៦. ឧបយវគ្គោ

១. ឧបយសុត្តំ

៥៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘ឧបយោ [ឧបាយោ (ពហូសុ)], ភិក្ខវេ, អវិមុត្តោ, អនុបយោ វិមុត្តោ. រូបុបយំ [រូបូបាយំ (សី. ស្យា. កំ.), រូបុបាយំ (បី. ក.)] វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, រូបារម្មណំ រូបប្បតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ. វេទនុបយំ វា…បេ… សញ្ញុបយំ វា…បេ… សង្ខារុបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, សង្ខារារម្មណំ សង្ខារប្បតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ’’.

‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហមញ្ញត្រ រូបា អញ្ញត្រ វេទនាយ អញ្ញត្រ សញ្ញាយ អញ្ញត្រ សង្ខារេហិ វិញ្ញាណស្ស អាគតិំ វា គតិំ វា ចុតិំ វា ឧបបត្តិំ វា វុទ្ធិំ វា វិរូឡ្ហិំ វា វេបុល្លំ វា បញ្ញាបេស្សាមី’តិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘រូបធាតុយា ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ រាគោ បហីនោ ហោតិ. រាគស្ស បហានា វោច្ឆិជ្ជតារម្មណំ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. វេទនាធាតុយា ចេ, ភិក្ខវេ… សញ្ញាធាតុយា ចេ ភិក្ខវេ… សង្ខារធាតុយា ចេ ភិក្ខវេ… វិញ្ញាណធាតុយា ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ រាគោ បហីនោ ហោតិ. រាគស្ស បហានា វោច្ឆិជ្ជតារម្មណំ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. តទប្បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ អនភិសង្ខច្ចវិមុត្តំ. វិមុត្តត្តា ឋិតំ. ឋិតត្តា សន្តុសិតំ. សន្តុសិតត្តា ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. បឋមំ.

២. ពីជសុត្តំ

៥៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, ពីជជាតានិ. កតមានិ បញ្ច? មូលពីជំ, ខន្ធពីជំ, អគ្គពីជំ, ផលុពីជំ, ពីជពីជញ្ញេវ បញ្ចមំ. ឥមានិ ចស្សុ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ពីជជាតានិ អខណ្ឌានិ អបូតិកានិ អវាតាតបហតានិ សារាទានិ [សារាទាយីនិ (កត្ថចិ)] សុខសយិតានិ, បថវី [បឋវី (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ច នាស្ស, អាបោ ច នាស្ស; អបិ នុមានិ [អបិ នុ ឥមានិ (សី. បី.)], ភិក្ខវេ, បញ្ច ពីជជាតានិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឥមានិ ចស្សុ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ពីជជាតានិ អខណ្ឌានិ…បេ… សុខសយិតានិ, បថវី ច អស្ស, អាបោ ច អស្ស; អបិ នុមានិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ពីជជាតានិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បថវីធាតុ, ឯវំ ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ទដ្ឋព្ពា. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាបោធាតុ, ឯវំ នន្ទិរាគោ ទដ្ឋព្ពោ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ពីជជាតានិ, ឯវំ វិញ្ញាណំ សាហារំ ទដ្ឋព្ពំ’’.

‘‘រូបុបយំ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, រូបារម្មណំ រូបប្បតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ. វេទនុបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ…បេ… សញ្ញុបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ…បេ… សង្ខារុបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, សង្ខារារម្មណំ សង្ខារប្បតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ.

‘‘រូបធាតុយា ចេវ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ រាគោ បហីនោ ហោតិ. រាគស្ស បហានា វោច្ឆិជ្ជតារម្មណំ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. វេទនាធាតុយា ចេ… សញ្ញាធាតុយា ចេ… សង្ខារធាតុយា ចេ… វិញ្ញាណធាតុយា ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ រាគោ បហីនោ ហោតិ. រាគស្ស បហានា វោច្ឆិជ្ជតារម្មណំ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. តទប្បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ អនភិសង្ខច្ចវិមុត្តំ. វិមុត្តត្តា ឋិតំ. ឋិតត្តា សន្តុសិតំ. សន្តុសិតត្តា ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ឧទានសុត្តំ

៥៥. សាវត្ថិនិទានំ. តត្រ ខោ ភគវា ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា, នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតី’តិ – ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យថា កថំ បន, ភន្តេ, ‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា, នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតី’តិ – ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិ?

‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី…បេ… សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ.

‘‘សោ អនិច្ចំ រូបំ ‘អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនិច្ចំ វេទនំ ‘អនិច្ចា វេទនា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនិច្ចំ សញ្ញំ ‘អនិច្ចា សញ្ញា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនិច្ចេ សង្ខារេ ‘អនិច្ចា សង្ខារា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនិច្ចំ វិញ្ញាណំ ‘អនិច្ចំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘ទុក្ខំ រូបំ ‘ទុក្ខំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ទុក្ខំ វេទនំ… ទុក្ខំ សញ្ញំ… ទុក្ខេ សង្ខារេ… ទុក្ខំ វិញ្ញាណំ ‘ទុក្ខំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘អនត្តំ រូបំ ‘អនត្តា រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនត្តំ វេទនំ ‘អនត្តា វេទនា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនត្តំ សញ្ញំ ‘អនត្តា សញ្ញា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនត្តេ សង្ខារេ ‘អនត្តា សង្ខារា’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនត្តំ វិញ្ញាណំ ‘អនត្តា វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘សង្ខតំ រូបំ ‘សង្ខតំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, សង្ខតំ វេទនំ… សង្ខតំ សញ្ញំ… សង្ខតេ សង្ខារេ… សង្ខតំ វិញ្ញាណំ ‘សង្ខតំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. រូបំ វិភវិស្សតីតិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. វេទនា វិភវិស្សតិ… សញ្ញា វិភវិស្សតិ… សង្ខារា វិភវិស្សន្តិ… វិញ្ញាណំ វិភវិស្សតីតិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ.

‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខុ, អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ សប្បុរិសានំ ទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស កោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ…បេ… ន វេទនំ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ.

‘‘សោ អនិច្ចំ រូបំ ‘អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អនិច្ចំ វេទនំ… អនិច្ចំ សញ្ញំ… អនិច្ចេ សង្ខារេ… អនិច្ចំ វិញ្ញាណំ ‘អនិច្ចំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ទុក្ខំ រូបំ…បេ… ទុក្ខំ វិញ្ញាណំ… អនត្តំ រូបំ…បេ… អនត្តំ វិញ្ញាណំ… សង្ខតំ រូបំ…បេ… សង្ខតំ វិញ្ញាណំ ‘សង្ខតំ វិញ្ញាណ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. រូបំ វិភវិស្សតីតិ យថាភូតំ បជានាតិ. វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ វិភវិស្សតីតិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘សោ រូបស្ស វិភវា, វេទនាយ វិភវា, សញ្ញា វិភវា, សង្ខារានំ វិភវា, វិញ្ញាណស្ស វិភវា, ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា, នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតី’តិ – ឯវំ អធិមុច្ចមានោ ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិ. ‘‘ឯវំ អធិមុច្ចមានោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឆិន្ទេយ្យ ឱរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិ.

‘‘កថំ បន, ភន្តេ, ជានតោ កថំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតី’’តិ? ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អតសិតាយេ ឋានេ តាសំ អាបជ្ជតិ. តាសោ ហេសោ [ហេសា (ក.)] ភិក្ខុ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស – ‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា, នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខុ, អរិយសាវកោ អតសិតាយេ ឋានេ ន តាសំ អាបជ្ជតិ. ន ហេសោ [ន ហេសា (ក.)], ភិក្ខុ, តាសោ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស – ‘នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា, នាភវិស្ស, ន មេ ភវិស្សតី’តិ. រូបុបយំ វា, ភិក្ខុ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, រូបារម្មណំ រូបប្បតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ. វេទនុបយំ វា, ភិក្ខុ… សញ្ញុបយំ វា, ភិក្ខុ… សង្ខារុបយំ វា, ភិក្ខុ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, សង្ខារារម្មណំ សង្ខារប្បតិដ្ឋំ នន្ទូបសេចនំ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ.

‘‘យោ [សោ (សព្ពត្ថ)] ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហមញ្ញត្រ រូបា, អញ្ញត្រ វេទនាយ, អញ្ញត្រ សញ្ញាយ, អញ្ញត្រ សង្ខារេហិ វិញ្ញាណស្ស អាគតិំ វា គតិំ វា ចុតិំ វា ឧបបត្តិំ វា វុទ្ធិំ វា វិរូឡ្ហិំ វា វេបុល្លំ វា បញ្ញាបេស្សាមី’តិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘រូបធាតុយា ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុនោ រាគោ បហីនោ ហោតិ. រាគស្ស បហានា វោច្ឆិជ្ជតារម្មណំ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. វេទនាធាតុយា ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុនោ… សញ្ញាធាតុយា ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុនោ… សង្ខារធាតុយា ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុនោ… វិញ្ញាណធាតុយា ចេ, ភិក្ខុ, ភិក្ខុនោ រាគោ បហីនោ ហោតិ. រាគស្ស បហានា វោច្ឆិជ្ជតារម្មណំ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. តទប្បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ អនភិសង្ខារញ្ច វិមុត្តំ. វិមុត្តត្តា ឋិតំ. ឋិតត្តា សន្តុសិតំ. សន្តុសិតត្តា ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខុ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតី’’តិ. តតិយំ.

៤. ឧបាទានបរិបវត្តសុត្តំ

៥៦. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានក្ខន្ធា. កតមេ បញ្ច? រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. យាវកីវញ្ចាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ចតុបរិវដ្ដំ យថាភូតំ នាព្ភញ្ញាសិំ, នេវ តាវាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ បច្ចញ្ញាសិំ. យតោ ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ចតុបរិវដ្ដំ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អថាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ បច្ចញ្ញាសិំ’’.

‘‘កថញ្ច ចតុបរិវដ្ដំ? រូបំ អព្ភញ្ញាសិំ, រូបសមុទយំ អព្ភញ្ញាសិំ, រូបនិរោធំ អព្ភញ្ញាសិំ, រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អព្ភញ្ញាសិំ; វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អព្ភញ្ញាសិំ, វិញ្ញាណសមុទយំ អព្ភញ្ញាសិំ, វិញ្ញាណនិរោធំ អព្ភញ្ញាសិំ, វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អព្ភញ្ញាសិំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ? ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, រូបំ. អាហារសមុទយា រូបសមុទយោ; អាហារនិរោធា រូបនិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ រូបនិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ រូបំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ រូបស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នា, តេ សុប្បដិបន្នា. យេ សុប្បដិបន្នា, តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ គាធន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ រូបំ អភិញ្ញាយ…បេ… ឯវំ រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ, រូបស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តា តេ សុវិមុត្តា. យេ សុវិមុត្តា តេ កេវលិនោ. យេ កេវលិនោ វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, វេទនា? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, វេទនាកាយា – ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា, សោតសម្ផស្សជា វេទនា, ឃានសម្ផស្សជា វេទនា, ជិវ្ហាសម្ផស្សជា វេទនា, កាយសម្ផស្សជា វេទនា, មនោសម្ផស្សជា វេទនា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វេទនា. ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ; ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ វេទនំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វេទនាសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វេទនានិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វេទនានិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ វេទនាយ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នា, តេ សុប្បដិបន្នា. យេ សុប្បដិបន្នា, តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ គាធន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ វេទនំ អភិញ្ញាយ…បេ… ឯវំ វេទនានិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ…បេ… វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សញ្ញា? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, សញ្ញាកាយា – រូបសញ្ញា, សទ្ទសញ្ញា, គន្ធសញ្ញា, រសសញ្ញា, ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា, ធម្មសញ្ញា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សញ្ញា. ផស្សសមុទយា សញ្ញាសមុទយោ; ផស្សនិរោធា សញ្ញានិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សញ្ញានិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ…បេ… វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សង្ខារា? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, ចេតនាកាយា – រូបសញ្ចេតនា, សទ្ទសញ្ចេតនា, គន្ធសញ្ចេតនា, រសសញ្ចេតនា, ផោដ្ឋព្ពសញ្ចេតនា, ធម្មសញ្ចេតនា. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា. ផស្សសមុទយា សង្ខារសមុទយោ; ផស្សនិរោធា សង្ខារនិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្ខារនិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ សង្ខារេ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ សង្ខារានំ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នា, តេ សុប្បដិបន្នា. យេ សុប្បដិបន្នា, តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ គាធន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ សង្ខារេ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ សង្ខារានំ និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តា, តេ សុវិមុត្តា. យេ សុវិមុត្តា, តេ កេវលិនោ. យេ កេវលិនោ វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណកាយា – ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំ, ឃានវិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំ, មនោវិញ្ញាណំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ. នាមរូបសមុទយា វិញ្ញាណសមុទយោ; នាមរូបនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ វិញ្ញាណនិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ វិញ្ញាណំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នា, តេ សុប្បដិបន្នា. យេ សុប្បដិបន្នា, តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ គាធន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ វិញ្ញាណំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តា, តេ សុវិមុត្តា. យេ សុវិមុត្តា, តេ កេវលិនោ. យេ កេវលិនោ វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. សត្តដ្ឋានសុត្តំ

៥៧. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សត្តដ្ឋានកុសលោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិវិធូបបរិក្ខី ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្តដ្ឋានកុសលោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបំ បជានាតិ, រូបសមុទយំ បជានាតិ, រូបនិរោធំ បជានាតិ, រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ; រូបស្ស អស្សាទំ បជានាតិ, រូបស្ស អាទីនវំ បជានាតិ, រូបស្ស និស្សរណំ បជានាតិ; វេទនំ បជានាតិ … សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ បជានាតិ, វិញ្ញាណសមុទយំ បជានាតិ, វិញ្ញាណនិរោធំ បជានាតិ, វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ; វិញ្ញាណស្ស អស្សាទំ បជានាតិ, វិញ្ញាណស្ស អាទីនវំ បជានាតិ, វិញ្ញាណស្ស និស្សរណំ បជានាតិ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ? ចត្តារោ ច មហាភូតា, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, រូបំ. អាហារសមុទយា រូបសមុទយោ; អាហារនិរោធា រូបនិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ រូបនិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យំ រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ រូបស្ស អស្សាទោ. យំ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ – អយំ រូបស្ស អាទីនវោ. យោ រូបស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ រូបស្ស និស្សរណំ.

‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ រូបំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ; ឯវំ រូបស្ស អស្សាទំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបស្ស អាទីនវំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញាយ រូបស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នា, តេ សុប្បដិបន្នា. យេ សុប្បដិបន្នា, តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ គាធន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ រូបំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ; ឯវំ រូបស្ស អស្សាទំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបស្ស អាទីនវំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ រូបស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញាយ រូបស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តា, តេ សុវិមុត្តា. យេ សុវិមុត្តា, តេ កេវលិនោ. យេ កេវលិនោ វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, វេទនា? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, វេទនាកាយា – ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… មនោសម្ផស្សជា វេទនា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វេទនា. ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ; ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ វេទនានិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យំ វេទនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ វេទនាយ អស្សាទោ. យា វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា – អយំ វេទនាយ អាទីនវោ. យោ វេទនាយ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ វេទនាយ និស្សរណំ.

‘‘យេ ហិ, កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ វេទនំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វេទនាសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វេទនានិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វេទនានិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ; ឯវំ វេទនាយ អស្សាទំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វេទនាយ អាទីនវំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វេទនាយ និស្សរណំ អភិញ្ញាយ វេទនាយ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នា, តេ សុប្បដិបន្នា. យេ សុប្បដិបន្នា, តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ គាធន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ វេទនំ អភិញ្ញាយ…បេ… វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សង្ខារា? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, ចេតនាកាយា – រូបសញ្ចេតនា, សទ្ទសញ្ចេតនា, គន្ធសញ្ចេតនា, រសសញ្ចេតនា, ផោដ្ឋព្ពសញ្ចេតនា, ធម្មសញ្ចេតនា. ឥមេ វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ, សង្ខារា. ផស្សសមុទយា សង្ខារសមុទយោ; ផស្សនិរោធា សង្ខារនិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្ខារនិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យំ សង្ខារេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ សង្ខារានំ អស្សាទោ. យេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា – អយំ សង្ខារានំ អាទីនវោ. យោ សង្ខារេសុ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ សង្ខារានំ និស្សរណំ.

‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ សង្ខារេ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ…បេ… សង្ខារានំ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នា តេ សុប្បដិបន្នា. យេ សុប្បដិបន្នា, តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ គាធន្តិ…បេ… វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ.

‘‘យំ វិញ្ញាណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ. យំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ – អយំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវោ. យោ វិញ្ញាណស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណំ.

‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ វិញ្ញាណំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ; ឯវំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញាយ វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នា, តេ សុប្បដិបន្នា. យេ សុប្បដិបន្នា, តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ គាធន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឯវំ វិញ្ញាណំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណសមុទយំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណនិរោធំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិញ្ញាយ; ឯវំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវំ អភិញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណំ អភិញ្ញាយ វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តា, តេ សុវិមុត្តា. យេ សុវិមុត្តា, តេ កេវលិនោ. យេ កេវលិនោ វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្តដ្ឋានកុសលោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិវិធូបបរិក្ខី ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធាតុសោ ឧបបរិក្ខតិ, អាយតនសោ ឧបបរិក្ខតិ, បដិច្ចសមុប្បាទសោ ឧបបរិក្ខតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិវិធូបបរិក្ខី ហោតិ. សត្តដ្ឋានកុសលោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិវិធូបបរិក្ខី, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ កេវលី វុសិតវា ‘ឧត្តមបុរិសោ’តិ វុច្ចតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. សម្មាសម្ពុទ្ធសុត្តំ

៥៨. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘តថាគតោ, ភិក្ខវេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ រូបស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ វុច្ចតិ. ភិក្ខុបិ, ភិក្ខវេ, បញ្ញាវិមុត្តោ រូបស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ បញ្ញាវិមុត្តោតិ វុច្ចតិ.

‘‘តថាគតោ, ភិក្ខវេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វេទនាយ និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ វុច្ចតិ. ភិក្ខុបិ, ភិក្ខវេ, បញ្ញាវិមុត្តោ វេទនាយ និព្ពិទា…បេ… បញ្ញាវិមុត្តោតិ វុច្ចតិ.

‘‘តថាគតោ, ភិក្ខវេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សញ្ញាយ… សង្ខារានំ… វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ វុច្ចតិ. ភិក្ខុបិ, ភិក្ខវេ, បញ្ញាវិមុត្តោ វិញ្ញាណស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ បញ្ញាវិមុត្តោតិ វុច្ចតិ.

‘‘តត្រ ខោ, ភិក្ខវេ, កោ វិសេសោ, កោ អធិប្បយាសោ [អធិប្បាយោ (សី.), អធិប្បាយសោ (ស្យា. កំ. បី. ក.)], កិំ នានាករណំ, តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បញ្ញាវិមុត្តេន ភិក្ខុនា’’តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវំនេត្តិកា ភគវំបដិសរណា. សាធុ វត, ភន្តេ, ភគវន្តញ្ញេវ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘តថាគតោ, ភិក្ខវេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា [សញ្ជានេតា (ស្យា. កំ.)], អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា មគ្គញ្ញូ, មគ្គវិទូ, មគ្គកោវិទោ; មគ្គានុគា ច, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆាសមន្នាគតា. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ, អយំ អធិប្បយាសោ, ឥទំ នានាករណំ តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បញ្ញាវិមុត្តេន ភិក្ខុនា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អនត្តលក្ខណសុត្តំ

៥៩. ឯកំ សមយំ ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តត្រ ខោ ភគវា បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា. រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ, លព្ភេថ ច រូបេ – ‘ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, រូបំ អនត្តា, តស្មា រូបំ អាពាធាយ សំវត្តតិ, ន ច លព្ភតិ រូបេ – ‘ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’’តិ.

‘‘វេទនា អនត្តា. វេទនា ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ វេទនា អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ, លព្ភេថ ច វេទនាយ – ‘ឯវំ មេ វេទនា ហោតុ, ឯវំ មេ វេទនា មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, វេទនា អនត្តា, តស្មា វេទនា អាពាធាយ សំវត្តតិ, ន ច លព្ភតិ វេទនាយ – ‘ឯវំ មេ វេទនា ហោតុ, ឯវំ មេ វេទនា មា អហោសី’’’តិ.

‘‘សញ្ញា អនត្តា…បេ… សង្ខារា អនត្តា. សង្ខារា ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្សំសុ, នយិទំ សង្ខារា អាពាធាយ សំវត្តេយ្យុំ, លព្ភេថ ច សង្ខារេសុ – ‘ឯវំ មេ សង្ខារា ហោន្តុ, ឯវំ មេ សង្ខារា មា អហេសុ’ន្តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា អនត្តា, តស្មា សង្ខារា អាពាធាយ សំវត្តន្តិ, ន ច លព្ភតិ សង្ខារេសុ – ‘ឯវំ មេ សង្ខារា ហោន្តុ, ឯវំ មេ សង្ខារា មា អហេសុ’’’ន្តិ.

‘‘វិញ្ញាណំ អនត្តា. វិញ្ញាណញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ វិញ្ញាណំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ, លព្ភេថ ច វិញ្ញាណេ – ‘ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ ហោតុ, ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ មា អហោសី’តិ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ អនត្តា, តស្មា វិញ្ញាណំ អាពាធាយ សំវត្តតិ, ន ច លព្ភតិ វិញ្ញាណេ – ‘ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ ហោតុ, ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ មា អហោសី’’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. យា កាចិ វេទនា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា អជ្ឈត្តា វា ពហិទ្ធា វា…បេ… យា ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពា វេទនា – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា…បេ… យេ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពេ សង្ខារា – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ – ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុំ [អភិនន្ទុន្តិ (ក.)].

ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ បញ្ចវគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសូតិ. សត្តមំ.

៨. មហាលិសុត្តំ

៦០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ មហាលិ លិច្ឆវិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ …បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មហាលិ លិច្ឆវិ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘បូរណោ, ភន្តេ, កស្សបោ ឯវមាហ – ‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ; អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ. នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា; អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តី’តិ. ឥធ, ភគវា កិមាហា’’តិ?

‘‘អត្ថិ, មហាលិ, ហេតុ អត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ; សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ. អត្ថិ, មហាលិ, ហេតុ, អត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា; សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ.

‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, ហេតុ កតមោ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ; កថំ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តី’’តិ?

‘‘រូបញ្ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តទុក្ខំ អភវិស្ស ទុក្ខានុបតិតំ ទុក្ខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ សុខេន, នយិទំ សត្តា រូបស្មិំ សារជ្ជេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ ទុក្ខេន, តស្មា សត្តា រូបស្មិំ សារជ្ជន្តិ; សារាគា សំយុជ្ជន្តិ; សំយោគា សំកិលិស្សន្តិ. អយំ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ; ឯវំ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ.

‘‘វេទនា ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តទុក្ខា អភវិស្ស ទុក្ខានុបតិតា ទុក្ខាវក្កន្តា អនវក្កន្តា សុខេន, នយិទំ សត្តា វេទនាយ សារជ្ជេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, មហាលិ, វេទនា សុខា សុខានុបតិតា សុខាវក្កន្តា អនវក្កន្តា ទុក្ខេន, តស្មា សត្តា វេទនាយ សារជ្ជន្តិ; សារាគា សំយុជ្ជន្តិ; សំយោគា សំកិលិស្សន្តិ. អយម្បិ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ. ឯវម្បិ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ.

‘‘សញ្ញា ច ហិទំ, មហាលិ…បេ… សង្ខារា ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តទុក្ខា អភវិស្សំសុ ទុក្ខានុបតិតា ទុក្ខាវក្កន្តា អនវក្កន្តា សុខេន, នយិទំ សត្តា សង្ខារេសុ សារជ្ជេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, មហាលិ, សង្ខារា សុខា សុខានុបតិតា សុខាវក្កន្តា អនវក្កន្តា ទុក្ខេន, តស្មា សត្តា សង្ខារេសុ សារជ្ជន្តិ; សារាគា សំយុជ្ជន្តិ; សំយោគា សំកិលិស្សន្តិ. អយម្បិ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ. ឯវម្បិ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ.

‘‘វិញ្ញាណញ្ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តទុក្ខំ អភវិស្ស ទុក្ខានុបតិតំ ទុក្ខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ សុខេន, នយិទំ សត្តា វិញ្ញាណស្មិំ សារជ្ជេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, មហាលិ, វិញ្ញាណំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ ទុក្ខេន, តស្មា សត្តា វិញ្ញាណស្មិំ សារជ្ជន្តិ; សារាគា សំយុជ្ជន្តិ; សំយោគា សំកិលិស្សន្តិ. អយម្បិ ខោ, មហាលិ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយ. ឯវម្បិ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តី’’តិ.

‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, ហេតុ កតមោ បច្ចយោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា; កថំ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ? ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តសុខំ អភវិស្ស សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ ទុក្ខេន, នយិទំ សត្តា រូបស្មិំ និព្ពិន្ទេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ ទុក្ខំ ទុក្ខានុបតិតំ ទុក្ខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ សុខេន, តស្មា សត្តា រូបស្មិំ និព្ពិន្ទន្តិ; និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជន្តិ; វិរាគា វិសុជ្ឈន្តិ. អយំ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ, សត្តានំ វិសុទ្ធិយា. ឯវំ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តិ’’.

‘‘វេទនា ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តសុខា អភវិស្ស…បេ… សញ្ញា ច ហិទំ, មហាលិ…បេ… សង្ខារា ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តសុខា អភវិស្សំសុ…បេ… វិញ្ញាណញ្ច ហិទំ, មហាលិ, ឯកន្តសុខំ អភវិស្ស សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ ទុក្ខេន, នយិទំ សត្តា វិញ្ញាណស្មិំ និព្ពិន្ទេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ, មហាលិ, វិញ្ញាណំ ទុក្ខំ ទុក្ខានុបតិតំ ទុក្ខាវក្កន្តំ អនវក្កន្តំ សុខេន, តស្មា សត្តា វិញ្ញាណស្មិំ និព្ពិន្ទន្តិ; និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជន្តិ; វិរាគា វិសុជ្ឈន្តិ. អយំ ខោ, មហាលិ, ហេតុ, អយំ បច្ចយោ, សត្តានំ វិសុទ្ធិយា. ឯវម្បិ សហេតូ សប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. អាទិត្តសុត្តំ

៦១. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តំ, វេទនា អាទិត្តា, សញ្ញា អាទិត្តា, សង្ខារា អាទិត្តា, វិញ្ញាណំ អាទិត្តំ. ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ… សញ្ញាយបិ… សង្ខារេសុបិ… វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. នវមំ.

១០. និរុត្តិបថសុត្តំ

៦២. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, និរុត្តិបថា អធិវចនបថា បញ្ញត្តិបថា អសង្កិណ្ណា អសង្កិណ្ណបុព្ពា, ន សង្កីយន្តិ, ន សង្កីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋា សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. កតមេ តយោ? យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ ‘អហោសី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘អហោសី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘អហោសី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តស្ស សង្ខា ‘ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យា វេទនា អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា ‘អហោសី’តិ តស្សា សង្ខា, ‘អហោសី’តិ តស្សា សមញ្ញា, ‘អហោសី’តិ តស្សា បញ្ញត្តិ; ន តស្សា សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តស្សា សង្ខា ‘ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យា សញ្ញា… យេ សង្ខារា អតីតា និរុទ្ធា វិបរិណតា ‘អហេសុ’ន្តិ តេសំ សង្ខា, ‘អហេសុ’ន្តិ តេសំ សមញ្ញា, ‘អហេសុ’ន្តិ តេសំ បញ្ញត្តិ; ន តេសំ សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តេសំ សង្ខា ‘ភវិស្សន្តី’’’តិ.

‘‘យំ វិញ្ញាណំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ, ‘អហោសី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘អហោសី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘អហោសី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តស្ស សង្ខា ‘ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ អជាតំ អបាតុភូតំ, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តស្ស សង្ខា ‘អហោសី’’’តិ.

‘‘យា វេទនា អជាតា អបាតុភូតា, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្សា សង្ខា, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្សា សមញ្ញា, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្សា បញ្ញត្តិ; ន តស្សា សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តស្សា សង្ខា ‘អហោសី’’’តិ.

‘‘យា សញ្ញា… យេ សង្ខារា អជាតា អបាតុភូតា, ‘ភវិស្សន្តី’តិ តេសំ សង្ខា, ‘ភវិស្សន្តី’តិ តេសំ សមញ្ញា, ‘ភវិស្សន្តី’តិ តេសំ បញ្ញត្តិ; ន តេសំ សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តេសំ សង្ខា ‘អហេសុ’’’ន្តិ.

‘‘យំ វិញ្ញាណំ អជាតំ អបាតុភូតំ, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘ភវិស្សតី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា ‘អត្ថី’តិ, ន តស្ស សង្ខា ‘អហោសី’’’តិ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ ជាតំ បាតុភូតំ, ‘អត្ថី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘អត្ថី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘អត្ថី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា ‘អហោសី’តិ, ន តស្ស សង្ខា ‘ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យា វេទនា ជាតា បាតុភូតា, ‘អត្ថី’តិ តស្សា សង្ខា, ‘អត្ថី’តិ តស្សា សមញ្ញា, ‘អត្ថី’តិ តស្សា បញ្ញត្តិ; ន តស្សា សង្ខា ‘អហោសី’តិ, ន តស្សា សង្ខា ‘ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘យា សញ្ញា… យេ សង្ខារា ជាតា បាតុភូតា, ‘អត្ថី’តិ តេសំ សង្ខា, ‘អត្ថី’តិ តេសំ សមញ្ញា, ‘អត្ថី’តិ តេសំ បញ្ញត្តិ; ន តេសំ សង្ខា ‘អហេសុ’ន្តិ, ន តេសំ សង្ខា, ‘ភវិស្សន្តី’’’តិ.

‘‘យំ វិញ្ញាណំ ជាតំ បាតុភូតំ, ‘អត្ថី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘អត្ថី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘អត្ថី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា ‘អហោសី’តិ, ន តស្ស សង្ខា ‘ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ និរុត្តិបថា អធិវចនបថា បញ្ញត្តិបថា អសង្កិណ្ណា អសង្កិណ្ណបុព្ពា, ន សង្កីយន្តិ, ន សង្កីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋា សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, អហេសុំ ឧក្កលា វស្សភញ្ញា [ឱក្កលា វយភិញ្ញា (ម. និ. ៣.៣៤៣)] អហេតុកវាទា អកិរិយវាទា នត្ថិកវាទា, តេបិមេ តយោ និរុត្តិបថេ អធិវចនបថេ បញ្ញត្តិបថេ ន គរហិតព្ពំ នប្បដិក្កោសិតព្ពំ អមញ្ញិំសុ. តំ កិស្ស ហេតុ? និន្ទាឃដ្ដនព្យារោសឧបារម្ភភយា’’តិ [និន្ទាព្យារោសឧបារម្ភភយាតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.) ម. និ. ៣.៣៤៣].

ឧបយវគ្គោ ឆដ្ឋោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ឧបយោ ពីជំ ឧទានំ, ឧបាទានបរិវត្តំ;

សត្តដ្ឋានញ្ច សម្ពុទ្ធោ, បញ្ចមហាលិ អាទិត្តា.

វគ្គោ និរុត្តិបថេន ចាតិ.