៨. ខជ្ជនីយវគ្គោ

១. អស្សាទសុត្តំ

៧៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ រូបស្ស អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ នប្បជានាតិ. វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារានំ… វិញ្ញាណស្ស អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ នប្បជានាតិ. សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ រូបស្ស អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ. វេទនា … សញ្ញាយ… សង្ខារានំ… វិញ្ញាណស្ស អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតី’’តិ. បឋមំ.

២. សមុទយសុត្តំ

៧៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ រូបស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ នប្បជានាតិ. វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារានំ… វិញ្ញាណស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ នប្បជានាតិ. សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ រូបស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ. វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារានំ… វិញ្ញាណស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ទុតិយសមុទយសុត្តំ

៧៥. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សុតវា, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ រូបស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ. វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារានំ… វិញ្ញាណស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតី’’តិ. តតិយំ.

៤. អរហន្តសុត្តំ

៧៦. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ’’.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ… សញ្ញាយបិ… សង្ខារេសុបិ… វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ. យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តាវាសា, យាវតា ភវគ្គំ, ឯតេ អគ្គា, ឯតេ សេដ្ឋា លោកស្មិំ យទិទំ អរហន្តោ’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘សុខិនោ វត អរហន្តោ, តណ្ហា តេសំ ន វិជ្ជតិ;

អស្មិមានោ សមុច្ឆិន្នោ, មោហជាលំ បទាលិតំ.

‘‘អនេជំ តេ អនុប្បត្តា, ចិត្តំ តេសំ អនាវិលំ;

លោកេ អនុបលិត្តា តេ, ព្រហ្មភូតា អនាសវា.

‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ បរិញ្ញាយ, សត្ត សទ្ធម្មគោចរា;

បសំសិយា សប្បុរិសា, បុត្តា ពុទ្ធស្ស ឱរសា.

‘‘សត្តរតនសម្បន្នា, តីសុ សិក្ខាសុ សិក្ខិតា;

អនុវិចរន្តិ មហាវីរា, បហីនភយភេរវា.

‘‘ទសហង្គេហិ សម្បន្នា, មហានាគា សមាហិតា;

ឯតេ ខោ សេដ្ឋា លោកស្មិំ, តណ្ហា តេសំ ន វិជ្ជតិ.

‘‘អសេខញាណមុប្បន្នំ, អន្តិមោយំ [អន្តិមស្ស (ក.)] សមុស្សយោ;

យោ សារោ ព្រហ្មចរិយស្ស, តស្មិំ អបរបច្ចយា.

‘‘វិធាសុ ន វិកម្បន្តិ, វិប្បមុត្តា បុនព្ភវា;

ទន្តភូមិមនុប្បត្តា, តេ លោកេ វិជិតាវិនោ.

‘‘ឧទ្ធំ តិរិយំ អបាចីនំ, នន្ទី តេសំ ន វិជ្ជតិ;

នទន្តិ តេ សីហនាទំ, ពុទ្ធា លោកេ អនុត្តរា’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. ទុតិយអរហន្តសុត្តំ

៧៧. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ…បេ… ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ’’.

៦. សីហសុត្តំ

៧៨. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សីហោ, ភិក្ខវេ, មិគរាជា សាយន្ហសមយំ អាសយា និក្ខមតិ; អាសយា និក្ខមិត្វា វិជម្ភតិ; វិជម្ភិត្វា សមន្តា ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេតិ; សមន្តា ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទតិ; តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កមតិ. យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា សីហស្ស មិគរញ្ញោ នទតោ សទ្ទំ សុណន្តិ; យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ; ពិលំ ពិលាសយា បវិសន្តិ; ទកំ ទកាសយា បវិសន្តិ; វនំ វនាសយា បវិសន្តិ; អាកាសំ បក្ខិនោ ភជន្តិ. យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគា គាមនិគមរាជធានីសុ, ទឡ្ហេហិ វរត្តេហិ ពទ្ធា, តេបិ តានិ ពន្ធនានិ សញ្ឆិន្ទិត្វា សម្បទាលេត្វា ភីតា មុត្តករីសំ ចជមានា [មោចន្តា (បី. ក.)], យេន វា តេន វា បលាយន្តិ. ឯវំ មហិទ្ធិកោ ខោ, ភិក្ខវេ, សីហោ មិគរាជា តិរច្ឆានគតានំ បាណានំ, ឯវំ មហេសក្ខោ, ឯវំ មហានុភាវោ’’.

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យទា តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា. សោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ. យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា ឧច្ចេសុ វិមានេសុ ចិរដ្ឋិតិកា តេបិ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ – ‘អនិច្ចាវ កិរ, ភោ, មយំ សមានា និច្ចម្ហាតិ អមញ្ញិម្ហ. អទ្ធុវាវ កិរ, ភោ, មយំ សមានា ធុវម្ហាតិ អមញ្ញិម្ហ. អសស្សតាវ កិរ, ភោ, មយំ សមានា សស្សតម្ហាតិ អមញ្ញិម្ហ. មយម្បិ កិរ, ភោ, អនិច្ចា អទ្ធុវា អសស្សតា សក្កាយបរិយាបន្នា’តិ. ឯវំ មហិទ្ធិកោ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ សទេវកស្ស លោកស្ស, ឯវំ មហេសក្ខោ, ឯវំ មហានុភាវោ’’តិ. ឥទមវោច ភគវា…បេ… ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘យទា ពុទ្ធោ អភិញ្ញាយ, ធម្មចក្កំ បវត្តយិ;

សទេវកស្ស លោកស្ស, សត្ថា អប្បដិបុគ្គលោ.

‘‘សក្កាយញ្ច និរោធញ្ច, សក្កាយស្ស ច សម្ភវំ;

អរិយញ្ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

‘‘យេបិ ទីឃាយុកា ទេវា, វណ្ណវន្តោ យសស្សិនោ;

ភីតា សន្តាសមាបាទុំ, សីហស្សេវិតរេ មិគា.

អវីតិវត្តា សក្កាយំ, អនិច្ចា កិរ ភោ មយំ;

សុត្វា អរហតោ វាក្យំ, វិប្បមុត្តស្ស តាទិនោ’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. ខជ្ជនីយសុត្តំ

៧៩. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរមានា អនុស្សរន្តិ សព្ពេតេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ អនុស្សរន្តិ ឯតេសំ វា អញ្ញតរំ. កតមេ បញ្ច? ‘ឯវំរូបោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’ន្តិ – ឥតិ វា ហិ, ភិក្ខវេ, អនុស្សរមានោ រូបំយេវ អនុស្សរតិ. ‘ឯវំវេទនោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’ន្តិ – ឥតិ វា ហិ, ភិក្ខវេ, អនុស្សរមានោ វេទនំយេវ អនុស្សរតិ. ‘ឯវំសញ្ញោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’ន្តិ… ‘ឯវំសង្ខារោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’ន្តិ… ‘ឯវំវិញ្ញាណោ អហោសិំ អតីតមទ្ធាន’ន្តិ – ឥតិ វា ហិ, ភិក្ខវេ, អនុស្សរមានោ វិញ្ញាណមេវ អនុស្សរតិ’’.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថ? រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ? សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ, ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ, បិបាសាយបិ រុប្បតិ, ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេនបិ [… សិរិំសបសម្ផស្សេនបិ (សី. បី.)] រុប្បតិ. រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, វេទនំ វទេថ? វេទយតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘វេទនា’តិ វុច្ចតិ. កិញ្ច វេទយតិ? សុខម្បិ វេទយតិ, ទុក្ខម្បិ វេទយតិ, អទុក្ខមសុខម្បិ វេទយតិ. វេទយតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘វេទនា’តិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សញ្ញំ វទេថ? សញ្ជានាតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘សញ្ញា’តិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សញ្ជានាតិ? នីលម្បិ សញ្ជានាតិ, បីតកម្បិ សញ្ជានាតិ, លោហិតកម្បិ សញ្ជានាតិ, ឱទាតម្បិ សញ្ជានាតិ. សញ្ជានាតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘សញ្ញា’តិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សង្ខារេ វទេថ? សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘សង្ខារា’តិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សង្ខតមភិសង្ខរោន្តិ? រូបំ រូបត្តាយ [រូបត្ថាយ (ក.)] សង្ខតមភិសង្ខរោន្តិ, វេទនំ វេទនត្តាយ សង្ខតមភិសង្ខរោន្តិ, សញ្ញំ សញ្ញត្តាយ សង្ខតមភិសង្ខរោន្តិ, សង្ខារេ សង្ខារត្តាយ សង្ខតមភិសង្ខរោន្តិ, វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណត្តាយ សង្ខតមភិសង្ខរោន្តិ. សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘សង្ខារា’តិ វុច្ចតិ.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ វទេថ? វិជានាតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘វិញ្ញាណ’ន្តិ វុច្ចតិ. កិញ្ច វិជានាតិ? អម្ពិលម្បិ វិជានាតិ, តិត្តកម្បិ វិជានាតិ, កដុកម្បិ វិជានាតិ, មធុរម្បិ វិជានាតិ, ខារិកម្បិ វិជានាតិ, អខារិកម្បិ វិជានាតិ, លោណិកម្បិ វិជានាតិ, អលោណិកម្បិ វិជានាតិ. វិជានាតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘វិញ្ញាណ’ន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោ ឯតរហិ រូបេន ខជ្ជាមិ. អតីតម្បាហំ អទ្ធានំ ឯវមេវ រូបេន ខជ្ជិំ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នេន រូបេន ខជ្ជាមិ. អហញ្ចេវ ខោ បន អនាគតំ រូបំ អភិនន្ទេយ្យំ, អនាគតម្បាហំ អទ្ធានំ ឯវមេវ រូបេន ខជ្ជេយ្យំ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នេន រូបេន ខជ្ជាមី’តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ អតីតស្មិំ រូបស្មិំ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ រូបំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នស្ស រូបស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ.

‘‘‘អហំ ខោ ឯតរហិ វេទនាយ ខជ្ជាមិ. អតីតម្បាហំ អទ្ធានំ ឯវមេវ វេទនាយ ខជ្ជិំ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នាយ វេទនាយ ខជ្ជាមិ. អហញ្ចេវ ខោ បន អនាគតំ វេទនំ អភិនន្ទេយ្យំ; អនាគតម្បាហំ អទ្ធានំ ឯវមេវ វេទនាយ ខជ្ជេយ្យំ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នាយ វេទនាយ ខជ្ជាមី’តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ អតីតាយ វេទនាយ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ វេទនំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នាយ វេទនាយ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ.

‘‘‘អហំ ខោ ឯតរហិ សញ្ញាយ ខជ្ជាមិ…បេ… អហំ ខោ ឯតរហិ សង្ខារេហិ ខជ្ជាមិ. អតីតម្បាហំ អទ្ធានំ ឯវមេវ សង្ខារេហិ ខជ្ជិំ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នេហិ សង្ខារេហិ ខជ្ជាមីតិ. អហញ្ចេវ ខោ បន អនាគតេ សង្ខារេ អភិនន្ទេយ្យំ; អនាគតម្បាហំ អទ្ធានំ ឯវមេវ សង្ខារេហិ ខជ្ជេយ្យំ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នេហិ សង្ខារេហិ ខជ្ជាមី’តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ អតីតេសុ សង្ខារេសុ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតេ សង្ខារេ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នានំ សង្ខារានំ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ.

‘‘‘អហំ ខោ ឯតរហិ វិញ្ញាណេន ខជ្ជាមិ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ ឯវមេវ វិញ្ញាណេន ខជ្ជិំ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នេន វិញ្ញាណេន ខជ្ជាមិ. អហញ្ចេវ ខោ បន អនាគតំ វិញ្ញាណំ អភិនន្ទេយ្យំ; អនាគតម្បាហំ អទ្ធានំ ឯវមេវ វិញ្ញាណេន ខជ្ជេយ្យំ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នេន វិញ្ញាណេន ខជ្ជាមី’តិ. សោ ឥតិ បដិសង្ខាយ អតីតស្មិំ វិញ្ញាណស្មិំ អនបេក្ខោ ហោតិ; អនាគតំ វិញ្ញាណំ នាភិនន្ទតិ; បច្ចុប្បន្នស្ស វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា … សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. យា កាចិ វេទនា… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ’’.

‘‘អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អបចិនាតិ, នោ អាចិនាតិ; បជហតិ [នោ (សី.)], ន ឧបាទិយតិ; វិសិនេតិ [នោ (សី.)], ន ឧស្សិនេតិ; វិធូបេតិ [នោ (សី.)], ន សន្ធូបេតិ. កិញ្ច អបចិនាតិ, នោ អាចិនាតិ? រូបំ អបចិនាតិ, នោ អាចិនាតិ; វេទនំ … សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អបចិនាតិ, នោ អាចិនាតិ. កិញ្ច បជហតិ, ន ឧបាទិយតិ? រូបំ បជហតិ, ន ឧបាទិយតិ; វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ បជហតិ, ន ឧបាទិយតិ. កិញ្ច វិសិនេតិ, ន ឧស្សិនេតិ? រូបំ វិសិនេតិ, ន ឧស្សិនេតិ; វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ វិសិនេតិ, ន ឧស្សិនេតិ. កិញ្ច វិធូបេតិ, ន សន្ធូបេតិ? រូបំ វិធូបេតិ, ន សន្ធូបេតិ; វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ វិធូបេតិ, ន សន្ធូបេតិ.

‘‘អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ នេវាចិនាតិ ន អបចិនាតិ, អបចិនិត្វា ឋិតោ នេវ បជហតិ ន ឧបាទិយតិ, បជហិត្វា ឋិតោ នេវ វិសិនេតិ ន ឧស្សិនេតិ, វិសិនេត្វា ឋិតោ នេវ វិធូបេតិ ន សន្ធូបេតិ. វិធូបេត្វា ឋិតោ កិញ្ច នេវាចិនាតិ ន អបចិនាតិ? អបចិនិត្វា ឋិតោ រូបំ នេវាចិនាតិ ន អបចិនាតិ; អបចិនិត្វា ឋិតោ វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ នេវាចិនាតិ ន អបចិនាតិ. អបចិនិត្វា ឋិតោ កិញ្ច នេវ បជហតិ ន ឧបាទិយតិ? បជហិត្វា ឋិតោ រូបំ នេវ បជហតិ ន ឧបាទិយតិ; បជហិត្វា ឋិតោ វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ នេវ បជហតិ ន ឧបាទិយតិ. បជហិត្វា ឋិតោ កិញ្ច នេវ វិសិនេតិ ន ឧស្សិនេតិ? វិសិនេត្វា ឋិតោ រូបំ នេវ វិសិនេតិ ន ឧស្សិនេតិ; វិសិនេត្វា ឋិតោ វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ នេវ វិសិនេតិ ន ឧស្សិនេតិ. វិសិនេត្វា ឋិតោ កិញ្ច នេវ វិធូបេតិ ន សន្ធូបេតិ? វិធូបេត្វា ឋិតោ រូបំ នេវ វិធូបេតិ ន សន្ធូបេតិ; វិធូបេត្វា ឋិតោ វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ នេវ វិធូបេតិ ន សន្ធូបេតិ. វិធូបេត្វា ឋិតោ ឯវំវិមុត្តចិត្តំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ សឥន្ទា ទេវា សព្រហ្មកា សបជាបតិកា អារកាវ នមស្សន្តិ –

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

យស្ស តេ នាភិជានាម, យម្បិ និស្សាយ ឈាយសី’’តិ. សត្តមំ;

៨. បិណ្ឌោល្យសុត្តំ

៨០. ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ. អថ ខោ ភគវា កិស្មិញ្ចិទេវ បករណេ ភិក្ខុសង្ឃំ បណាមេត្វា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ កបិលវត្ថុំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. កបិលវត្ថុស្មិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន មហាវនំ តេនុបសង្កមិ ទិវាវិហារាយ. មហាវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា ពេលុវលដ្ឋិកាយ មូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ.

អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘មយា ខោ ភិក្ខុសង្ឃោ បពាឡ្ហោ. សន្តេត្ថ ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ. តេសំ មមំ អបស្សន្តានំ សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ. សេយ្យថាបិ នាម វច្ឆស្ស តរុណស្ស មាតរំ អបស្សន្តស្ស សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ, ឯវមេវ សន្តេត្ថ ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ តេសំ មមំ អបស្សន្តានំ សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ. សេយ្យថាបិ នាម ពីជានំ តរុណានំ ឧទកំ អលភន្តានំ សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ, ឯវមេវ សន្តេត្ថ…បេ… តេសំ មមំ អលភន្តានំ ទស្សនាយ សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ. យំនូនាហំ យថេវ មយា បុព្ពេ ភិក្ខុសង្ឃោ អនុគ្គហិតោ, ឯវមេវ ឯតរហិ អនុគ្គណ្ហេយ្យំ ភិក្ខុសង្ឃ’’ន្តិ.

អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ [សម្មិញ្ជិតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា ពាហំ បសារេយ្យ បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ ឯវមេវ – ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសិ. អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯវមេតំ, ភគវា; ឯវមេតំ, សុគត! ភគវតោ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃោ បពាឡ្ហោ. សន្តេត្ថ ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ. តេសំ ភគវន្តំ អបស្សន្តានំ សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ. សេយ្យថាបិ នាម វច្ឆស្ស តរុណស្ស មាតរំ អបស្សន្តស្ស សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ, ឯវមេវ សន្តេត្ថ ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ តេសំ ភគវន្តំ អបស្សន្តានំ សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ. សេយ្យថាបិ នាម ពីជានំ តរុណានំ ឧទកំ អលភន្តានំ សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ, ឯវមេវ សន្តេត្ថ ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ, តេសំ ភគវន្តំ អលភន្តានំ ទស្សនាយ សិយា អញ្ញថត្តំ សិយា វិបរិណាមោ. អភិនន្ទតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខុសង្ឃំ; អភិវទតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខុសង្ឃំ. យថេវ ភគវតា បុព្ពេ ភិក្ខុសង្ឃោ អនុគ្គហិតោ, ឯវមេវ ឯតរហិ អនុគ្គណ្ហាតុ ភិក្ខុសង្ឃ’’ន្តិ.

អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយិ.

អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន និគ្រោធារាមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសិ [អភិសង្ខារេសិ (ស្យា. កំ.), អភិសង្ខាយិ (បី.), អភិសង្ខរោតិ (ក.)] យថា តេ ភិក្ខូ (ឯកទ្វីហិកាយ សារជ្ជមានរូបា យេនាហំ [យេន ភគវា (?)] តេនុបសង្កមេយ្យុំ. តេបិ ភិក្ខូ ) [( ) សី. ស្យា. កំ. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] ឯកទ្វីហិកាយ សារជ្ជមានរូបា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកានំ យទិទំ បិណ្ឌោល្យំ. អភិសាបោយំ, ភិក្ខវេ, លោកស្មិំ បិណ្ឌោលោ វិចរសិ បត្តបាណីតិ. តញ្ច ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, កុលបុត្តា ឧបេន្តិ អត្ថវសិកា, អត្ថវសំ បដិច្ច; នេវ រាជាភិនីតា, ន ចោរាភិនីតា, ន ឥណដ្ដា, ន ភយដ្ដា, ន អាជីវិកាបកតា; អបិ ច ខោ ឱតិណ្ណាម្ហ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ ទុក្ខោតិណ្ណា ទុក្ខបរេតា អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថាតិ.

‘‘ឯវំ បព្ពជិតោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, កុលបុត្តោ. សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលុ កាមេសុ តិព្ពសារាគោ ព្យាបន្នចិត្តោ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ អសមាហិតោ វិព្ភន្តចិត្តោ បាកតិន្ទ្រិយោ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឆវាលាតំ ឧភតោបទិត្តំ មជ្ឈេ គូថគតំ, នេវ គាមេ កដ្ឋត្ថំ ផរតិ, នារញ្ញេ កដ្ឋត្ថំ ផរតិ. តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមិ គិហិភោគា ច បរិហីនោ, សាមញ្ញត្ថញ្ច ន បរិបូរេតិ.

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អកុសលវិតក្កា – កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ. ឥមេ ច ភិក្ខវេ, តយោ អកុសលវិតក្កា ក្វ អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ? ចតូសុ វា សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តស្ស វិហរតោ អនិមិត្តំ វា សមាធិំ ភាវយតោ. យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, អលមេវ អនិមិត្តោ សមាធិ ភាវេតុំ. អនិមិត្តោ, ភិក្ខវេ, សមាធិ ភាវិតោ ពហុលីកតោ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ.

‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយោ – ភវទិដ្ឋិ ច វិភវទិដ្ឋិ ច. តត្រ ខោ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អត្ថិ នុ ខោ តំ កិញ្ចិ លោកស្មិំ យមហំ ឧបាទិយមានោ ន វជ្ជវា អស្ស’ន្តិ? សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘នត្ថិ នុ ខោ តំ កិញ្ចិ លោកស្មិំ យមហំ ឧបាទិយមានោ ន វជ្ជវា អស្សំ. អហញ្ហិ រូបញ្ញេវ ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយេយ្យំ វេទនញ្ញេវ… សញ្ញញ្ញេវ… សង្ខារេយេវ វិញ្ញាណញ្ញេវ ឧបាទិយមានោ ឧបាទិយេយ្យំ. តស្ស មេ អស្ស [អយំ (ក.)] ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវេយ្យុំ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ អស្សា’’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ…បេ… តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ បស្សំ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បាលិលេយ្យសុត្តំ

៨១. ឯកំ សមយំ ភគវា កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ កោសម្ពិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សាមំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនាមន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកេ អនបលោកេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឯកោ អទុតិយោ ចារិកំ បក្កាមិ.

អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘ឯសាវុសោ, អានន្ទ, ភគវា សាមំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនាមន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកេ អនបលោកេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឯកោ អទុតិយោ ចារិកំ បក្កន្តោ’’តិ. ‘‘យស្មិំ, អាវុសោ, សមយេ ភគវា សាមំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនាមន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកេ អនបលោកេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឯកោ អទុតិយោ ចារិកំ បក្កមតិ, ឯកោវ ភគវា តស្មិំ សមយេ វិហរិតុកាមោ ហោតិ; ន ភគវា តស្មិំ សមយេ កេនចិ អនុពន្ធិតព្ពោ ហោតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន បាលិលេយ្យកំ [បារិលេយ្យកំ (សី. បី.)] តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា បាលិលេយ្យកេ វិហរតិ ភទ្ទសាលមូលេ. អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ចិរស្សុតា ខោ នោ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវតោ សម្មុខា ធម្មី កថា; ឥច្ឆាម មយំ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវតោ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ សោតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ យេន បាលិលេយ្យកំ ភទ្ទសាលមូលំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘កថំ នុ ខោ ជានតោ កថំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតី’’តិ? អថ ខោ ភគវា តស្ស ភិក្ខុនោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘វិចយសោ ទេសិតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ; វិចយសោ ទេសិតា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា; វិចយសោ ទេសិតា ចត្តារោ សម្មប្បធានា; វិចយសោ ទេសិតា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា; វិចយសោ ទេសិតានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ; វិចយសោ ទេសិតានិ បញ្ច ពលានិ; វិចយសោ ទេសិតា សត្តពោជ្ឈង្គា; វិចយសោ ទេសិតោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. ឯវំ វិចយសោ ទេសិតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ. ឯវំ វិចយសោ ទេសិតេ ខោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ អថ ច បនិធេកច្ចស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘កថំ នុ ខោ ជានតោ កថំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតី’’’តិ?

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. យា ខោ បន សា, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សនា សង្ខារោ សោ. សោ បន សង្ខារោ កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ? អវិជ្ជាសម្ផស្សជេន, ភិក្ខវេ, វេទយិតេន ផុដ្ឋស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បន្នា តណ្ហា; តតោជោ សោ សង្ខារោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សោបិ សង្ខារោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. សាបិ តណ្ហា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. សាបិ វេទនា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. សោបិ ផស្សោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. សាបិ អវិជ្ជា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

‘‘ន ហេវ ខោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ; អបិ ច ខោ រូបវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ. យា ខោ បន សា, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សនា សង្ខារោ សោ. សោ បន សង្ខារោ កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ? អវិជ្ជាសម្ផស្សជេន, ភិក្ខវេ, វេទយិតេន ផុដ្ឋស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បន្នា តណ្ហា; តតោជោ សោ សង្ខារោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សោបិ សង្ខារោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. សាបិ តណ្ហា… សាបិ វេទនា… សោបិ ផស្សោ… សាបិ អវិជ្ជា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

‘‘ន ហេវ ខោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ; អបិ ច ខោ អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. យា ខោ បន សា, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សនា សង្ខារោ សោ. សោ បន សង្ខារោ កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ? អវិជ្ជាសម្ផស្សជេន, ភិក្ខវេ, វេទយិតេន ផុដ្ឋស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បន្នា តណ្ហា; តតោជោ សោ សង្ខារោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សោបិ សង្ខារោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. សាបិ តណ្ហា… សាបិ វេទនា… សោបិ ផស្សោ… សាបិ អវិជ្ជា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

‘‘ន ហេវ ខោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ, ន អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ; អបិ ច ខោ រូបស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ. យា ខោ បន សា, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សនា សង្ខារោ សោ. សោ បន សង្ខារោ កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ? អវិជ្ជាសម្ផស្សជេន, ភិក្ខវេ, វេទយិតេ ផុដ្ឋស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បន្នា តណ្ហា; តតោជោ សោ សង្ខារោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សោបិ សង្ខារោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. សាបិ តណ្ហា … សាបិ វេទនា… សោបិ ផស្សោ… សាបិ អវិជ្ជា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ…បេ… អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

‘‘ន ហេវ ខោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ អត្តានំ, ន អត្តនិ រូបំ, ន រូបស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ; អបិ ច ខោ វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, អបិ ច ខោ វេទនាវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ, អបិ ច ខោ អត្តនិ វេទនំ សមនុបស្សតិ, អបិ ច ខោ វេទនាយ អត្តានំ សមនុបស្សតិ; អបិ ច ខោ សញ្ញំ… អបិ ច ខោ សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, អបិ ច ខោ សង្ខារវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ, អបិ ច ខោ អត្តនិ សង្ខារេ សមនុបស្សតិ, អបិ ច ខោ សង្ខារេសុ អត្តានំ សមនុបស្សតិ; អបិ ច ខោ វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, អបិ ច ខោ វិញ្ញាណវន្តំ អត្តានំ, អបិ ច ខោ អត្តនិ វិញ្ញាណំ, អបិ ច ខោ វិញ្ញាណស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ. យា ខោ បន សា, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សនា សង្ខារោ សោ. សោ បន សង្ខារោ កិំនិទានោ…បេ… កិំបភវោ? អវិជ្ជាសម្ផស្សជេន, ភិក្ខវេ, វេទយិតេ ផុដ្ឋស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បន្នា តណ្ហា; តតោជោ សោ សង្ខារោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សោបិ សង្ខារោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. សាបិ តណ្ហា… សាបិ វេទនា… សោបិ ផស្សោ … សាបិ អវិជ្ជា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

‘‘ន ហេវ ខោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ; អបិ ច ខោ ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ – ‘សោ អត្តា សោ លោកោ, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ’តិ. យា ខោ បន សា, ភិក្ខវេ, សស្សតទិដ្ឋិ សង្ខារោ សោ. សោ បន សង្ខារោ កិំនិទានោ…បេ… ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

‘‘ន ហេវ ខោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វេទនំ … ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ; នាបិ ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ – ‘សោ អត្តា សោ លោកោ, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ’តិ. អបិ ច ខោ ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ – ‘នោ ចស្សំ នោ ច មេ សិយា នាភវិស្សំ ន មេ ភវិស្សតី’តិ. យា ខោ បន សា, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ សង្ខារោ សោ. សោ បន សង្ខារោ កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ? អវិជ្ជាសម្ផស្សជេន, ភិក្ខវេ, វេទយិតេន ផុដ្ឋស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បន្នា តណ្ហា; តតោជោ សោ សង្ខារោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សោបិ សង្ខារោ អនិច្ចោ…បេ… ឯវម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

‘‘ន ហេវ ខោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… ន វិញ្ញាណស្មិំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, នាបិ ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ – ‘សោ អត្តា សោ លោកោ, សោ បេច្ច ភវិស្សាមិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ’តិ; នាបិ ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ – ‘នោ ចស្សំ នោ ច មេ សិយា នាភវិស្សំ ន មេ ភវិស្សតី’តិ; អបិ ច ខោ កង្ខី ហោតិ វិចិកិច្ឆី អនិដ្ឋង្គតោ សទ្ធម្មេ. យា ខោ បន សា, ភិក្ខវេ, កង្ខិតា វិចិកិច្ឆិតា អនិដ្ឋង្គតតា សទ្ធម្មេ សង្ខារោ សោ. សោ បន សង្ខារោ កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ? អវិជ្ជាសម្ផស្សជេន, ភិក្ខវេ, វេទយិតេន ផុដ្ឋស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បន្នា តណ្ហា; តតោជោ សោ សង្ខារោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សោបិ សង្ខារោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. សាបិ តណ្ហា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. សាបិ វេទនា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. សោបិ ផស្សោ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ. សាបិ អវិជ្ជា អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតី’’តិ. នវមំ.

១០. បុណ្ណមសុត្តំ

៨២. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា តទហុបោសថេ បន្នរសេ បុណ្ណាយ បុណ្ណមាយ រត្តិយា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អជ្ឈោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ.

អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បុច្ឆេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ កិញ្ចិទេវ [កញ្ចិទេវ (?)] ទេសំ, សចេ មេ ភគវា ឱកាសំ ករោតិ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយា’’តិ? ‘‘តេន ហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, សកេ អាសនេ និសីទិត្វា បុច្ឆ យទាកង្ខសី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា សកេ អាសនេ និសីទិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥមេ នុ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ’’តិ.

‘‘ឥមេ ខោ បន, ភិក្ខុ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា; សេយ្យថិទំ – រូបុបាទានក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ភគវន្តំ ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ –

‘‘ឥមេ ខោ បន, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា កិំមូលកា’’តិ? ‘‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ឆន្ទមូលកា’’តិ…បេ… តញ្ញេវ នុ ខោ, ភន្តេ, ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ឧទាហុ អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទានន្តិ? ‘‘ន ខោ, ភិក្ខុ, តញ្ញេវ ឧបាទានំ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា នាបិ អញ្ញត្រ បញ្ចហិ ឧបាទានក្ខន្ធេហិ ឧបាទានំ, អបិ ច យោ តត្ថ ឆន្ទរាគោ តំ តត្ថ ឧបាទាន’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ –

‘‘សិយា បន, ភន្តេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវេមត្តតា’’តិ? ‘‘សិយា, ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, ឯកច្ចស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘ឯវំរូបោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវេទនោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសញ្ញោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំសង្ខារោ សិយំ អនាគតមទ្ធានំ, ឯវំវិញ្ញាណោ សិយំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, សិយា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគវេមត្តតា’’តិ? ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ…បេ… ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ខន្ធានំ ខន្ធាធិវចន’’ន្តិ? ‘‘យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខុ, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, អយំ វុច្ចតិ រូបក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា… យា កាចិ សញ្ញា … យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, អយំ វុច្ចតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឯត្តាវតា ខោ, ភិក្ខុ, ខន្ធានំ ខន្ធាធិវចន’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ…បេ… អបុច្ឆិ –

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ; កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ វេទនាក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ; កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ សញ្ញាក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ; កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ សង្ខារក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ; កោ ហេតុ កោ បច្ចយោ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយា’’តិ? ‘‘ចត្តារោ ខោ, ភិក្ខុ, មហាភូតា ហេតុ, ចត្តារោ មហាភូតា បច្ចយោ រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ. ផស្សោ ហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ វេទនាក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ. ផស្សោ ហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ សញ្ញាក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ. ផស្សោ ហេតុ, ផស្សោ បច្ចយោ សង្ខារក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយ. នាមរូបំ ហេតុ, នាមរូបំ បច្ចយោ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ…បេ… អបុច្ឆិ –

‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ; វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ…បេ… អបុច្ឆិ –

‘‘កថំ បន, ភន្តេ, សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, សុតវា អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ, សប្បុរិសានំ ទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស កោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា រូបំ, ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ; ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, សក្កាយទិដ្ឋិ ន ហោតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ…បេ… អបុច្ឆិ –

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, រូបស្ស អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ វេទនាយ… កោ សញ្ញាយ… កោ សង្ខារានំ… កោ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’’ន្តិ? ‘‘យំ ខោ, ភិក្ខុ, រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ រូបស្ស អស្សាទោ. យំ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ – អយំ រូបស្ស អាទីនវោ. យោ រូបស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ រូបស្ស និស្សរណំ. យំ វេទនំ បដិច្ច… យំ សញ្ញំ បដិច្ច… យេ សង្ខារេ បដិច្ច… យំ វិញ្ញាណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ. យំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ – អយំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវោ. យោ វិញ្ញាណស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ភគវន្តំ ឧត្តរិំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ –

‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជានតោ, កថំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តី’’តិ? ‘‘យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខុ, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. យា កាចិ វេទនា… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ឥតិ កិរ ភោ រូបំ អនត្តា, វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនត្តា; អនត្តកតានិ កម្មានិ កថមត្តានំ [កតមត្តានំ (បី.), កម្មត្តានំ (ស្យា. កំ. ក.)] ផុសិស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ ភគវា តស្ស ភិក្ខុនោ ចេតសា ចេតោ បរិវិតក្កមញ្ញាយ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជតិ យំ ឥធេកច្ចោ មោឃបុរិសោ អវិទ្វា អវិជ្ជាគតោ តណ្ហាធិបតេយ្យេន ចេតសា សត្ថុសាសនំ អតិធាវិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ. ឥតិ កិរ, ភោ, រូបំ អនត្តា, វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនត្តា. អនត្តកតានិ កម្មានិ កថមត្តានំ ផុសិស្សន្តីតិ? បដិបុច្ឆាវិនីតា ខោ មេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តត្រ តត្រ តេសុ តេសុ ធម្មេសុ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. តស្មាតិហ…បេ… ឯវំ បស្សំ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ.

‘‘ទ្វេ ខន្ធា តញ្ញេវ សិយំ, អធិវចនញ្ច ហេតុនា;

សក្កាយេន ទុវេ វុត្តា, អស្សាទវិញ្ញាណកេន ច;

ឯតេ ទសវិធា វុត្តា, ហោតិ ភិក្ខុ បុច្ឆាយា’’តិ. ទសមំ;

ខជ្ជនីយវគ្គោ អដ្ឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អស្សាទោ ទ្វេ សមុទយា, អរហន្តេហិ អបរេ ទ្វេ;

សីហោ ខជ្ជនី បិណ្ឌោល្យំ, បាលិលេយ្យេន បុណ្ណមាតិ.