសុ អាយស្មន្តំ យមកំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុំ, អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ឧដ្ឋាយាសនា យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘យមកស្ស នាម, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនោ ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’តិ. សាធាយស្មា សារិបុត្តោ យេន យមកោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា យមកោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា យមកេន សទ្ធិំ សម្មោទិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ យមកំ ឯតទវោច –

‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ យមក, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ? ‘‘ឯវំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, អាវុសោ’’. ‘‘វេទនា និច្ចា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, អាវុសោ’’. តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’ … ‘‘វេទនំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’… ‘‘សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបស្មិំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘អញ្ញត្រ រូបា តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘វេទនាយ… អញ្ញត្រ វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… អញ្ញត្រ សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… អញ្ញត្រ សង្ខារេហិ… វិញ្ញាណស្មិំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, រូបំ… វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, អយំ សោ អរូបី… អវេទនោ… អសញ្ញី… អសង្ខារោ… អវិញ្ញាណោ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘ឯត្ថ ច តេ, អាវុសោ យមក, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សច្ចតោ ថេតតោ [តថតោ (ស្យា. កំ.)] តថាគតេ អនុបលព្ភិយមានេ [តថាគតេ អនុបលព្ភមានេ (?)], កល្លំ នុ តេ តំ វេយ្យាករណំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណា’’’តិ?

‘‘អហុ ខោ មេ តំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, បុព្ពេ អវិទ្ទសុនោ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ; ឥទញ្ច បនាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា តញ្ចេវ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ បហីនំ, ធម្មោ ច មេ អភិសមិតោ’’តិ.

‘‘សចេ តំ, អាវុសោ យមក, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘យោ សោ, អាវុសោ យមក, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា កិំ ហោតី’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, អាវុសោ យមក, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘សចេ មំ, អាវុសោ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘យោ សោ, អាវុសោ យមក, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា កិំ ហោតី’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, អាវុសោ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘រូបំ ខោ, អាវុសោ, អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តំ និរុទ្ធំ តទត្ថង្គតំ. វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តំ និរុទ្ធំ តទត្ថង្គត’ន្តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, អាវុសោ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ យមក! តេន ហាវុសោ, យមក, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ ឯតស្សេវ អត្ថស្ស ភិយ្យោសោមត្តាយ ញាណាយ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ យមក, គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ; សោ ច អារក្ខសម្បន្នោ. តស្ស កោចិទេវ បុរិសោ ឧប្បជ្ជេយ្យ អនត្ថកាមោ អហិតកាមោ អយោគក្ខេមកាមោ ជីវិតា វោរោបេតុកាមោ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘អយំ ខោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ; សោ ច អារក្ខសម្បន្នោ; នាយំ [ន ហាយំ (ស្យា. កំ.)] សុករោ បសយ្ហ ជីវិតា វោរោបេតុំ. យំនូនាហំ អនុបខជ្ជ ជីវិតា វោរោបេយ្យ’ន្តិ. សោ តំ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឧបដ្ឋហេយ្យំ តំ, ភន្តេ’តិ. តមេនំ សោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា ឧបដ្ឋាបេយ្យ. សោ ឧបដ្ឋហេយ្យ បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី. តស្ស សោ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា មិត្តតោបិ នំ សទ្ទហេយ្យ [ទហេយ្យ (ស្យា. កំ. បី. ក.)]; សុហជ្ជតោបិ នំ សទ្ទហេយ្យ; តស្មិញ្ច វិស្សាសំ អាបជ្ជេយ្យ. យទា ខោ, អាវុសោ, តស្ស បុរិសស្ស ឯវមស្ស – ‘សំវិស្សត្ថោ ខោ ម្យាយំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា’តិ, អថ នំ រហោគតំ វិទិត្វា តិណ្ហេន សត្ថេន ជីវិតា វោរោបេយ្យ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមក, យទា ហិ សោ បុរិសោ អមុំ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ អាហ – ‘ឧបដ្ឋហេយ្យំ តំ, ភន្តេ’តិ, តទាបិ សោ វធកោវ. វធកញ្ច បន សន្តំ ន អញ្ញាសិ – ‘វធកោ មេ’តិ. យទាបិ សោ ឧបដ្ឋហតិ បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី, តទាបិ សោ វធកោវ. វធកញ្ច បន សន្តំ ន អញ្ញាសិ – ‘វធកោ មេ’តិ. យទាបិ នំ រហោគតំ វិទិត្វា តិណ្ហេន សត្ថេន ជីវិតា វោរោបេតិ, តទាបិ សោ វធកោវ. វធកញ្ច បន សន្តំ ន អញ្ញាសិ – ‘វធកោ មេ’’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ’’.

‘‘សោ អនិច្ចំ រូបំ ‘អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនិច្ចំ វេទនំ ‘អនិច្ចា វេទនា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនិច្ចំ សញ្ញំ ‘អនិច្ចា សញ្ញា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនិច្ចេ សង្ខារេ ‘អនិច្ចា សង្ខារា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនិច្ចំ វិញ្ញាណំ ‘អនិច្ចំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘ទុក្ខំ រូបំ ‘ទុក្ខំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ទុក្ខំ វេទនំ… ទុក្ខំ សញ្ញំ… ទុក្ខេ សង្ខារេ… ទុក្ខំ វិញ្ញាណំ ‘ទុក្ខំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘អនត្តំ រូបំ ‘អនត្តា រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. អនត្តំ វេទនំ… អនត្តំ សញ្ញំ… អនត្តេ សង្ខារេ… អនត្តំ វិញ្ញាណំ ‘អនត្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘សង្ខតំ រូបំ ‘សង្ខតំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. សង្ខតំ វេទនំ… សង្ខតំ សញ្ញំ… សង្ខតេ សង្ខារេ… សង្ខតំ វិញ្ញាណំ ‘សង្ខតំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘វធកំ រូបំ ‘វធកំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. វធកំ វេទនំ ‘វធកា វេទនា’តិ… វធកំ សញ្ញំ ‘វធកា សញ្ញា’តិ… វធកេ សង្ខារេ ‘វធកា សង្ខារា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. វធកំ វិញ្ញាណំ ‘វធកំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘សោ រូបំ ឧបេតិ ឧបាទិយតិ អធិដ្ឋាតិ ‘អត្តា មេ’តិ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ឧបេតិ ឧបាទិយតិ អធិដ្ឋាតិ ‘អត្តា មេ’តិ. តស្សិមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ឧបេតា ឧបាទិន្នា ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ.

‘‘សុតវា ច ខោ, អាវុសោ, អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី…បេ… សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ អត្តានំ; ន អត្តនិ រូបំ, ន រូបស្មិំ អត្តានំ. ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ អត្តានំ; ន អត្តនិ វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ អត្តានំ.

‘‘សោ អនិច្ចំ រូបំ ‘អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អនិច្ចំ វេទនំ … អនិច្ចំ សញ្ញំ… អនិច្ចេ សង្ខារេ … អនិច្ចំ វិញ្ញាណំ ‘អនិច្ចំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘ទុក្ខំ រូបំ ‘ទុក្ខំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ទុក្ខំ វេទនំ… ទុក្ខំ សញ្ញំ… ទុក្ខេ សង្ខារេ… ទុក្ខំ វិញ្ញាណំ ‘ទុក្ខំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘អនត្តំ រូបំ ‘អនត្តា រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អនត្តំ វេទនំ… អនត្តំ សញ្ញំ… អនត្តេ សង្ខារេ… អនត្តំ វិញ្ញាណំ ‘អនត្តា វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘សង្ខតំ រូបំ ‘សង្ខតំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. សង្ខតំ វេទនំ… សង្ខតំ សញ្ញំ… សង្ខតេ សង្ខារេ… សង្ខតំ វិញ្ញាណំ ‘សង្ខតំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘វធកំ រូបំ ‘វធកំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. វធកំ វេទនំ… វធកំ សញ្ញំ… វធកេ សង្ខារេ ‘‘វធកា សង្ខារា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. វធកំ វិញ្ញាណំ ‘វធកំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘សោ រូបំ ន ឧបេតិ, ន ឧបាទិយតិ, នាធិដ្ឋាតិ – ‘អត្តា មេ’តិ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ន ឧបេតិ, ន ឧបាទិយតិ, នាធិដ្ឋាតិ – ‘អត្តា មេ’តិ. តស្សិមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អនុបេតា អនុបាទិន្នា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ហោតិ យេសំ អាយស្មន្តានំ តាទិសា សព្រហ្មចារិនោ អនុកម្បកា អត្ថកាមា ឱវាទកា អនុសាសកា. ឥទញ្ច បន មេ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. អនុរាធសុត្តំ

៨៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា អនុរាធោ ភគវតោ អវិទូរេ អរញ្ញកុដិកាយំ វិហរតិ. អថ ខោ សម្ពហុលា អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា យេន អាយស្មា អនុរាធោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អនុរាធេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អាយស្មន្តំ អនុរាធំ ឯតទវោចុំ – ‘‘យោ សោ, អាវុសោ អនុរាធ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ, តំ តថាគតោ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា’’តិ?

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា អនុរាធោ តេ អញ្ញតិត្ថិយេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោច – ‘‘យោ សោ អាវុសោ តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ តំ តថាគតោ អញ្ញត្រ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អាយស្មន្តំ អនុរាធំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សោ ចាយំ ភិក្ខុ នវោ ភវិស្សតិ អចិរបព្ពជិតោ, ថេរោ វា បន ពាលោ អព្យត្តោ’’តិ. អថ ខោ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អាយស្មន្តំ អនុរាធំ នវវាទេន ច ពាលវាទេន ច អបសាទេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ.

អថ ខោ អាយស្មតោ អនុរាធស្ស អចិរបក្កន្តេសុ តេសុ អញ្ញតិត្ថិយេសុ បរិព្ពាជកេសុ ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ មំ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យុំ. កថំ ព្យាករមានោ នុ ខ្វាហំ តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ វុត្តវាទី ចេវ ភគវតោ អស្សំ, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យំ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យំ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ?

អថ ខោ អាយស្មា អនុរាធោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អនុរាធោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អវិទូរេ អរញ្ញកុដិកាយំ វិហរាមិ. អថ ខោ, ភន្តេ, សម្ពហុលា អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា យេនាហំ តេនុបសង្កមិំសុ …បេ… មំ ឯតទវោចុំ – ‘យោ សោ, អាវុសោ អនុរាធ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ តំ តថាគតោ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ… ហោតិ ច ន ច ហោតិ, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា’’’តិ?

ឯវំ វុត្តាហំ, ភន្តេ, តេ អញ្ញតិត្ថិយេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោចំ – ‘‘យោ សោ, អាវុសោ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ, តំ តថាគតោ អញ្ញត្រ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា…បេ… ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វាតិ. ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា មំ ឯតទវោចុំ – ‘សោ ចាយំ ភិក្ខុ ន វោ ភវិស្សតិ អចិរបព្ពជិតោ ថេរោ វា បន ពាលោ អព្យត្តោ’តិ. អថ ខោ មំ, ភន្តេ, តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា នវវាទេន ពាលវាទេន ច អបសាទេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំសុ’’.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, អចិរបក្កន្តេសុ តេសុ អញ្ញតិត្ថិយេសុ បរិព្ពាជកេសុ ឯតទហោសិ – ‘សចេ ខោ មំ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យុំ. កថំ ព្យាករមានោ នុ ខ្វាហំ តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ វុត្តវាទី ចេវ ភគវតោ អស្សំ, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យំ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យំ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’’តិ?

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ ភន្តេ’’…បេ… តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតិ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, រូបំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, រូបស្មិំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘អញ្ញត្រ រូបា តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនាយ…បេ… អញ្ញត្រ វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… អញ្ញត្រ សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… អញ្ញត្រ សង្ខារេហិ… វិញ្ញាណស្មិំ… អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, រូបំ… វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អនុរាធ, អយំ សោ អរូបី អវេទនោ អសញ្ញី អសង្ខារោ អវិញ្ញាណោ តថាគតោតិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯត្ថ ច តេ, អនុរាធ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សច្ចតោ ថេតតោ តថាគតេ អនុបលព្ភិយមានេ កល្លំ នុ តេ តំ វេយ្យាករណំ – ‘យោ សោ, អាវុសោ, តថាគតោ ឧត្តមបុរិសោ បរមបុរិសោ បរមបត្តិបត្តោ តំ តថាគតោ អញ្ញត្រ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បញ្ញាបយមានោ បញ្ញាបេតិ – ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា… នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ សាធុ, អនុរាធ! បុព្ពេ ចាហំ, អនុរាធ, ឯតរហិ ច ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញបេមិ, ទុក្ខស្ស ច និរោធ’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. វក្កលិសុត្តំ

៨៧. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា វក្កលិ កុម្ភការនិវេសនេ វិហរតិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ អាយស្មា វក្កលិ ឧបដ្ឋាកេ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯថ តុម្ហេ, អាវុសោ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមថ; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទថ – ‘វក្កលិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ, សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ. ឯវញ្ច វទេថ – ‘សាធុ កិរ, ភន្តេ, ភគវា យេន វក្កលិ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមតុ; អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ វក្កលិស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘វក្កលិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ, សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតិ; ឯវញ្ច បន វទេតិ – ‘សាធុ កិរ, ភន្តេ, ភគវា យេន វក្កលិ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមតុ; អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

អថ ខោ ភគវា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេនាយស្មា វក្កលិ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា វក្កលិ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន មញ្ចកេ សមធោសិ [សមញ្ចោសិ (សី.), សមញ្ចោបិ (ស្យា. កំ.) សំ + ធូ + ឦ = សមធោសិ]. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ វក្កលិំ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, វក្កលិ, មា ត្វំ មញ្ចកេ សមធោសិ. សន្តិមានិ អាសនានិ បញ្ញត្តានិ; តត្ថាហំ និសីទិស្សាមី’’តិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ វក្កលិំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ តេ, វក្កលិ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ទុក្ខា វេទនា បដិក្កមន្តិ, នោ អភិក្កមន្តិ; បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ អភិក្កមោ’’តិ? ‘‘ន មេ, ភន្តេ, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ; ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ; អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ’’តិ. ‘‘កច្ចិ តេ, វក្កលិ, ន កិញ្ចិ កុក្កុច្ចំ, ន កោចិ វិប្បដិសារោ’’តិ? ‘‘តគ្ឃ មេ, ភន្តេ, អនប្បកំ កុក្កុច្ចំ, អនប្បកោ វិប្បដិសារោ’’តិ. ‘‘កច្ចិ បន តំ, វក្កលិ, អត្តា សីលតោ ន ឧបវទតី’’តិ? ‘‘ន ខោ មំ, ភន្តេ, អត្តា សីលតោ ឧបវទតី’’តិ. ‘‘នោ ចេ កិរ តំ, វក្កលិ, អត្តា សីលតោ ឧបវទតិ; អថ កិញ្ច តេ កុក្កុច្ចំ កោ ច វិប្បដិសារោ’’តិ? ‘‘ចិរបដិកាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុកាមោ, នត្ថិ ច មេ កាយស្មិំ តាវតិកា ពលមត្តា, យាវតាហំ [យាហំ (សី.), យាយាហំ (បី.)] ភគវន្តំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘អលំ, វក្កលិ, កិំ តេ ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ សោ មំ បស្សតិ; យោ មំ បស្សតិ សោ ធម្មំ បស្សតិ. ធម្មញ្ហិ, វក្កលិ, បស្សន្តោ មំ បស្សតិ; មំ បស្សន្តោ ធម្មំ បស្សតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, វក្កលិ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’…បេ… ឯសោ មេ អត្តាតិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ វក្កលិំ ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន គិជ្ឈកូដោ បព្ពតោ តេន បក្កាមិ. អថ ខោ អាយស្មា វក្កលិ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋាកេ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯថ មំ, អាវុសោ, មញ្ចកំ អារោបេត្វា យេន ឥសិគិលិបស្សំ កាឡសិលា តេនុបសង្កមថ. កថញ្ហិ នាម មាទិសោ អន្តរឃរេ កាលំ កត្តព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ វក្កលិស្ស បដិស្សុត្វា អាយស្មន្តំ វក្កលិំ មញ្ចកំ អារោបេត្វា យេន ឥសិគិលិបស្សំ កាឡសិលា តេនុបសង្កមិំសុ. អថ ខោ ភគវា តញ្ច រត្តិំ តញ្ច ទិវាវសេសំ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ វិហាសិ. អថ ខោ ទ្វេ ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ គិជ្ឈកូដំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ…បេ… ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ ឯកា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘វក្កលិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ វិមោក្ខាយ ចេតេតី’’តិ. អបរា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សោ ហិ នូន, ភន្តេ, សុវិមុត្តោ វិមុច្ចិស្សតី’’តិ. ឥទមវោចុំ តា ទេវតាយោ. ឥទំ វត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយិំសុ.

អថ ខោ ភគវា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯថ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, យេន វក្កលិ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមថ; ឧបសង្កមិត្វា វក្កលិំ ភិក្ខុំ ឯវំ វទេថ –

‘‘‘សុណាវុសោ ត្វំ, វក្កលិ, ភគវតោ វចនំ ទ្វិន្នញ្ច ទេវតានំ. ឥមំ, អាវុសោ, រត្តិំ ទ្វេ ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ គិជ្ឈកូដំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ, អាវុសោ, ឯកា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – វក្កលិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ វិមោក្ខាយ ចេតេតីតិ. អបរា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – សោ ហិ នូន, ភន្តេ, សុវិមុត្តោ វិមុច្ចិស្សតីតិ. ភគវា ច តំ, អាវុសោ វក្កលិ, ឯវមាហ – មា ភាយិ, វក្កលិ; មា ភាយិ, វក្កលិ! អបាបកំ តេ មរណំ ភវិស្សតិ, អបាបិកា កាលកិរិយា’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា វក្កលិ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ វក្កលិំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សុណាវុសោ វក្កលិ, ភគវតោ វចនំ ទ្វិន្នញ្ច ទេវតាន’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា វក្កលិ ឧបដ្ឋាកេ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯថ មំ, អាវុសោ, មញ្ចកា ឱរោបេថ. កថញ្ហិ នាម មាទិសោ ឧច្ចេ អាសនេ និសីទិត្វា តស្ស ភគវតោ សាសនំ សោតព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ! ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ វក្កលិស្ស បដិស្សុត្វា អាយស្មន្តំ វក្កលិំ មញ្ចកា ឱរោបេសុំ. ‘‘ឥមំ, អាវុសោ, រត្តិំ ទ្វេ ទេវតាយោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា…បេ… ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ, អាវុសោ, ឯកា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘វក្កលិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ វិមោក្ខាយ ចេតេតី’តិ. អបរា ទេវតា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘សោ ហិ នូន, ភន្តេ, សុវិមុត្តោ វិមុច្ចិស្សតី’តិ. ភគវា ច តំ, អាវុសោ វក្កលិ, ឯវមាហ – ‘មា ភាយិ, វក្កលិ; មា ភាយិ, វក្កលិ! អបាបកំ តេ មរណំ ភវិស្សតិ, អបាបិកា កាលកិរិយា’’’តិ. ‘‘តេន ហាវុសោ, មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទថ – ‘វក្កលិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ. ឯវញ្ច វទេថ – ‘រូបំ អនិច្ចំ. តាហំ, ភន្តេ, ន កង្ខាមិ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. យទនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, នត្ថិ មេ តត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វាតិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. វេទនា អនិច្ចា. តាហំ, ភន្តេ, ន កង្ខាមិ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. យទនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, នត្ថិ មេ តត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វាតិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. សញ្ញា… សង្ខារា អនិច្ចា. តាហំ, ភន្តេ, ន កង្ខាមិ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. យទនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, នត្ថិ មេ តត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វាតិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. តាហំ, ភន្តេ, ន កង្ខាមិ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. យទនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, នត្ថិ មេ តត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វាតិ ន វិចិកិច្ឆាមី’’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ វក្កលិស្ស បដិស្សុត្វា បក្កមិំសុ. អថ ខោ អាយស្មា វក្កលិ អចិរបក្កន្តេសុ តេសុ ភិក្ខូសុ សត្ថំ អាហរេសិ.

អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘វក្កលិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ; សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតិ; ឯវញ្ច វទេតិ – ‘រូបំ អនិច្ចំ. តាហំ, ភន្តេ, ន កង្ខាមិ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. យទនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, នត្ថិ មេ តត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វាតិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា … វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. តាហំ, ភន្តេ, ន កង្ខាមិ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ ន វិចិកិច្ឆាមិ. យទនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, នត្ថិ មេ តត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វាតិ ន វិចិកិច្ឆាមី’’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាយាម, ភិក្ខវេ, យេន ឥសិគិលិបស្សំ កាឡសិលា តេនុបសង្កមិស្សាម; យត្ថ វក្កលិនា កុលបុត្តេន សត្ថមាហរិត’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. អថ ខោ ភគវា សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ យេន ឥសិគិលិបស្សំ កាឡសិលា តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ វក្កលិំ ទូរតោវ មញ្ចកេ វិវត្តក្ខន្ធំ សេមានំ.

តេន ខោ បន សមយេន ធូមាយិតត្តំ តិមិរាយិតត្តំ គច្ឆតេវ បុរិមំ ទិសំ, គច្ឆតិ បច្ឆិមំ ទិសំ, គច្ឆតិ ឧត្តរំ ទិសំ, គច្ឆតិ ទក្ខិណំ ទិសំ, គច្ឆតិ ឧទ្ធំ ទិសំ, គច្ឆតិ អធោ ទិសំ, គច្ឆតិ អនុទិសំ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតំ ធូមាយិតត្តំ តិមិរាយិតត្តំ គច្ឆតេវ បុរិមំ ទិសំ…បេ… គច្ឆតិ អនុទិស’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯសោ ខោ, ភិក្ខវេ, មារោ បាបិមា វក្កលិស្ស កុលបុត្តស្ស វិញ្ញាណំ សមន្វេសតិ [សមន្នេសតិ (ក. សី. បី.)] – ‘កត្ថ វក្កលិស្ស កុលបុត្តស្ស វិញ្ញាណំ បតិដ្ឋិត’ន្តិ? អប្បតិដ្ឋិតេន ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណេន វក្កលិ កុលបុត្តោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. អស្សជិសុត្តំ

៨៨. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា អស្សជិ កស្សបការាមេ វិហរតិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ អាយស្មា អស្សជិ ឧបដ្ឋាកេ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯថ តុម្ហេ, អាវុសោ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមថ; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទថ – ‘អស្សជិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ. ឯវញ្ច វទេថ – ‘សាធុ កិរ, ភន្តេ, ភគវា យេន អស្សជិ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អស្សជិស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អស្សជិ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អាពាធិកោ…បេ… សាធុ កិរ, ភន្តេ, ភគវា យេន អស្សជិ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា អស្សជិ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា អស្សជិ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន មញ្ចកេ សមធោសិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អស្សជិំ [អាយស្មតោ អស្សជិស្ស (បី. ក.)] ឯតទវោច – ‘‘អលំ, អស្សជិ, មា ត្វំ មញ្ចកេ សមធោសិ. សន្តិមានិ អាសនានិ បញ្ញត្តានិ, តត្ថាហំ និសីទិស្សាមី’’តិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អស្សជិំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ តេ, អស្សជិ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ…បេ… បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ អភិក្កមោ’’តិ?

‘‘ន មេ, ភន្តេ, ខមនីយំ…បេ… អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ បដិក្កមោ’’តិ. ‘‘កច្ចិ តេ, អស្សជិ, ន កិញ្ចិ កុក្កុច្ចំ ន កោចិ វិប្បដិសារោ’’តិ? ‘‘តគ្ឃ មេ, ភន្តេ, អនប្បកំ កុក្កុច្ចំ អនប្បកោ វិប្បដិសារោ’’តិ. ‘‘កច្ចិ បន តំ, អស្សជិ, អត្តា សីលតោ ន ឧបវទតី’’តិ? ‘‘ន ខោ មំ, ភន្តេ, អត្តា សីលតោ ឧបវទតី’’តិ. ‘‘នោ ចេ កិរ តំ, អស្សជិ, អត្តា សីលតោ ឧបវទតិ, អថ កិញ្ច តេ កុក្កុច្ចំ កោ ច វិប្បដិសារោ’’តិ? ‘‘បុព្ពេ ខ្វាហំ, ភន្តេ, គេលញ្ញេ បស្សម្ភេត្វា បស្សម្ភេត្វា កាយសង្ខារេ វិហរាមិ, សោហំ សមាធិំ នប្បដិលភាមិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, តំ សមាធិំ អប្បដិលភតោ ឯវំ ហោតិ – ‘នោ ចស្សាហំ បរិហាយាមី’’’តិ. ‘‘យេ តេ, អស្សជិ, សមណព្រាហ្មណា សមាធិសារកា សមាធិសាមញ្ញា តេសំ តំ សមាធិំ អប្បដិលភតំ ឯវំ ហោតិ – ‘នោ ចស្សុ មយំ បរិហាយាមា’’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អស្សជិ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’…បេ… វិញ្ញាណំ …បេ… តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតីតិ. សោ សុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ [វេទិយតិ (សី. បី.)], សា ‘អនិច្ចា’តិ បជានាតិ. ‘អនជ្ឈោសិតា’តិ បជានាតិ. ‘អនភិនន្ទិតា’តិ បជានាតិ. ទុក្ខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា ‘អនិច្ចា’តិ បជានាតិ. ‘អនជ្ឈោសិតា’តិ បជានាតិ. ‘អនភិនន្ទិតា’តិ បជានាតិ. អទុក្ខមសុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា ‘អនិច្ចា’តិ បជានាតិ…បេ… ‘អនភិនន្ទិតា’តិ បជានាតិ. សោ សុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ វេទយតិ; ទុក្ខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ វេទយតិ; អទុក្ខមសុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ វេទយតិ. សោ កាយបរិយន្តិកំ ចេ វេទនំ វេទយមានោ ‘កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមី’តិ បជានាតិ. ជីវិតបរិយន្តិកំ ចេ វេទនំ វេទយមានោ ‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមី’តិ បជានាតិ. ‘កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តី’តិ បជានាតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អស្សជិ, តេលញ្ច បដិច្ច, វដ្ដិញ្ច បដិច្ច, តេលប្បទីបោ ឈាយេយ្យ; តស្សេវ តេលស្ស ច វដ្ដិយា ច បរិយាទានា អនាហារោ និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, អស្សជិ, ភិក្ខុ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ‘កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមី’តិ បជានាតិ. ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមី’តិ បជានាតិ. ‘កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តី’តិ បជានាតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ខេមកសុត្តំ

៨៩. ឯកំ សមយំ សម្ពហុលា ថេរា ភិក្ខូ កោសម្ពិយំ វិហរន្តិ ឃោសិតារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ខេមកោ ពទរិការាមេ វិហរតិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតា អាយស្មន្តំ ទាសកំ អាមន្តេសុំ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អាវុសោ ទាសក, យេន ខេមកោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា ខេមកំ ភិក្ខុំ ឯវំ វទេហិ – ‘ថេរា តំ, អាវុសោ ខេមក, ឯវមាហំសុ – កច្ចិ តេ, អាវុសោ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ទុក្ខា វេទនា បដិក្កមន្តិ នោ អភិក្កមន្តិ, បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ អភិក្កមោ’’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា ទាសកោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា ខេមកោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ខេមកំ ឯតទវោច – ‘‘ថេរា តំ, អាវុសោ ខេមក, ឯវមាហំសុ – ‘កច្ចិ តេ, អាវុសោ, ខមនីយំ…បេ… នោ អភិក្កមោ’’’តិ? ‘‘ន មេ, អាវុសោ, ខមនីយំ ន យាបនីយំ…បេ… អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ បដិក្កមោ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ទាសកោ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘ខេមកោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ឯវមាហ – ‘ន មេ, អាវុសោ, ខមនីយំ…បេ… អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ បដិក្កមោ’’’តិ. ‘‘ឯហិ ត្វំ, អាវុសោ ទាសក, យេន ខេមកោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា ខេមកំ ភិក្ខុំ ឯវំ វទេហិ – ‘ថេរា តំ, អាវុសោ ខេមក, ឯវមាហំសុ – បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា វុត្តា ភគវតា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេសុ អាយស្មា ខេមកោ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ កិញ្ចិ អត្តំ វា អត្តនិយំ វា សមនុបស្សតី’’’តិ?

‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា ទាសកោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា ខេមកោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា…បេ… ថេរា តំ, អាវុសោ ខេមក, ឯវមាហំសុ – ‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា វុត្តា ភគវតា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេសុ អាយស្មា ខេមកោ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ កិញ្ចិ អត្តំ វា អត្តនិយំ វា សមនុបស្សតី’’តិ? ‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា វុត្តា ភគវតា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេសុ ខ្វាហំ, អាវុសោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ន កិញ្ចិ អត្តំ វា អត្តនិយំ វា សមនុបស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ទាសកោ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘ខេមកោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ឯវមាហ – ‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា វុត្តា ភគវតា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេសុ ខ្វាហំ, អាវុសោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ន កិញ្ចិ អត្តំ វា អត្តនិយំ វា សមនុបស្សាមី’’’តិ. ‘‘ឯហិ ត្វំ, អាវុសោ ទាសក, យេន ខេមកោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា ខេមកំ ភិក្ខុំ ឯវំ វទេហិ – ‘ថេរា តំ, អាវុសោ ខេមក, ឯវមាហំសុ – បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា វុត្តា ភគវតា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. នោ ចេ កិរាយស្មា ខេមកោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ កិញ្ចិ អត្តំ វា អត្តនិយំ វា សមនុបស្សតិ. តេនហាយស្មា ខេមកោ អរហំ ខីណាសវោ’’’តិ.

‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា ទាសកោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា ខេមកោ…បេ… ថេរា តំ, អាវុសោ ខេមក, ឯវមាហំសុ – ‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា វុត្តា ភគវតា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ; នោ ចេ កិរាយស្មា ខេមកោ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ កិញ្ចិ អត្តំ វា អត្តនិយំ វា សមនុបស្សតិ, តេនហាយស្មា ខេមកោ អរហំ ខីណាសវោ’’តិ. ‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា វុត្តា ភគវតា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេសុ ខ្វាហំ, អាវុសោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ន កិញ្ចិ អត្តំ វា អត្តនិយំ វា សមនុបស្សាមិ, ន ចម្ហិ អរហំ ខីណាសវោ; អបិ ច មេ, អាវុសោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ‘អស្មី’តិ អធិគតំ, ‘អយមហមស្មី’តិ ន ច សមនុបស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ទាសកោ យេន ថេរា ភិក្ខូ…បេ… ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘ខេមកោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ ឯវមាហ – បញ្ចិមេ, អាវុសោ, ឧបាទានក្ខន្ធា វុត្តា ភគវតា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេសុ ខ្វាហំ, អាវុសោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ន កិញ្ចិ អត្តំ វា អត្តនិយំ វា សមនុបស្សាមិ, ន ចម្ហិ អរហំ ខីណាសវោ; អបិ ច មេ, អាវុសោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ‘អស្មី’តិ អធិគតំ, ‘អយមហមស្មី’តិ ន ច សមនុបស្សាមី’’តិ.

‘‘ឯហិ ត្វំ, អាវុសោ ទាសក, យេន ខេមកោ ភិក្ខុ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា ខេមកំ ភិក្ខុំ ឯវំ វទេហិ – ‘ថេរា តំ, អាវុសោ ខេមក, ឯវមាហំសុ – យមេតំ, អាវុសោ ខេមក, អស្មីតិ វទេសិ, កិមេតំ អស្មីតិ វទេសិ? រូបំ អស្មីតិ វទេសិ, អញ្ញត្រ រូបា អស្មីតិ វទេសិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អស្មីតិ វទេសិ, អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា អស្មីតិ វទេសិ. យមេតំ, អាវុសោ ខេមក, អស្មីតិ វទេសិ. កិមេតំ អស្មីតិ វទេសី’’’តិ?

‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា ទាសកោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា ខេមកោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ខេមកំ ឯតទវោច – ថេរា តំ, អាវុសោ ខេមក, ឯវមាហំសុ – ‘‘យមេតំ, អាវុសោ ខេមក, ‘អស្មី’តិ វទេសិ, កិមេតំ ‘អស្មី’តិ វទេសិ? រូបំ ‘អស្មី’តិ វទេសិ អញ្ញត្រ រូបា ‘អស្មី’តិ វទេសិ? វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ‘អស្មី’តិ វទេសិ អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា ‘អស្មី’តិ វទេសិ? យមេតំ, អាវុសោ ខេមក, ‘អស្មី’តិ វទេសិ, កិមេតំ ‘អស្មី’តិ វទេសិ’’តិ? ‘‘អលំ, អាវុសោ ទាសក, កិំ ឥមាយ សន្ធាវនិកាយ! អាហរាវុសោ, ទណ្ឌំ; អហមេវ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា ខេមកោ ទណ្ឌមោលុព្ភ យេន ថេរា ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ ខេមកំ ថេរា ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘‘យមេតំ, អាវុសោ ខេមក, ‘អស្មី’តិ វទេសិ, កិមេតំ ‘អស្មី’តិ វទេសិ? រូបំ ‘អស្មី’តិ វទេសិ, អញ្ញត្រ រូបា ‘អស្មី’តិ វទេសិ? វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ‘អស្មី’តិ វទេសិ, អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា ‘អស្មី’តិ វទេសិ? យមេតំ, អាវុសោ ខេមក, ‘អស្មី’តិ វទេសិ, កិមេតំ ‘អស្មី’តិ វទេសី’’តិ? ‘‘ន ខ្វាហំ, អាវុសោ, រូបំ ‘អស្មី’តិ វទាមិ; នបិ អញ្ញត្រ រូបា ‘អស្មី’តិ វទាមិ. ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ ‘អស្មី’តិ វទាមិ; នបិ អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា ‘អស្មី’តិ វទាមិ. អបិ ច មេ, អាវុសោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ‘អស្មី’តិ អធិគតំ ‘អយមហមស្មី’តិ ន ច សមនុបស្សាមិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, ឧប្បលស្ស វា បទុមស្ស វា បុណ្ឌរីកស្ស វា គន្ធោ. យោ នុ ខោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘បត្តស្ស គន្ធោ’តិ វា ‘វណ្ណស្ស [វណ្ឌស្ស (កត្ថចិ)] គន្ធោ’តិ វា ‘កិញ្ជក្ខស្ស គន្ធោ’តិ វា សម្មា នុ ខោ សោ វទមានោ វទេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’. ‘‘យថា កថំ, បនាវុសោ, សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិ? ‘‘‘បុប្ផស្ស គន្ធោ’តិ ខោ, អាវុសោ, សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ន រូបំ ‘អស្មី’តិ វទាមិ, នបិ អញ្ញត្រ រូបា ‘អស្មី’តិ វទាមិ. ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ ‘អស្មី’តិ វទាមិ, នបិ អញ្ញត្រ វិញ្ញាណា ‘អស្មី’តិ វទាមិ. អបិ ច មេ, អាវុសោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ‘អស្មី’តិ អធិគតំ ‘អយមហមស្មី’តិ ន ច សមនុបស្សាមិ’’.

‘‘កិញ្ចាបិ, អាវុសោ, អរិយសាវកស្ស បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បហីនានិ ភវន្តិ, អថ ខ្វស្ស ហោតិ – ‘យោ ច បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុសហគតោ អស្មីតិ មានោ, អស្មីតិ ឆន្ទោ, អស្មីតិ អនុសយោ អសមូហតោ. សោ អបរេន សមយេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សី វិហរតិ – ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ. តស្សិមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សិនោ វិហរតោ យោបិស្ស ហោតិ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុសហគតោ ‘អស្មី’តិ, មានោ ‘អស្មី’តិ, ឆន្ទោ ‘អស្មី’តិ អនុសយោ អសមូហតោ, សោបិ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, វត្ថំ សំកិលិដ្ឋំ មលគ្គហិតំ. តមេនំ សាមិកា រជកស្ស អនុបទជ្ជុំ. តមេនំ រជកោ ឩសេ វា ខារេ វា គោមយេ វា សម្មទ្ទិត្វា អច្ឆេ ឧទកេ វិក្ខាលេតិ. កិញ្ចាបិ តំ ហោតិ វត្ថំ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតំ, អថ ខ្វស្ស ហោតិ យេវ អនុសហគតោ ឩសគន្ធោ វា ខារគន្ធោ វា គោមយគន្ធោ វា អសមូហតោ. តមេនំ រជកោ សាមិកានំ ទេតិ. តមេនំ សាមិកា គន្ធបរិភាវិតេ ករណ្ឌកេ និក្ខិបន្តិ. យោបិស្ស ហោតិ អនុសហគតោ ឩសគន្ធោ វា ខារគន្ធោ វា គោមយគន្ធោ វា អសមូហតោ, សោបិ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតិ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, កិញ្ចាបិ អរិយសាវកស្ស បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បហីនានិ ភវន្តិ, អថ ខ្វស្ស ហោតិ យេវ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុសហគតោ ‘អស្មី’តិ, មានោ ‘អស្មី’តិ, ឆន្ទោ ‘អស្មី’តិ អនុសយោ អសមូហតោ. សោ អបរេន សមយេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សី វិហរតិ. ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ. តស្ស ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សិនោ វិហរតោ យោបិស្ស ហោតិ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុសហគតោ ‘អស្មី’តិ, មានោ ‘អស្មី’តិ, ឆន្ទោ ‘អស្មី’តិ អនុសយោ អសមូហតោ, សោបិ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, ថេរា ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ ខេមកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ន ខោ [ន ខោ បន (ក.)] មយំ អាយស្មន្តំ ខេមកំ វិហេសាបេខា បុច្ឆិម្ហ, អបិ ចាយស្មា ខេមកោ បហោសិ តស្ស ភគវតោ សាសនំ វិត្ថារេន អាចិក្ខិតុំ ទេសេតុំ បញ្ញាបេតុំ បដ្ឋបេតុំ វិវរិតុំ វិភជិតុំ ឧត្តានីកាតុំ. តយិទំ អាយស្មតា ខេមកេន តស្ស ភគវតោ សាសនំ វិត្ថារេន អាចិក្ខិតំ ទេសិតំ បញ្ញាបិតំ បដ្ឋបិតំ វិវរិតំ វិភជិតំ ឧត្តានីកត’’ន្តិ.

ឥទមវោច អាយស្មា ខេមកោ. អត្តមនា ថេរា ភិក្ខូ អាយស្មតោ ខេមកស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទុំ. ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ សដ្ឋិមត្តានំ ថេរានំ ភិក្ខូនំ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសុ, អាយស្មតោ ខេមកស្ស ចាតិ. សត្តមំ.

៨. ឆន្នសុត្តំ

៩០. ឯកំ សមយំ សម្ពហុលា ថេរា ភិក្ខូ ពារាណសិយំ វិហរន្តិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ អវាបុរណំ [អបាបុរណំ (សី. ស្យា. កំ.)] អាទាយ វិហារេន វិហារំ ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘ឱវទន្តុ មំ អាយស្មន្តោ ថេរា, អនុសាសន្តុ មំ អាយស្មន្តោ ថេរា, ករោន្តុ មេ អាយស្មន្តោ ថេរា ធម្មិំ កថំ, យថាហំ ធម្មំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ, ថេរា ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ ឆន្នំ ឯតទវោចុំ – ‘‘រូបំ ខោ, អាវុសោ ឆន្ន, អនិច្ចំ; វេទនា អនិច្ចា; សញ្ញា អនិច្ចា; សង្ខារា អនិច្ចា; វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. រូបំ អនត្តា; វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនត្តា. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា; សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយ្ហម្បិ ខោ ឯតំ ឯវំ [មយ្ហម្បិ ខោ ឯវំ (ស្យា. កំ.)] ហោតិ – ‘រូបំ អនិច្ចំ, វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ; រូបំ អនត្តា, វេទនា … សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនត្តា. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’តិ. អថ ច បន មេ សព្ពសង្ខារសមថេ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គេ តណ្ហាក្ខយេ វិរាគេ និរោធេ និព្ពានេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ នាធិមុច្ចតិ. បរិតស្សនា ឧបាទានំ ឧប្បជ្ជតិ; បច្ចុទាវត្តតិ មានសំ – ‘អថ កោ ចរហិ មេ អត្តា’តិ? ន ខោ បនេវំ ធម្មំ បស្សតោ ហោតិ. កោ នុ ខោ មេ តថា ធម្មំ ទេសេយ្យ យថាហំ ធម្មំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ, បហោតិ ច មេ អាយស្មា អានន្ទោ តថា ធម្មំ ទេសេតុំ យថាហំ ធម្មំ បស្សេយ្យំ; អត្ថិ ច មេ អាយស្មន្តេ អានន្ទេ តាវតិកា វិស្សដ្ឋិ [វិស្សត្ថិ (?)]. យំនូនាហំ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន កោសម្ពី ឃោសិតារាមោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឆន្នោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច –

‘‘ឯកមិទាហំ, អាវុសោ អានន្ទ, សមយំ ពារាណសិយំ វិហរាមិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អថ ខ្វាហំ, អាវុសោ, សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ អវាបុរណំ អាទាយ វិហារេន វិហារំ ឧបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ ឯតទវោចំ – ‘ឱវទន្តុ មំ អាយស្មន្តោ ថេរា, អនុសាសន្តុ មំ អាយស្មន្តោ ថេរា, ករោន្តុ មេ អាយស្មន្តោ ថេរា ធម្មិំ កថំ យថាហំ ធម្មំ បស្សេយ្យ’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ មំ, អាវុសោ, ថេរា ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘រូបំ ខោ, អាវុសោ ឆន្ន, អនិច្ចំ; វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ; រូបំ អនត្តា…បេ… វិញ្ញាណំ អនត្តា. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’’តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, អាវុសោ, ឯតទហោសិ – ‘មយ្ហម្បិ ខោ ឯតំ ឯវំ ហោតិ – រូបំ អនិច្ចំ…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ, រូបំ អនត្តា, វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនត្តា. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’តិ. អថ ច បន មេ សព្ពសង្ខារសមថេ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គេ តណ្ហាក្ខយេ វិរាគេ និរោធេ និព្ពានេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ នាធិមុច្ចតិ. បរិតស្សនា ឧបាទានំ ឧប្បជ្ជតិ; បច្ចុទាវត្តតិ មានសំ – ‘អថ កោ ចរហិ មេ អត្តា’តិ? ន ខោ បនេវំ ធម្មំ បស្សតោ ហោតិ. កោ នុ ខោ មេ តថា ធម្មំ ទេសេយ្យ យថាហំ ធម្មំ បស្សេយ្យន្តិ!

‘‘តស្ស មយ្ហំ, អាវុសោ, ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតរាមេ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ, បហោតិ ច មេ អាយស្មា អានន្ទោ តថា ធម្មំ ទេសេតុំ យថាហំ ធម្មំ បស្សេយ្យំ. អត្ថិ ច មេ អាយស្មន្តេ អានន្ទេ តាវតិកា វិស្សដ្ឋិ. យំនូនាហំ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមេយ្យ’ន្តិ. ឱវទតុ មំ, អាយស្មា អានន្ទោ; អនុសាសតុ មំ, អាយស្មា អានន្ទោ; ករោតុ មេ, អាយស្មា អានន្ទោ ធម្មិំ កថំ យថាហំ ធម្មំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘ឯត្តកេនបិ មយំ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស អត្តមនា អបិ នាម តំ [អត្តមនា អភិរទ្ធា, តំ (សី. ស្យា. កំ.)] អាយស្មា ឆន្នោ អាវិ អកាសិ ខីលំ ឆិន្ទិ [បភិន្ទិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. ឱទហាវុសោ, ឆន្ន, សោតំ; ភព្ពោសិ [ភព្ពោ ត្វំ (ក.)] ធម្មំ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មតោ ឆន្នស្ស តាវតកេនេវ [តាវទេវ (សី.)] ឧឡារំ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘ភព្ពោ កិរស្មិ ធម្មំ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ.

‘‘សម្មុខា មេតំ, អាវុសោ ឆន្ន, ភគវតោ សុតំ, សម្មុខា ច បដិគ្គហិតំ កច្ចានគោត្តំ ភិក្ខុំ ឱវទន្តស្ស – ទ្វយនិស្សិតោ ខ្វាយំ, កច្ចាន, លោកោ យេភុយ្យេន អត្ថិតញ្ចេវ នត្ថិតញ្ច. លោកសមុទយំ ខោ, កច្ចាន, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា លោកេ នត្ថិតា, សា ន ហោតិ. លោកនិរោធំ ខោ, កច្ចាន, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា លោកេ អត្ថិតា, សា ន ហោតិ. ឧបយុបាទានាភិនិវេសវិនិពន្ធោ ខ្វាយំ, កច្ចាន, លោកោ យេភុយ្យេន តំ ចាយំ ឧបយុបាទានំ ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយំ ន ឧបេតិ ន ឧបាទិយតិ នាធិដ្ឋាតិ ‘អត្តា មេ’តិ. ទុក្ខមេវ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខំ និរុជ្ឈមានំ និរុជ្ឈតីតិ ន កង្ខតិ ន វិចិកិច្ឆតិ. អបរប្បច្ចយា ញាណមេវស្ស ឯត្ថ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, កច្ចាន, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតិ. សព្ពមត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ. សព្ពំ នត្ថីតិ អយំ ទុតិយោ អន្តោ. ឯតេ តេ, កច្ចាន, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ.

‘‘ឯវមេតំ, អាវុសោ អានន្ទ, ហោតិ យេសំ អាយស្មន្តានំ តាទិសា សព្រហ្មចារយោ អនុកម្បកា អត្ថកាមា ឱវាទកា អនុសាសកា. ឥទញ្ច បន មេ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា ធម្មោ អភិសមិតោ’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. រាហុលសុត្តំ

៩១. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អាយស្មា រាហុលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា រាហុលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តី’’តិ?

‘‘យំ កិញ្ចិ, រាហុល, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. យា កាចិ វេទនា … យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា…បេ… សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ឯវំ ខោ, រាហុល, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តី’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយរាហុលសុត្តំ

៩២. សាវត្ថិនិទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា រាហុលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានាបគតំ មានសំ ហោតិ វិធាសមតិក្កន្តំ សន្តំ សុវិមុត្ត’’ន្តិ? ‘‘យំ កិញ្ចិ, រាហុល, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. យា កាចិ វេទនា… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, រាហុល, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានាបគតំ មានសំ ហោតិ វិធា សមតិក្កន្តំ សន្តំ សុវិមុត្ត’’ន្តិ. ទសមំ.

ថេរវគ្គោ នវមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អានន្ទោ តិស្សោ យមកោ, អនុរាធោ ច វក្កលិ;

អស្សជិ ខេមកោ ឆន្នោ, រាហុលា អបរេ ទុវេ.