១. ខន្ធសំយុត្តំ

១. នកុលបិតុវគ្គោ

១. នកុលបិតុសុត្តំ

១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ភគ្គេសុ វិហរតិ សុសុមារគិរេ [សុំសុមារគិរេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ. អថ ខោ នកុលបិតា គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ នកុលបិតា គហបតិ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘អហមស្មិ, ភន្តេ, ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ អាតុរកាយោ អភិក្ខណាតង្កោ. អនិច្ចទស្សាវី ខោ បនាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ មនោភាវនីយានញ្ច ភិក្ខូនំ. ឱវទតុ មំ, ភន្តេ, ភគវា; អនុសាសតុ មំ, ភន្តេ, ភគវា; យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

‘‘ឯវមេតំ, គហបតិ, ឯវមេតំ, គហបតិ! អាតុរោ ហាយំ, គហបតិ, កាយោ អណ្ឌភូតោ បរិយោនទ្ធោ. យោ ហិ, គហបតិ, ឥមំ កាយំ បរិហរន្តោ មុហុត្តម្បិ អារោគ្យំ បដិជានេយ្យ, កិមញ្ញត្រ ពាល្យា? តស្មាតិហ តេ, គហបតិ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘អាតុរកាយស្ស មេ សតោ ចិត្តំ អនាតុរំ ភវិស្សតី’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, គហបតិ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ.

អថ ខោ នកុលបិតា គហបតិ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ នកុលបិតរំ គហបតិំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘វិប្បសន្នានិ ខោ តេ, គហបតិ, ឥន្ទ្រិយានិ; បរិសុទ្ធោ មុខវណ្ណោ បរិយោទាតោ. អលត្ថ នោ អជ្ជ ភគវតោ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ សវនាយា’’តិ?

‘‘កថញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ! ឥទានាហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មិយា កថាយ អមតេន អភិសិត្តោ’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, គហបតិ, ភគវតា ធម្មិយា កថាយ អមតេន អភិសិត្តោ’’តិ? ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ឯតទវោចំ – ‘អហមស្មិ, ភន្តេ, ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ អាតុរកាយោ អភិក្ខណាតង្កោ. អនិច្ចទស្សាវី ខោ បនាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ មនោភាវនីយានញ្ច ភិក្ខូនំ. ឱវទតុ មំ, ភន្តេ, ភគវា; អនុសាសតុ មំ, ភន្តេ, ភគវា; យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’’តិ.

‘‘ឯវំ វុត្តេ, មំ, ភន្តេ, ភគវា ឯតទវោច – ‘ឯវមេតំ, គហបតិ, ឯវមេតំ, គហបតិ! អាតុរោ ហាយំ, គហបតិ, កាយោ អណ្ឌភូតោ បរិយោនទ្ធោ. យោ ហិ, គហបតិ, ឥមំ កាយំ បរិហរន្តោ មុហុត្តម្បិ អារោគ្យំ បដិជានេយ្យ, កិមញ្ញត្រ ពាល្យា? តស្មាតិហ តេ គហបតិ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – អាតុរកាយស្ស មេ សតោ ចិត្តំ អនាតុរំ ភវិស្សតីតិ. ឯវញ្ហិ តេ, គហបតិ, សិក្ខិតព្ព’ន្តិ. ឯវំ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មិយា កថាយ អមតេន អភិសិត្តោ’’តិ.

‘‘ន ហិ បន តំ, គហបតិ, បដិភាសិ ភគវន្តំ [តំ ភគវន្តំ (សី.)] ឧត្តរិំ បដិបុច្ឆិតុំ – ‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, អាតុរកាយោ ចេវ ហោតិ អាតុរចិត្តោ ច, កិត្តាវតា ច បន អាតុរកាយោ ហិ ខោ ហោតិ នោ ច អាតុរចិត្តោ’’’តិ? ‘‘ទូរតោបិ ខោ មយំ, ភន្តេ, អាគច្ឆេយ្យាម អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សន្តិកេ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថមញ្ញាតុំ. សាធុ វតាយស្មន្តំយេវ សារិបុត្តំ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’’តិ.

‘‘តេន ហិ, គហបតិ, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ នកុលបិតា គហបតិ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសិ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អាតុរកាយោ ចេវ ហោតិ, អាតុរចិត្តោ ច? ឥធ, គហបតិ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. ‘អហំ រូបំ, មម រូប’ន្តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ រូបំ, មម រូប’ន្តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ តំ រូបំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស រូបវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

‘‘វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តានំ. ‘អហំ វេទនា, មម វេទនា’តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ វេទនា, មម វេទនា’តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, សា វេទនា វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វេទនាវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

‘‘សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, សញ្ញាវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា សញ្ញំ, សញ្ញាយ វា អត្តានំ. ‘អហំ សញ្ញា, មម សញ្ញា’តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ សញ្ញា, មម សញ្ញា’តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, សា សញ្ញា វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស សញ្ញាវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

‘‘សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, សង្ខារវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា សង្ខារេ, សង្ខារេសុ វា អត្តានំ. ‘អហំ សង្ខារា, មម សង្ខារា’តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ សង្ខារា, មម សង្ខារា’តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, តេ សង្ខារា វិបរិណមន្តិ អញ្ញថា ហោន្តិ. តស្ស សង្ខារវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

‘‘វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. ‘អហំ វិញ្ញាណំ, មម វិញ្ញាណ’ន្តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ វិញ្ញាណំ, មម វិញ្ញាណ’ន្តិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, តំ វិញ្ញាណំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វិញ្ញាណវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អាតុរកាយោ ចេវ ហោតិ អាតុរចិត្តោ ច.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អាតុរកាយោ ហិ ខោ ហោតិ នោ ច អាតុរចិត្តោ? ឥធ, គហបតិ, សុតវា អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ សប្បុរិសានំ ទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស កោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា រូបំ, ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ. ‘អហំ រូបំ, មម រូប’ន្តិ ន បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ រូបំ, មម រូប’ន្តិ អបរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, តំ រូបំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស រូបវិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

‘‘ន វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា វេទនំ, ន វេទនាយ វា អត្តានំ. ‘អហំ វេទនា, មម វេទនា’តិ ន បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ វេទនា, មម វេទនា’តិ អបរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, សា វេទនា វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វេទនាវិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

‘‘ន សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន សញ្ញាវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា សញ្ញំ, ន សញ្ញាយ វា អត្តានំ. ‘អហំ សញ្ញា, មម សញ្ញា’តិ ន បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ សញ្ញា, មម សញ្ញា’តិ អបរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, សា សញ្ញា វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស សញ្ញាវិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

``ន សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន សង្ខារវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា សង្ខារេ, ន សង្ខារេសុ វា អត្តានំ. ‘អហំ សង្ខារា, មម សង្ខារា’តិ ន បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ សង្ខារា, មម សង្ខារា’តិ អបរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, តេ សង្ខារា វិបរិណមន្តិ អញ្ញថា ហោន្តិ. តស្ស សង្ខារវិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

‘‘ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. ‘អហំ វិញ្ញាណំ, មម វិញ្ញាណ’ន្តិ ន បរិយុដ្ឋដ្ឋាយី ហោតិ. តស្ស ‘អហំ វិញ្ញាណំ, មម វិញ្ញាណ’ន្តិ អបរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ, តំ វិញ្ញាណំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វិញ្ញាណវិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អាតុរកាយោ ហោតិ នោ ច អាតុរចិត្តោ’’តិ.

ឥទមវោច អាយស្មា សារិបុត្តោ. អត្តមនោ នកុលបិតា គហបតិ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ. បឋមំ.

២. ទេវទហសុត្តំ

២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ [សក្យេសុ (ក.)] វិហរតិ ទេវទហំ នាម សក្យានំ និគមោ. អថ ខោ សម្ពហុលា បច្ឆាភូមគមិកា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥច្ឆាម មយំ, ភន្តេ, បច្ឆាភូមំ ជនបទំ គន្តុំ, បច្ឆាភូមេ ជនបទេ និវាសំ កប្បេតុ’’ន្តិ.

‘‘អបលោកិតោ បន វោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ’’តិ? ‘‘ន ខោ នោ, ភន្តេ, អបលោកិតោ អាយស្មា សារិបុត្តោ’’តិ. ‘‘អបលោកេថ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តំ. សារិបុត្តោ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ, ភិក្ខូនំ អនុគ្គាហកោ សព្រហ្មចារីន’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ.

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតោ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ ឯឡគលាគុម្ពេ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ [សារាណីយំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥច្ឆាម មយំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, បច្ឆាភូមំ ជនបទំ គន្តុំ, បច្ឆាភូមេ ជនបទេ និវាសំ កប្បេតុំ. អបលោកិតោ នោ សត្ថា’’តិ.

‘‘សន្តិ ហាវុសោ, នានាវេរជ្ជគតំ ភិក្ខុំ បញ្ហំ បុច្ឆិតារោ – ខត្តិយបណ្ឌិតាបិ ព្រាហ្មណបណ្ឌិតាបិ គហបតិបណ្ឌិតាបិ សមណបណ្ឌិតាបិ. បណ្ឌិតា ហាវុសោ, មនុស្សា វីមំសកា – ‘កិំវាទី បនាយស្មន្តានំ [កិំវាទាយស្មន្តានំ (បី. ក.)] សត្ថា កិមក្ខាយីតិ, កច្ចិ វោ អាយស្មន្តានំ ធម្មា សុស្សុតា សុគ្គហិតា សុមនសិកតា សូបធារិតា សុប្បដិវិទ្ធា បញ្ញាយ, យថា ព្យាករមានា អាយស្មន្តោ វុត្តវាទិនោ ចេវ ភគវតោ អស្សថ, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យាថ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យាថ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ [វាទានុបាតោ (អដ្ឋកថាយំ បាឋន្តរំ)] គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’’តិ?

‘‘ទូរតោបិ ខោ មយំ, អាវុសោ, អាគច្ឆេយ្យាម អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សន្តិកេ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថមញ្ញាតុំ. សាធុ វតាយស្មន្តំយេវ សារិបុត្តំ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’’តិ. ‘‘តេន ហាវុសោ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘សន្តិ ហាវុសោ, នានាវេរជ្ជគតំ ភិក្ខុំ បញ្ហំ បុច្ឆិតារោ – ខត្តិយបណ្ឌិតាបិ …បេ… សមណបណ្ឌិតាបិ. បណ្ឌិតា ហាវុសោ, មនុស្សា វីមំសកា – ‘កិំវាទី បនាយស្មន្តានំ សត្ថា កិមក្ខាយី’តិ? ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, អាវុសោ, ឯវំ ព្យាករេយ្យាថ – ‘ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី ខោ នោ, អាវុសោ, សត្ថា’’’តិ.

‘‘ឯវំ ព្យាកតេបិ ខោ, អាវុសោ, អស្សុយេវ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆិតារោ – ខត្តិយបណ្ឌិតាបិ…បេ… សមណបណ្ឌិតាបិ. បណ្ឌិតា ហាវុសោ, មនុស្សា វីមំសកា – ‘កិស្មិំ បនាយស្មន្តានំ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា’តិ? ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, អាវុសោ, ឯវំ ព្យាករេយ្យាថ – ‘រូបេ ខោ, អាវុសោ, ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា, វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា’’’តិ.

‘‘ឯវំ ព្យាកតេបិ ខោ, អាវុសោ, អស្សុយេវ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆិតារោ – ខត្តិយបណ្ឌិតាបិ…បេ… សមណបណ្ឌិតាបិ. បណ្ឌិតា ហាវុសោ, មនុស្សា វីមំសកា – ‘កិំ បនាយស្មន្តានំ អាទីនវំ ទិស្វា រូបេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា, វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា’តិ? ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, អាវុសោ, ឯវំ ព្យាករេយ្យាថ – ‘រូបេ ខោ, អាវុសោ, អវិគតរាគស្ស [អវីតរាគស្ស (ស្យា. កំ.)] អវិគតឆន្ទស្ស អវិគតបេមស្ស អវិគតបិបាសស្ស អវិគតបរិឡាហស្ស អវិគតតណ្ហស្ស តស្ស រូបស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ អវិគតរាគស្ស…បេ… អវិគតតណ្ហស្ស តេសំ សង្ខារានំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. វិញ្ញាណេ អវិគតរាគស្ស អវិគតឆន្ទស្ស អវិគតបេមស្ស អវិគតបិបាសស្ស អវិគតបរិឡាហស្ស អវិគតតណ្ហស្ស តស្ស វិញ្ញាណស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, អាទីនវំ ទិស្វា រូបេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា, វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា’’’តិ.

‘‘ឯវំ ព្យាកតេបិ ខោ, អាវុសោ, អស្សុយេវ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆិតារោ – ខត្តិយបណ្ឌិតាបិ ព្រាហ្មណបណ្ឌិតាបិ គហបតិបណ្ឌិតាបិ សមណបណ្ឌិតាបិ. បណ្ឌិតា ហាវុសោ, មនុស្សា វីមំសកា – ‘កិំ បនាយស្មន្តានំ អានិសំសំ ទិស្វា រូបេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា, វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា’តិ? ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, អាវុសោ, ឯវំ ព្យាករេយ្យាថ – ‘រូបេ ខោ, អាវុសោ, វិគតរាគស្ស វិគតឆន្ទស្ស វិគតបេមស្ស វិគតបិបាសស្ស វិគតបរិឡាហស្ស វិគតតណ្ហស្ស តស្ស រូបស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ វិគតរាគស្ស វិគតឆន្ទស្ស វិគតបេមស្ស វិគតបិបាសស្ស វិគតបរិឡាហស្ស វិគតតណ្ហស្ស តេសំ សង្ខារានំ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. វិញ្ញាណេ វិគតរាគស្ស វិគតឆន្ទស្ស វិគតបេមស្ស វិគតបិបាសស្ស វិគតបរិឡាហស្ស វិគតតណ្ហស្ស តស្ស វិញ្ញាណស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, អានិសំសំ ទិស្វា រូបេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា, វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ ឆន្ទរាគវិនយក្ខាយី សត្ថា’’’តិ.

‘‘អកុសលេ ចាវុសោ, ធម្មេ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ សុខោ វិហារោ អភវិស្ស អវិឃាតោ អនុបាយាសោ អបរិឡាហោ, កាយស្ស ច ភេទា បរំ មរណា សុគតិ បាដិកង្ខា, នយិទំ ភគវា អកុសលានំ ធម្មានំ បហានំ វណ្ណេយ្យ. យស្មា ច ខោ, អាវុសោ, អកុសលេ ធម្មេ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ ទុក្ខោ វិហារោ សវិឃាតោ សឧបាយាសោ សបរិឡាហោ, កាយស្ស ច ភេទា បរំ មរណា ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា, តស្មា ភគវា អកុសលានំ ធម្មានំ បហានំ វណ្ណេតិ.

‘‘កុសលេ ចាវុសោ, ធម្មេ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ ទុក្ខោ វិហារោ អភវិស្ស សវិឃាតោ សឧបាយាសោ សបរិឡាហោ, កាយស្ស ច ភេទា បរំ មរណា ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា, នយិទំ ភគវា កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទំ វណ្ណេយ្យ. យស្មា ច ខោ, អាវុសោ, កុសលេ ធម្មេ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ សុខោ វិហារោ អវិឃាតោ អនុបាយាសោ អបរិឡាហោ, កាយស្ស ច ភេទា បរំ មរណា សុគតិ បាដិកង្ខា, តស្មា ភគវា កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទំ វណ្ណេតី’’តិ.

ឥទមវោចាយស្មា សារិបុត្តោ. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ. ទុតិយំ.

៣. ហាលិទ្ទិកានិសុត្តំ

៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា មហាកច្ចានោ អវន្តីសុ វិហរតិ កុររឃរេ [កុលឃរេ (ក.)] បបាតេ បព្ពតេ. អថ ខោ ហាលិទ្ទិកានិ [ហាលិទ្ទកានិ (សី.), ហលិទ្ទិកានិ (ស្យា.)] គហបតិ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ហាលិទ្ទិកានិ គហបតិ អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតទវោច – ‘‘វុត្តមិទំ, ភន្តេ, ភគវតា អដ្ឋកវគ្គិយេ មាគណ្ឌិយបញ្ហេ –

‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី,

គាមេ អកុព្ពំ [អក្រុព្ពំ (ក.)] មុនិ សន្ថវានិ [សន្ធវានិ (ក.)];

កាមេហិ រិត្តោ អបុរក្ខរានោ [អបុរេក្ខរានោ (សី. សុត្តនិបាតេបិ) មោគ្គល្លានេ ៥-១៣៥ សុត្តម្បិ ឱលោកេតព្ពំ],

កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?

‘‘រូបធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ. រូបធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច [… វិនិពទ្ធញ្ជ (បី. សី. អដ្ឋ.)] បន វិញ្ញាណំ ‘ឱកសារី’តិ វុច្ចតិ. វេទនាធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ. វេទនាធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច បន វិញ្ញាណំ ‘ឱកសារី’តិ វុច្ចតិ. សញ្ញាធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ. សញ្ញាធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច បន វិញ្ញាណំ ‘ឱកសារី’តិ វុច្ចតិ. សង្ខារធាតុ ខោ, គហបតិ, វិញ្ញាណស្ស ឱកោ. សង្ខារធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច បន វិញ្ញាណំ ‘ឱកសារី’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, ឱកសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អនោកសារី ហោតិ? រូបធាតុយា ខោ, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី [នន្ទិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] យា តណ្ហា យេ ឧបយុបាទានា [ឧបាយុបាទានា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេ តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា [អនភាវកតា (សី. បី.), អនភាវំគតា (ស្យា. កំ.)] អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា តថាគតោ ‘អនោកសារី’តិ វុច្ចតិ. វេទនាធាតុយា ខោ, គហបតិ… សញ្ញាធាតុយា ខោ, គហបតិ… សង្ខារធាតុយា ខោ, គហបតិ… វិញ្ញាណធាតុយា ខោ, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយុបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា តេ តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា តថាគតោ ‘អនោកសារី’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អនោកសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, និកេតសារី ហោតិ? រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, ‘និកេតសារី’តិ វុច្ចតិ. សទ្ទនិមិត្ត…បេ… គន្ធនិមិត្ត… រសនិមិត្ត… ផោដ្ឋព្ពនិមិត្ត… ធម្មនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, ‘និកេតសារី’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, និកេតសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អនិកេតសារី ហោតិ? រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា តថាគតោ ‘អនិកេតសារី’តិ វុច្ចតិ. សទ្ទនិមិត្ត… គន្ធនិមិត្ត… រសនិមិត្ត… ផោដ្ឋព្ពនិមិត្ត… ធម្មនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, តថាគតស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. តស្មា តថាគតោ ‘អនិកេតសារី’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អនិកេតសារី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, គាមេ សន្ថវជាតោ [សន្ធវជាតោ (ក.)] ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ គិហីហិ [គិហិ (ក.)] សំសដ្ឋោ វិហរតិ សហនន្ទី សហសោកី, សុខិតេសុ សុខិតោ, ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា តេសុ យោគំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, គាមេ សន្ថវជាតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, គាមេ ន សន្ថវជាតោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ភិក្ខុ គិហីហិ [គិហិ (ក.)] អសំសដ្ឋោ វិហរតិ ន សហនន្ទី ន សហសោកី ន សុខិតេសុ សុខិតោ ន ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ ន អត្តនា តេសុ យោគំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, គាមេ ន សន្ថវជាតោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កាមេហិ អរិត្តោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមេសុ អវិគតរាគោ ហោតិ អវិគតឆន្ទោ អវិគតបេមោ អវិគតបិបាសោ អវិគតបរិឡាហោ អវិគតតណ្ហោ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កាមេហិ អរិត្តោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កាមេហិ រិត្តោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ កាមេសុ វិគតរាគោ ហោតិ វិគតឆន្ទោ វិគតបេមោ វិគតបិបាសោ វិគតបរិឡាហោ វិគតតណ្ហោ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កាមេហិ រិត្តោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, បុរក្ខរានោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវេទនោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសញ្ញោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសង្ខារោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, បុរក្ខរានោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, អបុរក្ខរានោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវេទនោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសញ្ញោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសង្ខារោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, អបុរក្ខរានោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កថំ វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ឯកច្ចោ ឯវរូបិំ កថំ កត្តា ហោតិ – ‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ; អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមិ. កិំ ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានិស្សសិ? មិច្ឆាបដិបន្នោ ត្វមសិ; អហមស្មិ សម្មាបដិបន្នោ. បុរេ វចនីយំ បច្ឆា អវច; បច្ឆា វចនីយំ បុរេ អវច. សហិតំ មេ, អសហិតំ តេ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តំ. អារោបិតោ តេ វាទោ; ចរ វាទប្បមោក្ខាយ. និគ្គហិតោសិ; និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កថំ វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, គហបតិ, កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, ភិក្ខុ ន ឯវរូបិំ កថំ កត្តា ហោតិ – ‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ…បេ… និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’តិ. ឯវំ ខោ, គហបតិ, កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កត្តា ហោតិ.

‘‘ឥតិ ខោ, គហបតិ, យំ តំ វុត្តំ ភគវតា អដ្ឋកវគ្គិយេ មាគណ្ឌិយបញ្ហេ –

‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី,

គាមេ អកុព្ពំ មុនិសន្ថវានិ;

កាមេហិ រិត្តោ អបុរក្ខរានោ,

កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស ខោ, គហបតិ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយហាលិទ្ទិកានិសុត្តំ

៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា មហាកច្ចានោ អវន្តីសុ វិហរតិ កុររឃរេ បបាតេ បព្ពតេ. អថ ខោ ហាលិទ្ទិកានិ គហបតិ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ហាលិទ្ទិកានិ គហបតិ អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតទវោច – ‘‘វុត្តមិទំ, ភន្តេ, ភគវតា សក្កបញ្ហេ – ‘យេ តេ សមណព្រាហ្មណា តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តា, តេ អច្ចន្តនិដ្ឋា អច្ចន្តយោគក្ខេមិនោ អច្ចន្តព្រហ្មចារិនោ អច្ចន្តបរិយោសានា សេដ្ឋា ទេវមនុស្សាន’’’ន្តិ.

‘‘ឥមស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ?

‘‘រូបធាតុយា ខោ, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយុបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា, តេសំ ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា ចិត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘វេទនាធាតុយា ខោ, គហបតិ… សញ្ញាធាតុយា ខោ, គហបតិ… សង្ខារធាតុយា ខោ, គហបតិ… វិញ្ញាណធាតុយា ខោ, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយុបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា, តេសំ ខយា វិរាគា និរោធា ចាគា បដិនិស្សគ្គា ចិត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឥតិ ខោ, គហបតិ, យំ តំ វុត្តំ ភគវតា សក្កបញ្ហេ – ‘យេ តេ សមណព្រាហ្មណា តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តា តេ អច្ចន្តនិដ្ឋា អច្ចន្តយោគក្ខេមិនោ អច្ចន្តព្រហ្មចារិនោ អច្ចន្តបរិយោសានា សេដ្ឋា ទេវមនុស្សាន’’’ន្តិ.

‘‘ឥមស្ស ខោ, គហបតិ, ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. សមាធិសុត្តំ

៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សមាធិំ, ភិក្ខវេ, ភាវេថ; សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតិ. កិញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ? រូបស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច, វេទនាយ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច, សញ្ញាយ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច, សង្ខារានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច, វិញ្ញាណស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច’’.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, រូបស្ស សមុទយោ, កោ វេទនាយ សមុទយោ, កោ សញ្ញាយ សមុទយោ, កោ សង្ខារានំ សមុទយោ, កោ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ.

‘‘កិញ្ច អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ? រូបំ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស រូបំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី. យា រូបេ នន្ទី តទុបាទានំ. តស្សុបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘វេទនំ អភិនន្ទតិ…បេ… សញ្ញំ អភិនន្ទតិ… សង្ខារេ អភិនន្ទតិ… វិញ្ញាណំ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស វិញ្ញាណំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី. យា វិញ្ញាណេ នន្ទី តទុបាទានំ. តស្សុបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘អយំ, ភិក្ខវេ, រូបស្ស សមុទយោ; អយំ វេទនាយ សមុទយោ; អយំ សញ្ញាយ សមុទយោ; អយំ សង្ខារានំ សមុទយោ; អយំ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ.

‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, រូបស្ស អត្ថង្គមោ, កោ វេទនាយ… កោ សញ្ញាយ… កោ សង្ខារានំ… កោ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ?

ឥធ, ភិក្ខវេ, នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ.

‘‘កិញ្ច នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ? រូបំ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស រូបំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ យា រូបេ នន្ទី សា និរុជ្ឈតិ. តស្ស នន្ទីនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘វេទនំ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស វេទនំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសា តិដ្ឋតោ យា វេទនាយ នន្ទី សា និរុជ្ឈតិ. តស្ស នន្ទីនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សញ្ញំ នាភិនន្ទតិ…បេ… សង្ខារេ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស សង្ខារេ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ យា សង្ខារេសុ នន្ទី សា និរុជ្ឈតិ. តស្ស នន្ទីនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘វិញ្ញាណំ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស វិញ្ញាណំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ យា វិញ្ញាណេ នន្ទី សា និរុជ្ឈតិ. តស្ស នន្ទីនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘អយំ, ភិក្ខវេ, រូបស្ស អត្ថង្គមោ, អយំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ, អយំ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ, អយំ សង្ខារានំ អត្ថង្គមោ, អយំ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. បដិសល្លាណសុត្តំ

៦. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘បដិសល្លាណេ, ភិក្ខវេ, យោគមាបជ្ជថ. បដិសល្លីណោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតិ. កិញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ? រូបស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច, វេទនាយ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច, សញ្ញាយ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច, សង្ខារានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច, វិញ្ញាណស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច’’…បេ… (យថា បឋមសុត្តេ តថា វិត្ថារេតព្ពោ.) ឆដ្ឋំ.

៧. ឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តំ

៧. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘ឧបាទាបរិតស្សនញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អនុបាទាអបរិតស្សនញ្ច. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ, ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទាបរិតស្សនា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. តស្ស តំ រូបំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស រូបវិបរិណាមញ្ញថាភាវា រូបវិបរិណាមានុបរិវត្តិ វិញ្ញាណំ ហោតិ. តស្ស រូបវិបរិណាមានុបរិវត្តិជា បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. ចេតសោ បរិយាទានា ឧត្តាសវា ច ហោតិ វិឃាតវា ច អបេក្ខវា ច ឧបាទាយ ច បរិតស្សតិ.

‘‘វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តានំ. តស្ស សា វេទនា វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វេទនាវិបរិណាមញ្ញថាភាវា វេទនាវិបរិណាមានុបរិវត្តិ វិញ្ញាណំ ហោតិ. តស្ស វេទនាវិបរិណាមានុបរិវត្តិជា បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. ចេតសោ បរិយាទានា ឧត្តាសវា ច ហោតិ វិឃាតវា ច អបេក្ខវា ច ឧបាទាយ ច បរិតស្សតិ.

‘‘សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, សង្ខារវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា សង្ខារេ, សង្ខារេសុ វា អត្តានំ. តស្ស តេ សង្ខារា វិបរិណមន្តិ អញ្ញថា ហោន្តិ. តស្ស សង្ខារវិបរិណាមញ្ញថាភាវា សង្ខារវិបរិណាមានុបរិវត្តិ វិញ្ញាណំ ហោតិ. តស្ស សង្ខារវិបរិណាមានុបរិវត្តិជា បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. ចេតសោ បរិយាទានា ឧត្តាសវា ច ហោតិ វិឃាតវា ច អបេក្ខវា ច ឧបាទាយ ច បរិតស្សតិ.

‘‘វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. តស្ស តំ វិញ្ញាណំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វិញ្ញាណវិបរិណាមញ្ញថាភាវា វិញ្ញាណវិបរិណាមានុបរិវត្តិ វិញ្ញាណំ ហោតិ. តស្ស វិញ្ញាណវិបរិណាមានុបរិវត្តិជា បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. ចេតសោ បរិយាទានា ឧត្តាសវា ច ហោតិ វិឃាតវា ច អបេក្ខវា ច ឧបាទាយ ច បរិតស្សតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទាបរិតស្សនា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អនុបាទាអបរិតស្សនា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ, សប្បុរិសានំ ទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស កោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា រូបំ, ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ. តស្ស តំ រូបំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស រូបវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ន រូបវិបរិណាមានុបរិវត្តិ វិញ្ញាណំ ហោតិ. តស្ស ន រូបវិបរិណាមានុបរិវត្តិជា បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. ចេតសោ អបរិយាទានា ន ចេវុត្តាសវា [ន ចេវ ឧត្តាសវា (បី. ក.)] ហោតិ ន ច វិឃាតវា ន ច អបេក្ខវា, អនុបាទាយ ច ន បរិតស្សតិ.

‘‘ន វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា វេទនំ, ន វេទនាយ វា អត្តានំ. តស្ស សា វេទនា វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វេទនាវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ន វេទនាវិបរិណាមានុបរិវត្តិ វិញ្ញាណំ ហោតិ. តស្ស ន វេទនាវិបរិណាមានុបរិវត្តិជា បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. ចេតសោ អបរិយាទានា ន ចេវុត្តាសវា ហោតិ ន ច វិឃាតវា ន ច អបេក្ខវា, អនុបាទាយ ច ន បរិតស្សតិ.

‘‘ន សញ្ញំ…បេ… ន សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន សង្ខារវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា សង្ខារេ, ន សង្ខារេសុ វា អត្តានំ. តស្ស តេ សង្ខារា វិបរិណមន្តិ អញ្ញថា ហោន្តិ. តស្ស សង្ខារវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ន សង្ខារវិបរិណាមានុបរិវត្តិ វិញ្ញាណំ ហោតិ. តស្ស ន សង្ខារវិបរិណាមានុបរិវត្តិជា បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. ចេតសោ អបរិយាទានា ន ចេវុត្តាសវា ហោតិ ន ច វិឃាតវា ន ច អបេក្ខវា, អនុបាទាយ ច ន បរិតស្សតិ.

‘‘ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ…បេ… តស្ស តំ វិញ្ញាណំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វិញ្ញាណវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ន វិញ្ញាណវិបរិណាមានុបរិវត្តិ វិញ្ញាណំ ហោតិ. តស្ស ន វិញ្ញាណវិបរិណាមានុបរិវត្តិជា បរិតស្សនា ធម្មសមុប្បាទា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ. ចេតសោ អបរិយាទានា ន ចេវុត្តាសវា ហោតិ ន ច វិឃាតវា ន ច អបេក្ខវា, អនុបាទាយ ច ន បរិតស្សតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អនុបាទា អបរិតស្សនំ ហោតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តំ

៨. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘ឧបាទាបរិតស្សនញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អនុបាទាអបរិតស្សនញ្ច. តំ សុណាថ…បេ… កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទាបរិតស្សនា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ រូបំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. តស្ស តំ រូបំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស រូបវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. វេទនំ ឯតំ មម…បេ… សញ្ញំ ឯតំ មម… សង្ខារេ ឯតំ មម… វិញ្ញាណំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. តស្ស តំ វិញ្ញាណំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វិញ្ញាណវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទាបរិតស្សនា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អនុបាទាអបរិតស្សនា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. តស្ស តំ រូបំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស រូបវិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. វេទនំ នេតំ មម… សញ្ញំ នេតំ មម… សង្ខារេ នេតំ មម… វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ. តស្ស តំ វិញ្ញាណំ វិបរិណមតិ អញ្ញថា ហោតិ. តស្ស វិញ្ញាណវិបរិណាមញ្ញថាភាវា នុប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អនុបាទាអបរិតស្សនា ហោតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. កាលត្តយអនិច្ចសុត្តំ

៩. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ អតីតានាគតំ; កោ បន វាទោ បច្ចុប្បន្នស្ស! ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អតីតស្មិំ រូបស្មិំ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ រូបំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នស្ស រូបស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. វេទនា អនិច្ចា…បេ… សញ្ញា អនិច្ចា… សង្ខារា អនិច្ចា អតីតានាគតា; កោ បន វាទោ បច្ចុប្បន្នានំ! ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អតីតេសុ សង្ខារេសុ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតេ សង្ខារេ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នានំ សង្ខារានំ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ អតីតានាគតំ; កោ បន វាទោ បច្ចុប្បន្នស្ស! ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អតីតស្មិំ វិញ្ញាណស្មិំ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ វិញ្ញាណំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នស្ស វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ. នវមំ.

១០. កាលត្តយទុក្ខសុត្តំ

១០. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ អតីតានាគតំ; កោ បន វាទោ បច្ចុប្បន្នស្ស! ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អតីតស្មិំ រូបស្មិំ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ រូបំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នស្ស រូបស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. វេទនា ទុក្ខា… សញ្ញា ទុក្ខា… សង្ខារា ទុក្ខា… វិញ្ញាណំ ទុក្ខំ អតីតានាគតំ; កោ បន វាទោ បច្ចុប្បន្នស្ស! ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អតីតស្មិំ វិញ្ញាណស្មិំ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ វិញ្ញាណំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នស្ស វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ. ទសមំ.

១១. កាលត្តយអនត្តសុត្តំ

១១. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា អតីតានាគតំ; កោ បន វាទោ បច្ចុប្បន្នស្ស! ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អតីតស្មិំ រូបស្មិំ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ រូបំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នស្ស រូបស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. វេទនា អនត្តា… សញ្ញា អនត្តា… សង្ខារា អនត្តា… វិញ្ញាណំ អនត្តា អតីតានាគតំ; កោ បន វាទោ បច្ចុប្បន្នស្ស! ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អតីតស្មិំ វិញ្ញាណស្មិំ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ វិញ្ញាណំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នស្ស វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ. ឯកាទសមំ.

នកុលបិតុវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

នកុលបិតា ទេវទហា, ទ្វេបិ ហាលិទ្ទិកានិ ច;

សមាធិបដិសល្លាណា, ឧបាទាបរិតស្សនា ទុវេ;

អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា, វគ្គោ តេន បវុច្ចតិ.

២. អនិច្ចវគ្គោ

១. អនិច្ចសុត្តំ

១២. ឯវំ មេ សុតំ – សាវត្ថិយំ. តត្រ ខោ…បេ… ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា, សញ្ញា អនិច្ចា, សង្ខារា អនិច្ចា, វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. បឋមំ.

២. ទុក្ខសុត្តំ

១៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ, វេទនា ទុក្ខា, សញ្ញា ទុក្ខា, សង្ខារា ទុក្ខា, វិញ្ញាណំ ទុក្ខំ. ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. អនត្តសុត្តំ

១៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា, វេទនា អនត្តា, សញ្ញា អនត្តា, សង្ខារា អនត្តា, វិញ្ញាណំ អនត្តា. ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. តតិយំ.

៤. យទនិច្ចសុត្តំ

១៥. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា អនិច្ចា. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. សញ្ញា អនិច្ចា…បេ… សង្ខារា អនិច្ចា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. យំទុក្ខសុត្តំ

១៦. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា ទុក្ខា… សញ្ញា ទុក្ខា… សង្ខារា ទុក្ខា… វិញ្ញាណំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. យទនត្តាសុត្តំ

១៧. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា. យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា អនត្តា… សញ្ញា អនត្តា… សង្ខារា អនត្តា… វិញ្ញាណំ អនត្តា. យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សហេតុអនិច្ចសុត្តំ

១៨. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ. យោបិ ហេតុ, យោបិ បច្ចយោ រូបស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ អនិច្ចោ. អនិច្ចសម្ភូតំ, ភិក្ខវេ, រូបំ កុតោ និច្ចំ ភវិស្សតិ! វេទនា អនិច្ចា. យោបិ ហេតុ, យោបិ បច្ចយោ វេទនាយ ឧប្បាទាយ, សោបិ អនិច្ចោ. អនិច្ចសម្ភូតា, ភិក្ខវេ, វេទនា កុតោ និច្ចា ភវិស្សតិ! សញ្ញា អនិច្ចា… សង្ខារា អនិច្ចា. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ សង្ខារានំ ឧប្បាទាយ, សោបិ អនិច្ចោ. អនិច្ចសម្ភូតា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា កុតោ និច្ចា ភវិស្សន្តិ! វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ អនិច្ចោ. អនិច្ចសម្ភូតំ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ កុតោ និច្ចំ ភវិស្សតិ! ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. សហេតុទុក្ខសុត្តំ

១៩. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ រូបស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ ទុក្ខោ. ទុក្ខសម្ភូតំ, ភិក្ខវេ, រូបំ កុតោ សុខំ ភវិស្សតិ! វេទនា ទុក្ខា… សញ្ញា ទុក្ខា… សង្ខារា ទុក្ខា… វិញ្ញាណំ ទុក្ខំ. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ ទុក្ខោ. ទុក្ខសម្ភូតំ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ កុតោ សុខំ ភវិស្សតិ! ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. សហេតុអនត្តសុត្តំ

២០. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ រូបស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ អនត្តា. អនត្តសម្ភូតំ, ភិក្ខវេ, រូបំ កុតោ អត្តា ភវិស្សតិ! វេទនា អនត្តា… សញ្ញា អនត្តា… សង្ខារា អនត្តា… វិញ្ញាណំ អនត្តា. យោបិ ហេតុ យោបិ បច្ចយោ វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទាយ, សោបិ អនត្តា. អនត្តសម្ភូតំ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ កុតោ អត្តា ភវិស្សតិ! ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. នវមំ.

១០. អានន្ទសុត្តំ

២១. សាវត្ថិយំ … អារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘និរោធោ និរោធោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កតមេសានំ ខោ, ភន្តេ, ធម្មានំ និរោធោ [និរោធា (សី. បី.)] ‘និរោធោ’តិ វុច្ចតី’’តិ? ‘‘រូបំ ខោ, អានន្ទ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មំ. តស្ស និរោធោ [និរោធា (សី. បី.)] ‘និរោធោ’តិ វុច្ចតិ. វេទនា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា. តស្សា និរោធោ ‘និរោធោ’តិ វុច្ចតិ. សញ្ញា… សង្ខារា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា. តេសំ និរោធោ ‘និរោធោ’តិ វុច្ចតិ. វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មំ. តស្ស និរោធោ ‘និរោធោ’តិ វុច្ចតិ. ឥមេសំ ខោ, អានន្ទ, ធម្មានំ និរោធោ ‘និរោធោ’តិ វុច្ចតី’’តិ. ទសមំ.

អនិច្ចវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, យទនិច្ចាបរេ តយោ;

ហេតុនាបិ តយោ វុត្តា, អានន្ទេន ច តេ ទសាតិ.

៣. ភារវគ្គោ

១. ភារសុត្តំ

២២. សាវត្ថិយំ … តត្រ ខោ … ‘‘ភារញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ ភារហារញ្ច ភារាទានញ្ច ភារនិក្ខេបនញ្ច. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ភារោ? បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា តិស្ស វចនីយំ. កតមេ បញ្ច? រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភារោ’’.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ភារហារោ? បុគ្គលោ តិស្ស វចនីយំ. យ្វាយំ អាយស្មា ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភារហារោ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ភារាទានំ? យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា [បោនោព្ភវិកា (ស្យា. កំ. ក.)] នន្ទីរាគសហគតា [នន្ទិរាគសហគតា (សព្ពត្ថ)] តត្រតត្រាភិនន្ទិនី, សេយ្យថិទំ – កាមតណ្ហា, ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហា. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភារាទានំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ភារនិក្ខេបនំ? យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភារនិក្ខេបន’’ន្តិ.

ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន [វត្វា (សី.) ឯវមីទិសេសុ ឋានេសុ] សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា, ភារហារោ ច បុគ្គលោ;

ភារាទានំ ទុខំ លោកេ, ភារនិក្ខេបនំ សុខំ.

‘‘និក្ខិបិត្វា គរុំ ភារំ, អញ្ញំ ភារំ អនាទិយ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ [តណ្ហមព្ភុយ្ហ (បី. ក.)], និច្ឆាតោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. បឋមំ;

២. បរិញ្ញសុត្តំ

២៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘បរិញ្ញេយ្យេ ច, ភិក្ខវេ, ធម្មេ ទេសេស្សាមិ បរិញ្ញញ្ច. តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញេយ្យា ធម្មា? រូបំ, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ, វេទនា បរិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ, សញ្ញា បរិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ, សង្ខារា បរិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ, វិញ្ញាណំ បរិញ្ញេយ្យោ ធម្មោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញេយ្យា ធម្មា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញា? យោ, ភិក្ខវេ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. អភិជានសុត្តំ

២៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ; វេទនំ អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ; សញ្ញំ អនភិជានំ… សង្ខារេ អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ; វិញ្ញាណំ អនភិជានំ អបរិជានំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ. រូបញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, អភិជានំ បរិជានំ វិរាជយំ បជហំ ភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ; វេទនំ អភិជានំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អភិជានំ បរិជានំ វិរាជយំ បជហំ ភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ. តតិយំ.

៤. ឆន្ទរាគសុត្តំ

២៥. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, រូបស្មិំ ឆន្ទរាគោ តំ បជហថ. ឯវំ តំ រូបំ បហីនំ ភវិស្សតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវំកតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ. យោ វេទនាយ ឆន្ទរាគោ តំ បជហថ. ឯវំ សា វេទនា បហីនា ភវិស្សតិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យោ សញ្ញាយ ឆន្ទរាគោ តំ បជហថ. ឯវំ សា សញ្ញា បហីនា ភវិស្សតិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យោ សង្ខារេសុ ឆន្ទរាគោ តំ បជហថ. ឯវំ តេ សង្ខារា បហីនា ភវិស្សន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យោ វិញ្ញាណស្មិំ ឆន្ទរាគោ តំ បជហថ. ឯវំ តំ វិញ្ញាណំ បហីនំ ភវិស្សតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវំកតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្ម’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អស្សាទសុត្តំ

២៦. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘បុព្ពេវ [បុព្ពេ (បី. ក.)] មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ [ពោធិសត្តស្ស (បី. ក.)] សតោ ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ រូបស្ស អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ? កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ? កោ សញ្ញាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ? កោ សង្ខារានំ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ? កោ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘យំ ខោ រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ រូបស្ស អស្សាទោ. យំ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ រូបស្ស អាទីនវោ. យោ រូបស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ រូបស្ស និស្សរណំ. យំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វេទនាយ អស្សាទោ [យា (ក.)]. យំ វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ វេទនាយ អាទីនវោ. យោ វេទនាយ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វេទនាយ និស្សរណំ. យំ សញ្ញំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ…បេ… យំ សង្ខារេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ សង្ខារានំ អស្សាទោ. យំ [យេ (សី. ក.)] សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ សង្ខារានំ អាទីនវោ. យោ សង្ខារេសុ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ សង្ខារានំ និស្សរណំ. យំ វិញ្ញាណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ. យំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវោ. យោ វិញ្ញាណស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណំ’’’.