១០. បុប្ផវគ្គោ

១. នទីសុត្តំ

៩៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, នទី បព្ពតេយ្យា ឱហារិនី ទូរង្គមា សីឃសោតា. តស្សា ឧភោសុ តីរេសុ [ឧភតោ តីរេ (សី.), ឧភតោ តីរេសុ (ស្យា. កំ.)] កាសា ចេបិ ជាតា អស្សុ, តេ នំ អជ្ឈោលម្ពេយ្យុំ; កុសា ចេបិ ជាតា អស្សុ, តេ នំ អជ្ឈោលម្ពេយ្យុំ; បព្ពជា [ពព្ពជា (សី. បី.)] ចេបិ ជាតា អស្សុ, តេ នំ អជ្ឈោលម្ពេយ្យុំ; ពីរណា ចេបិ ជាតា អស្សុ, តេ នំ អជ្ឈោលម្ពេយ្យុំ; រុក្ខា ចេបិ ជាតា អស្សុ, តេ នំ អជ្ឈោលម្ពេយ្យុំ. តស្សា បុរិសោ សោតេន វុយ្ហមានោ កាសេ ចេបិ គណ្ហេយ្យ, តេ បលុជ្ជេយ្យុំ. សោ តតោនិទានំ អនយព្យសនំ អាបជ្ជេយ្យ. កុសេ ចេបិ គណ្ហេយ្យ, បព្ពជេ ចេបិ គណ្ហេយ្យ, ពីរណេ ចេបិ គណ្ហេយ្យ, រុក្ខេ ចេបិ គណ្ហេយ្យ, តេ បលុជ្ជេយ្យុំ. សោ តតោនិទានំ អនយព្យសនំ អាបជ្ជេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. តស្ស តំ រូបំ បលុជ្ជតិ. សោ តតោនិទានំ អនយព្យសនំ អាបជ្ជតិ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. តស្ស តំ វិញ្ញាណំ បលុជ្ជតិ. សោ តតោនិទានំ អនយព្យសនំ អាបជ្ជតិ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ ភន្តេ’’. ‘‘តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. បឋមំ.

២. បុប្ផសុត្តំ

៩៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, លោកេន វិវទាមិ, លោកោវ មយា វិវទតិ. ន, ភិក្ខវេ, ធម្មវាទី កេនចិ លោកស្មិំ វិវទតិ. យំ, ភិក្ខវេ, នត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ, អហម្បិ តំ ‘នត្ថី’តិ វទាមិ. យំ, ភិក្ខវេ, អត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ, អហម្បិ តំ ‘អត្ថី’តិ វទាមិ’’.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, នត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ, យមហំ ‘នត្ថី’តិ វទាមិ? រូបំ, ភិក្ខវេ, និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ នត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ; អហម្បិ តំ ‘នត្ថី’តិ វទាមិ. វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ នត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ; អហម្បិ តំ ‘នត្ថី’តិ វទាមិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, នត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ; អហម្បិ តំ ‘នត្ថី’តិ វទាមិ’’.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ, យមហំ ‘អត្ថី’តិ វទាមិ? រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ អត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ; អហម្បិ តំ ‘អត្ថី’តិ វទាមិ. វេទនា អនិច្ចា…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ អត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ; អហម្បិ តំ ‘អត្ថី’តិ វទាមិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថិសម្មតំ លោកេ បណ្ឌិតានំ; អហម្បិ តំ ‘អត្ថី’តិ វទាមិ’’.

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, លោកេ លោកធម្មោ, តំ តថាគតោ អភិសម្ពុជ្ឈតិ អភិសមេតិ; អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អភិសមេត្វា តំ អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, លោកេ លោកធម្មោ, តំ តថាគតោ អភិសម្ពុជ្ឈតិ អភិសមេតិ, អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អភិសមេត្វា អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ? រូបំ, ភិក្ខវេ, លោកេ លោកធម្មោ តំ តថាគតោ អភិសម្ពុជ្ឈតិ អភិសមេតិ. អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អភិសមេត្វា អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ.

‘‘យោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន ឯវំ អាចិក្ខិយមានេ ទេសិយមានេ បញ្ញបិយមានេ បដ្ឋបិយមានេ វិវរិយមានេ វិភជិយមានេ ឧត្តានីករិយមានេ ន ជានាតិ ន បស្សតិ តមហំ, ភិក្ខវេ, ពាលំ បុថុជ្ជនំ អន្ធំ អចក្ខុកំ អជានន្តំ អបស្សន្តំ កិន្តិ ករោមិ! វេទនា, ភិក្ខវេ, លោកេ លោកធម្មោ…បេ… សញ្ញា, ភិក្ខវេ… សង្ខារា, ភិក្ខវេ… វិញ្ញាណំ, ភិក្ខវេ, លោកេ លោកធម្មោ តំ តថាគតោ អភិសម្ពុជ្ឈតិ អភិសមេតិ. អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អភិសមេត្វា អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧប្បលំ វា បទុមំ វា បុណ្ឌរីកំ វា ឧទកេ ជាតំ ឧទកេ សំវឌ្ឍំ ឧទកា អច្ចុគ្គម្ម ឋាតិ [តិដ្ឋន្តំ (ក.)] អនុបលិត្តំ ឧទកេន; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ លោកេ ជាតោ លោកេ សំវឌ្ឍោ លោកំ អភិភុយ្យ វិហរតិ អនុបលិត្តោ លោកេនា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ផេណបិណ្ឌូបមសុត្តំ

៩៥. ឯកំ សមយំ ភគវា អយុជ្ឈាយំ [អយោជ្ឈាយំ (សី. បី.)] វិហរតិ គង្គាយ នទិយា តីរេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ គង្គា នទី មហន្តំ ផេណបិណ្ឌំ អាវហេយ្យ. តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ បស្សេយ្យ និជ្ឈាយេយ្យ យោនិសោ ឧបបរិក្ខេយ្យ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, អសារកញ្ញេវ ខាយេយ្យ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, ផេណបិណ្ឌេ សារោ? ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា តំ ភិក្ខុ បស្សតិ និជ្ឈាយតិ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតិ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយតិ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយតិ, អសារកញ្ញេវ ខាយតិ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, រូបេ សារោ?

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សរទសមយេ ថុល្លផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកេ ឧទកបុព្ពុឡំ [ឧទកពុព្ពុឡំ (សី. បី.)] ឧប្បជ្ជតិ ចេវ និរុជ្ឈតិ ច. តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ បស្សេយ្យ និជ្ឈាយេយ្យ យោនិសោ ឧបបរិក្ខេយ្យ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, អសារកញ្ញេវ ខាយេយ្យ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, ឧទកបុព្ពុឡេ សារោ? ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យា កាចិ វេទនា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា…បេ… យា ទូរេ សន្តិកេ វា តំ ភិក្ខុ បស្សតិ និជ្ឈាយតិ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតិ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយតិ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយតិ, អសារកញ្ញេវ ខាយតិ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, វេទនាយ សារោ?

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ ឋិតេ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ មរីចិកា ផន្ទតិ. តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ បស្សេយ្យ និជ្ឈាយេយ្យ យោនិសោ ឧបបរិក្ខេយ្យ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយេយ្យ…បេ… កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, មរីចិកាយ សារោ? ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យា កាចិ សញ្ញា…បេ….

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ តិណ្ហំ កុឋារិំ [កុធារិំ (ស្យា. កំ. ក.)] អាទាយ វនំ បវិសេយ្យ. សោ តត្ថ បស្សេយ្យ មហន្តំ កទលិក្ខន្ធំ ឧជុំ នវំ អកុក្កុកជាតំ [អកុក្កជាតំ (ក. សី. បី.), អកុសជាតំ (ក. សី.), អកុក្កុជកជាតំ (ក.)]. តមេនំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ; មូលេ ឆេត្វា អគ្គេ ឆិន្ទេយ្យ, អគ្គេ ឆេត្វា បត្តវដ្ដិំ វិនិព្ភុជេយ្យ. សោ តស្ស បត្តវដ្ដិំ វិនិព្ភុជន្តោ ផេគ្គុម្បិ នាធិគច្ឆេយ្យ, កុតោ សារំ! តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ បស្សេយ្យ និជ្ឈាយេយ្យ យោនិសោ ឧបបរិក្ខេយ្យ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, អសារកញ្ញេវ ខាយេយ្យ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, កទលិក្ខន្ធេ សារោ? ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ សង្ខារា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា…បេ… យេ ទូរេ សន្តិកេ វា តំ ភិក្ខុ បស្សតិ និជ្ឈាយតិ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតិ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយតិ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយតិ, អសារកញ្ញេវ ខាយតិ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារេសុ សារោ?

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មាយាការោ វា មាយាការន្តេវាសី វា ចតុមហាបថេ [ចាតុម្មហាបថេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មាយំ វិទំសេយ្យ. តមេនំ ចក្ខុមា បុរិសោ បស្សេយ្យ និជ្ឈាយេយ្យ យោនិសោ ឧបបរិក្ខេយ្យ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយេយ្យ, អសារកញ្ញេវ ខាយេយ្យ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, មាយាយ សារោ? ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, តំ ភិក្ខុ បស្សតិ និជ្ឈាយតិ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតិ. តស្ស តំ បស្សតោ និជ្ឈាយតោ យោនិសោ ឧបបរិក្ខតោ រិត្តកញ្ញេវ ខាយតិ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយតិ, អសារកញ្ញេវ ខាយតិ. កិញ្ហិ សិយា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណេ សារោ?

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ… សញ្ញាយបិ… សង្ខារេសុបិ … វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតិ’’.

ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘ផេណបិណ្ឌូបមំ រូបំ, វេទនា ពុព្ពុឡូបមា [ពុព្ពុលូបមា (សី.), បុព្ពុឡោបមា (ក.)];

មរីចិកូបមា សញ្ញា, សង្ខារា កទលូបមា;

មាយូបមញ្ច វិញ្ញាណំ, ទេសិតាទិច្ចពន្ធុនា.

‘‘យថា យថា និជ្ឈាយតិ, យោនិសោ ឧបបរិក្ខតិ;

រិត្តកំ តុច្ឆកំ ហោតិ, យោ នំ បស្សតិ យោនិសោ.

‘‘ឥមញ្ច កាយំ អារព្ភ, ភូរិបញ្ញេន ទេសិតំ;

បហានំ តិណ្ណំ ធម្មានំ, រូបំ បស្សថ [បស្សេថ (សី.)] ឆឌ្ឌិតំ.

‘‘អាយុ ឧស្មា ច វិញ្ញាណំ, យទា កាយំ ជហន្តិមំ;

អបវិទ្ធោ [អបវិដ្ឋោ (ស្យា. កំ.)] តទា សេតិ, បរភត្តំ អចេតនំ.

‘‘ឯតាទិសាយំ សន្តានោ, មាយាយំ ពាលលាបិនី;

វធកោ ឯស អក្ខាតោ, សារោ ឯត្ថ ន វិជ្ជតិ.

‘‘ឯវំ ខន្ធេ អវេក្ខេយ្យ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ;

ទិវា វា យទិ វា រត្តិំ, សម្បជានោ បដិស្សតោ.

‘‘ជហេយ្យ សព្ពសំយោគំ, ករេយ្យ សរណត្តនោ;

ចរេយ្យាទិត្តសីសោវ, បត្ថយំ អច្ចុតំ បទ’’ន្តិ. តតិយំ;

៤. គោមយបិណ្ឌសុត្តំ

៩៦. សាវត្ថិនិទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចិ រូបំ យំ រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ? អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កាចិ វេទនា យា វេទនា និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ? អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កាចិ សញ្ញា យា សញ្ញា…បេ… អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កេចិ សង្ខារា យេ សង្ខារា និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សន្តិ? អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ, យំ វិញ្ញាណំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ? ‘‘នត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, កិញ្ចិ រូបំ, យំ រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ. នត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, កាចិ វេទនា… កាចិ សញ្ញា… កេចិ សង្ខារា… កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ, យំ វិញ្ញាណំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា បរិត្តំ គោមយបិណ្ឌំ បាណិនា គហេត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘ឯត្តកោបិ ខោ, ភិក្ខុ, អត្តភាវបដិលាភោ នត្ថិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ. ឯត្តកោ ចេបិ, ភិក្ខុ, អត្តភាវបដិលាភោ អភវិស្ស និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, នយិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយេថ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខុ, ឯត្តកោបិ អត្តភាវបដិលាភោ នត្ថិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ, តស្មា ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយតិ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ.

‘‘ភូតបុព្ពាហំ, ភិក្ខុ, រាជា អហោសិំ ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ សតោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ចតុរាសីតិនគរសហស្សានិ អហេសុំ កុសាវតី រាជធានិប្បមុខានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ សតោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ចតុរាសីតិបាសាទសហស្សានិ អហេសុំ ធម្មបាសាទប្បមុខានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ សតោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ចតុរាសីតិកូដាគារសហស្សានិ អហេសុំ មហាព្យូហកូដាគារប្បមុខានិ [មហាវិយូហកូដាគារប្បមុខានិ (ទី. និ. ២.២៦៣)]. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ សតោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ចតុរាសីតិបល្លង្កសហស្សានិ អហេសុំ ទន្តមយានិ សារមយានិ សោវណ្ណមយានិ គោណកត្ថតានិ បដិកត្ថតានិ បដលិកត្ថតានិ កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណានិ [កាទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណានិ (សី.)] សឧត្តរច្ឆទានិ ឧភតោលោហិតកូបធានានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ សតោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ចតុរាសីតិនាគសហស្សានិ អហេសុំ សោវណ្ណាលង្ការានិ សោវណ្ណទ្ធជានិ ហេមជាលបដិច្ឆន្នានិ ឧបោសថនាគរាជប្បមុខានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ សតោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ចតុរាសីតិអស្សសហស្សានិ អហេសុំ សោវណ្ណាលង្ការានិ សោវណ្ណទ្ធជានិ ហេមជាលបដិច្ឆន្នានិ វលាហកអស្សរាជប្បមុខានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ សតោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ចតុរាសីតិរថសហស្សានិ អហេសុំ សោវណ្ណាលង្ការានិ សោវណ្ណទ្ធជានិ ហេមជាលបដិច្ឆន្នានិ វេជយន្តរថប្បមុខានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ, រញ្ញោ សតោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ចតុរាសីតិមណិសហស្សានិ អហេសុំ មណិរតនប្បមុខានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ…បេ… ចតុរាសីតិឥត្ថិសហស្សានិ អហេសុំ សុភទ្ទាទេវិប្បមុខានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ…បេ… ចតុរាសីតិខត្តិយសហស្សានិ អហេសុំ អនុយន្តានិ បរិណាយករតនប្បមុខានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ…បេ… ចតុរាសីតិធេនុសហស្សានិ អហេសុំ ទុកូលសន្ទនានិ កំសូបធារណានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ…បេ… ចតុរាសីតិវត្ថកោដិសហស្សានិ អហេសុំ ខោមសុខុមានិ កោសេយ្យសុខុមានិ កម្ពលសុខុមានិ កប្បាសិកសុខុមានិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខុ…បេ… ចតុរាសីតិថាលិបាកសហស្សានិ អហេសុំ; សាយំ បាតំ ភត្តាភិហារោ អភិហរិយិត្ថ.

‘‘តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា នគរសហស្សានំ ឯកញ្ញេវ តំ នគរំ ហោតិ យមហំ តេន សមយេន អជ្ឈាវសាមិ – កុសាវតី រាជធានី. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា បាសាទសហស្សានំ ឯកោយេវ សោ បាសាទោ ហោតិ យមហំ តេន សមយេន អជ្ឈាវសាមិ – ធម្មោ បាសាទោ. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា កូដាគារសហស្សានំ ឯកញ្ញេវ តំ កូដាគារំ ហោតិ យមហំ តេន សមយេន អជ្ឈាវសាមិ – មហាព្យូហំ កូដាគារំ. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា បល្លង្កសហស្សានំ ឯកោយេវ សោ បល្លង្កោ ហោតិ យមហំ តេន សមយេន បរិភុញ្ជាមិ – ទន្តមយោ វា សារមយោ វា សោវណ្ណមយោ វា រូបិយមយោ វា. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា នាគសហស្សានំ ឯកោយេវ សោ នាគោ ហោតិ យមហំ តេន សមយេន អភិរុហាមិ – ឧបោសថោ នាគរាជា. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា អស្សសហស្សានំ ឯកោយេវ សោ អស្សោ ហោតិ យមហំ តេន សមយេន អភិរុហាមិ – វលាហកោ អស្សរាជា. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា រថសហស្សានំ ឯកោយេវ សោ រថោ ហោតិ យមហំ តេន សមយេន អភិរុហាមិ – វេជយន្តោ រថោ. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា ឥត្ថិសហស្សានំ ឯកាយេវ សា ឥត្ថី ហោតិ យា មំ តេន សមយេន បច្ចុបដ្ឋាតិ – ខត្តិយានី វា វេលាមិកា វា. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា វត្ថកោដិសហស្សានំ ឯកញ្ញេវ តំ វត្ថយុគំ ហោតិ យមហំ តេន សមយេន បរិទហាមិ – ខោមសុខុមំ វា កោសេយ្យសុខុមំ វា កម្ពលសុខុមំ វា កប្បាសិកសុខុមំ វា. តេសំ ខោ បន, ភិក្ខុ, ចតុរាសីតិយា ថាលិបាកសហស្សានំ ឯកោយេវ សោ ថាលិបាកោ ហោតិ យតោ នាឡិកោទនបរមំ ភុញ្ជាមិ តទុបិយញ្ច សូបេយ្យំ [សូបព្យញ្ជនំ (ស្យា. កំ.)]. ឥតិ ខោ, ភិក្ខុ, សព្ពេ តេ សង្ខារា អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា. ឯវំ អនិច្ចា ខោ, ភិក្ខុ, សង្ខារា. ឯវំ អទ្ធុវា ខោ, ភិក្ខុ, សង្ខារា. ឯវំ អនស្សាសិកា ខោ, ភិក្ខុ, សង្ខារា. យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខុ, អលមេវ សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទិតុំ, អលំ វិរជ្ជិតុំ, អលំ វិមុច្ចិតុ’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. នខសិខាសុត្តំ

៩៧. សាវត្ថិនិទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចិ រូបំ យំ រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ? អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កាចិ វេទនា យា វេទនា និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ? អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កាចិ សញ្ញា…បេ… កេចិ សង្ខារា, យេ សង្ខារា និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សន្តិ? អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ, យំ វិញ្ញាណំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ? ‘‘នត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, កិញ្ចិ រូបំ, យំ រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ. នត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, កាចិ វេទនា… កាចិ សញ្ញា… កេចិ សង្ខារា…បេ… កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ, យំ វិញ្ញាណំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា បរិត្តំ នខសិខាយំ បំសុំ អារោបេត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘ឯត្តកម្បិ ខោ, ភិក្ខុ, រូបំ នត្ថិ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ. ឯត្តកំ ចេបិ, ភិក្ខុ, រូបំ អភវិស្ស និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ, នយិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយេថ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខុ, ឯត្តកម្បិ រូបំ នត្ថិ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ, តស្មា ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយតិ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ’’.

‘‘ឯត្តកាបិ ខោ, ភិក្ខុ, វេទនា នត្ថិ និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ. ឯត្តកា ចេបិ, ភិក្ខុ, វេទនា អភវិស្ស និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា, ន យិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយេថ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខុ, ឯត្តកាបិ វេទនា នត្ថិ និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា, តស្មា ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយតិ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ.

‘‘ឯត្តកាបិ ខោ, ភិក្ខុ, សញ្ញា នត្ថិ…បេ… ឯត្តកាបិ ខោ, ភិក្ខុ, សង្ខារា នត្ថិ និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សន្តិ. ឯត្តកា ចេបិ, ភិក្ខុ, សង្ខារា អភវិស្សំសុ និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា, ន យិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយេថ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខុ, ឯត្តកាបិ សង្ខារា នត្ថិ និច្ចា ធុវា សស្សតា អវិបរិណាមធម្មា, តស្មា ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយតិ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ.

‘‘ឯត្តកម្បិ ខោ, ភិក្ខុ, វិញ្ញាណំ នត្ថិ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ. ឯត្តកម្បិ ខោ, ភិក្ខុ, វិញ្ញាណំ អភវិស្ស និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ, ន យិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយេថ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខុ, ឯត្តកម្បិ វិញ្ញាណំ នត្ថិ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ, តស្មា ព្រហ្មចរិយវាសោ បញ្ញាយតិ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ភិក្ខុ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ ភន្តេ’’…បេ… ‘‘តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. សុទ្ធិកសុត្តំ

៩៨. សាវត្ថិនិទានំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កិញ្ចិ រូបំ, យំ រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ? អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, កាចិ វេទនា…បេ… កាចិ សញ្ញា… កេចិ សង្ខារា… កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ, យំ វិញ្ញាណំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ? ‘‘នត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, កិញ្ចិ រូបំ យំ រូបំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតិ. នត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, កាចិ វេទនា… កាចិ សញ្ញា… កេចិ សង្ខារា… កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ, យំ វិញ្ញាណំ និច្ចំ ធុវំ សស្សតំ អវិបរិណាមធម្មំ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. គទ្ទុលពទ្ធសុត្តំ

៩៩. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អនមតគ្គោយំ, ភិក្ខវេ, សំសារោ. បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរតំ. ហោតិ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ មហាសមុទ្ទោ ឧស្សុស្សតិ វិសុស្សតិ ន ភវតិ; ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរតំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមិ. ហោតិ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ សិនេរុ បព្ពតរាជា ឌយ្ហតិ វិនស្សតិ ន ភវតិ; ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរតំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមិ. ហោតិ សោ, ភិក្ខវេ, សមយោ យំ មហាបថវី ឌយ្ហតិ វិនស្សតិ ន ភវតិ; ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរតំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយំ វទាមិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សា គទ្ទុលពទ្ធោ [គទ្ទូលពន្ធោ (ស្យា. កំ.)] ទឡ្ហេ ខីលេ វា ថម្ភេ វា ឧបនិពទ្ធោ តមេវ ខីលំ វា ថម្ភំ វា អនុបរិធាវតិ អនុបរិវត្តតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ… សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ… សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. សោ រូបញ្ញេវ អនុបរិធាវតិ អនុបរិវត្តតិ, វេទនញ្ញេវ…បេ… សញ្ញញ្ញេវ… សង្ខារេយេវ… វិញ្ញាណញ្ញេវ អនុបរិធាវតិ អនុបរិវត្តតិ. សោ រូបំ អនុបរិធាវំ អនុបរិវត្តំ, វេទនំ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អនុបរិធាវំ អនុបរិវត្តំ, ន បរិមុច្ចតិ រូបម្ហា, ន បរិមុច្ចតិ វេទនាយ, ន បរិមុច្ចតិ សញ្ញាយ, ន បរិមុច្ចតិ សង្ខារេហិ, ន បរិមុច្ចតិ វិញ្ញាណម្ហា, ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាមរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី…បេ… សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ, ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. សោ រូបំ នានុបរិធាវតិ នានុបរិវត្តតិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ នានុបរិធាវតិ នានុបរិវត្តតិ. សោ រូបំ អននុបរិធាវំ អននុបរិវត្តំ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អននុបរិធាវំ អននុបរិវត្តំ; បរិមុច្ចតិ រូបម្ហា, បរិមុច្ចតិ វេទនាយ, បរិមុច្ចតិ សញ្ញាយ, បរិមុច្ចតិ សង្ខារេហិ, បរិមុច្ចតិ វិញ្ញាណម្ហា, បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាមរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយគទ្ទុលពទ្ធសុត្តំ

១០០. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អនមតគ្គោយំ, ភិក្ខវេ, សំសារោ. បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរតំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សា គទ្ទុលពទ្ធោ ទឡ្ហេ ខីលេ វា ថម្ភេ វា ឧបនិពទ្ធោ. សោ គច្ឆតិ ចេបិ តមេវ ខីលំ វា ថម្ភំ វា ឧបគច្ឆតិ; តិដ្ឋតិ ចេបិ តមេវ ខីលំ វា ថម្ភំ វា ឧបតិដ្ឋតិ; និសីទតិ ចេបិ តមេវ ខីលំ វា ថម្ភំ វា ឧបនិសីទតិ; និបជ្ជតិ ចេបិ តមេវ ខីលំ វា ថម្ភំ វា ឧបនិបជ្ជតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ រូបំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. សោ គច្ឆតិ ចេបិ ឥមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧបគច្ឆតិ; តិដ្ឋតិ ចេបិ ឥមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧបតិដ្ឋតិ; និសីទតិ ចេបិ ឥមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧបនិសីទតិ; និបជ្ជតិ ចេបិ ឥមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧបនិបជ្ជតិ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, អភិក្ខណំ សកំ ចិត្តំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘ទីឃរត្តមិទំ ចិត្តំ សំកិលិដ្ឋំ រាគេន ទោសេន មោហេនា’តិ. ចិត្តសំកិលេសា, ភិក្ខវេ, សត្តា សំកិលិស្សន្តិ; ចិត្តវោទានា សត្តា វិសុជ្ឈន្តិ.

‘‘ទិដ្ឋំ វោ, ភិក្ខវេ, ចរណំ នាម ចិត្ត’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘តម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចរណំ នាម ចិត្តំ ចិត្តេនេវ ចិត្តិតំ. តេនបិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចរណេន ចិត្តេន ចិត្តញ្ញេវ ចិត្តតរំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, អភិក្ខណំ សកំ ចិត្តំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘ទីឃរត្តមិទំ ចិត្តំ សំកិលិដ្ឋំ រាគេន ទោសេន មោហេនា’តិ. ចិត្តសំកិលេសា, ភិក្ខវេ, សត្តា សំកិលិស្សន្តិ; ចិត្តវោទានា សត្តា វិសុជ្ឈន្តិ.

‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកនិកាយម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ ចិត្តំ. យថយិទំ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា, តេបិ ខោ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា ចិត្តេនេវ ចិត្តិតា, តេហិបិ ខោ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតេហិ បាណេហិ ចិត្តញ្ញេវ ចិត្តតរំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, អភិក្ខណំ សកំ ចិត្តំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ‘ទីឃរត្តមិទំ ចិត្តំ សំកិលិដ្ឋំ រាគេន ទោសេន មោហេនា’តិ. ចិត្តសំកិលេសា, ភិក្ខវេ, សត្តា សំកិលិស្សន្តិ; ចិត្តវោទានា សត្តា វិសុជ្ឈន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រជកោ វា ចិត្តការកោ វា រជនាយ វា លាខាយ វា ហលិទ្ទិយា វា នីលិយា វា មញ្ជិដ្ឋាយ [មញ្ជេដ្ឋាយ (សី. ស្យា. កំ.), មញ្ជេដ្ឋិយា (បី.)] វា សុបរិមដ្ឋេ ផលកេ វា ភិត្តិយា វា ទុស្សបដ្ដេ វា ឥត្ថិរូបំ វា បុរិសរូបំ វា អភិនិម្មិនេយ្យ សព្ពង្គបច្ចង្គិំ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ រូបញ្ញេវ អភិនិព្ពត្តេន្តោ អភិនិព្ពត្តេតិ, វេទនញ្ញេវ…បេ… សញ្ញញ្ញេវ… សង្ខារេ យេវ… វិញ្ញាណញ្ញេវ អភិនិព្ពត្តេន្តោ អភិនិព្ពត្តេតិ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ…បេ… ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. វាសិជដសុត្តំ

១០១. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘ជានតោ អហំ, ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមិ, នោ អជានតោ នោ អបស្សតោ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជានតោ កិំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ? ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ – ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ’’.

‘‘ភាវនានុយោគំ អននុយុត្តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ, អថ ខ្វស្ស នេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘អភាវិតត្តា’ តិស្ស វចនីយំ. កិស្ស អភាវិតត្តា? អភាវិតត្តា ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ, អភាវិតត្តា ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ, អភាវិតត្តា ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ, អភាវិតត្តា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, អភាវិតត្តា បញ្ចន្នំ ពលានំ, អភាវិតត្តា សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ, អភាវិតត្តា អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទ្វាទស វា. តានស្សុ កុក្កុដិយា ន សម្មា អធិសយិតានិ, ន សម្មា បរិសេទិតានិ, ន សម្មា បរិភាវិតានិ. កិញ្ចាបិ តស្សា កុក្កុដិយា ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ, វត មេ កុក្កុដបោតកា បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជេយ្យុ’ន្តិ, អថ ខោ អភព្ពាវ តេ កុក្កុដបោតកា បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជិតុំ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ បន, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទ្វាទស វា; តានិ កុក្កុដិយា ន សម្មា អធិសយិតានិ, ន សម្មា បរិសេទិតានិ, ន សម្មា បរិភាវិតានិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភាវនានុយោគំ អននុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ, វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ, អថ ខ្វស្ស នេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘អភាវិតត្តា’តិស្ស វចនីយំ. កិស្ស អភាវិតត្តា? អភាវិតត្តា ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ…បេ… អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស.

‘‘ភាវនានុយោគំ អនុយុត្តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ, អថ ខ្វស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘ភាវិតត្តា’តិស្ស វចនីយំ. កិស្ស ភាវិតត្តា? ភាវិតត្តា ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ, ភាវិតត្តា ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ, ភាវិតត្តា ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ, ភាវិតត្តា បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, ភាវិតត្តា បញ្ចន្នំ ពលានំ, ភាវិតត្តា សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ, ភាវិតត្តា អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទ្វាទស វា. តានស្សុ កុក្កុដិយា សម្មា អធិសយិតានិ, សម្មា បរិសេទិតានិ, សម្មា បរិភាវិតានិ. កិញ្ចាបិ តស្សា កុក្កុដិយា ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ កុក្កុដបោតកា បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជេយ្យុ’ន្តិ, អថ ខោ ភព្ពាវ តេ កុក្កុដបោតកា បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិជ្ជិតុំ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ បន, ភិក្ខវេ, កុក្កុដិយា អណ្ឌានិ អដ្ឋ វា ទស វា ទ្វាទស វា; តានស្សុ កុក្កុដិយា សម្មា អធិសយិតានិ, សម្មា បរិសេទិតានិ, សម្មា បរិភាវិតានិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភាវនានុយោគំ អនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ – ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ, អថ ខ្វស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘ភាវិតត្តា’តិស្ស វចនីយំ. កិស្ស ភាវិតត្តា? ភាវិតត្តា ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ…បេ… ភាវិតត្តា អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បលគណ្ឌស្ស វា បលគណ្ឌន្តេវាសិស្ស វា វាសិជដេ ទិស្សន្តេវ អង្គុលិបទានិ ទិស្សតិ អង្គុដ្ឋបទំ. នោ ច ខ្វស្ស ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘ឯត្តកំ វត មេ អជ្ជ វាសិជដស្ស ខីណំ, ឯត្តកំ ហិយ្យោ, ឯត្តកំ បរេ’តិ. អថ ខ្វស្ស ខីណេ ខីណន្ត្វេវ ញាណំ ហោតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភាវនានុយោគំ អនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ញាណំ ហោតិ – ‘ឯត្តកំ វត មេ អជ្ជ អាសវានំ ខីណំ, ឯត្តកំ ហិយ្យោ, ឯត្តកំ បរេ’តិ, អថ ខ្វស្ស ខីណេ ខីណន្ត្វេវ ញាណំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សាមុទ្ទិកាយ នាវាយ វេត្តពន្ធនពទ្ធាយ វស្សមាសានិ ឧទកេ បរិយាទាយ ហេមន្តិកេន ថលំ ឧក្ខិត្តាយ វាតាតបបរេតានិ វេត្តពន្ធនានិ. តានិ បាវុសកេន មេឃេន អភិប្បវុដ្ឋានិ អប្បកសិរេនេវ បដិប្បស្សម្ភន្តិ បូតិកានិ ភវន្តិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភាវនានុយោគំ អនុយុត្តស្ស ភិក្ខុនោ វិហរតោ អប្បកសិរេនេវ សំយោជនានិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ បូតិកានិ ភវន្តី’’តិ. នវមំ.

១០. អនិច្ចសញ្ញាសុត្តំ

១០២. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អនិច្ចសញ្ញា, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា សព្ពំ កាមរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ រូបរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ ភវរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ អវិជ្ជំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សរទសមយេ កស្សកោ មហានង្គលេន កសន្តោ សព្ពានិ មូលសន្តានកានិ សម្បទាលេន្តោ កសតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា សព្ពំ កាមរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ រូបរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ ភវរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ អវិជ្ជំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បព្ពជលាយកោ បព្ពជំ លាយិត្វា អគ្គេ គហេត្វា ឱធុនាតិ និទ្ធុនាតិ និច្ឆោដេតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា សព្ពំ កាមរាគំ បរិយាទិយតិ…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អម្ពបិណ្ឌិយា វណ្ដច្ឆិន្នាយ យានិ តត្ថ អម្ពានិ វណ្ដបដិពន្ធានិ សព្ពានិ តានិ តទន្វយានិ ភវន្តិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវិតា…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កូដាគារស្ស យា កាចិ គោបានសិយោ សព្ពា តា កូដង្គមា កូដនិន្នា កូដសមោសរណា, កូដំ តាសំ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវិតា…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ មូលគន្ធា កាឡានុសារិគន្ធោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ សារគន្ធា, លោហិតចន្ទនំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ បុប្ផគន្ធា, វស្សិកំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ កុដ្ដរាជានោ [កុឌ្ឌរាជានោ (សី.)], សព្ពេតេ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស អនុយន្តា ភវន្តិ, រាជា តេសំ ចក្កវត្តិ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យា កាចិ តារករូបានំ បភា, សព្ពា តា ចន្ទិមប្បភាយ កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ, ចន្ទប្បភា តាសំ អគ្គមក្ខាយតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សរទសមយេ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ អាទិច្ចោ នតំ អព្ភុស្សក្កមានោ, សព្ពំ អាកាសគតំ តមគតំ អភិវិហច្ច ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតេ ច; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា សព្ពំ កាមរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ រូបរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ ភវរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ អវិជ្ជំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ.

‘‘កថំ ភាវិតា ច, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា កថំ ពហុលីកតា សព្ពំ កាមរាគំ បរិយាទិយតិ…បេ… សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតិ? ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ – ឯវំ ភាវិតា ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចសញ្ញា ឯវំ ពហុលីកតា សព្ពំ កាមរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ រូបរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ ភវរាគំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ អវិជ្ជំ បរិយាទិយតិ, សព្ពំ អស្មិមានំ សមូហនតី’’តិ. ទសមំ.

បុប្ផវគ្គោ ទសមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

នទី បុប្ផញ្ច ផេណញ្ច, គោមយញ្ច នខាសិខំ;

សុទ្ធិកំ ទ្វេ ច គទ្ទុលា, វាសីជដំ អនិច្ចតាតិ.

មជ្ឈិមបណ្ណាសកោ សមត្តោ.

តស្ស មជ្ឈិមបណ្ណាសកស្ស វគ្គុទ្ទានំ –

ឧបយោ អរហន្តោ ច, ខជ្ជនី ថេរសវ្ហយំ;

បុប្ផវគ្គេន បណ្ណាស, ទុតិយោ តេន វុច្ចតីតិ.