៥. អត្តទីបវគ្គោ

១. អត្តទីបសុត្តំ

៤៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អត្តទីបា, ភិក្ខវេ, វិហរថ អត្តសរណា អនញ្ញសរណា, ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា. អត្តទីបានំ, ភិក្ខវេ, វិហរតំ អត្តសរណានំ អនញ្ញសរណានំ, ធម្មទីបានំ ធម្មសរណានំ អនញ្ញសរណានំ យោនិ ឧបបរិក្ខិតព្ពា. កិំជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា, កិំបហោតិកា’’តិ?

‘‘កិំជាតិកា ច, ភិក្ខវេ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា, កិំបហោតិកា? ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ, រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. តស្ស តំ រូបំ វិបរិណមតិ, អញ្ញថា ច ហោតិ. តស្ស រូបវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តានំ. តស្ស សា វេទនា វិបរិណមតិ, អញ្ញថា ច ហោតិ. តស្ស វេទនាវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា. សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ… សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. តស្ស តំ វិញ្ញាណំ វិបរិណមតិ, អញ្ញថា ច ហោតិ. តស្ស វិញ្ញាណវិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា.

‘‘រូបស្ស ត្វេវ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមំ វិរាគំ និរោធំ [វិបរិណាម វិរាគ និរោធំ (សី.)], បុព្ពេ ចេវ រូបំ ឯតរហិ ច សព្ពំ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មន្តិ, ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យេ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា តេ បហីយន្តិ. តេសំ បហានា ន បរិតស្សតិ, អបរិតស្សំ សុខំ វិហរតិ, សុខវិហារី ភិក្ខុ ‘តទង្គនិព្ពុតោ’តិ វុច្ចតិ. វេទនាយ ត្វេវ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមំ វិរាគំ និរោធំ, បុព្ពេ ចេវ វេទនា ឯតរហិ ច សព្ពា វេទនា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មាតិ, ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យេ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា តេ បហីយន្តិ. តេសំ បហានា ន បរិតស្សតិ, អបរិតស្សំ សុខំ វិហរតិ, សុខវិហារី ភិក្ខុ ‘តទង្គនិព្ពុតោ’តិ វុច្ចតិ. សញ្ញាយ… សង្ខារានំ ត្វេវ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមំ វិរាគំ និរោធំ, បុព្ពេ ចេវ សង្ខារា ឯតរហិ ច សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មាតិ, ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យេ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា តេ បហីយន្តិ. តេសំ បហានា ន បរិតស្សតិ, អបរិតស្សំ សុខំ វិហរតិ, សុខវិហារី ភិក្ខុ ‘តទង្គនិព្ពុតោ’តិ វុច្ចតិ. វិញ្ញាណស្ស ត្វេវ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមំ វិរាគំ និរោធំ, បុព្ពេ ចេវ វិញ្ញាណំ ឯតរហិ ច សព្ពំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មន្តិ, ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យេ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា តេ បហីយន្តិ. តេសំ បហានា ន បរិតស្សតិ, អបរិតស្សំ សុខំ វិហរតិ, សុខវិហារី ភិក្ខុ ‘តទង្គនិព្ពុតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ. បឋមំ.

២. បដិបទាសុត្តំ

៤៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សក្កាយសមុទយគាមិនិញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, បដិបទំ ទេសេស្សាមិ, សក្កាយនិរោធគាមិនិញ្ច បដិបទំ. តំ សុណាថ. កតមា ច, ភិក្ខវេ, សក្កាយសមុទយគាមិនី បដិបទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ, រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ អត្តតោ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘សក្កាយសមុទយគាមិនី បដិបទា, សក្កាយសមុទយគាមិនី បដិបទា’តិ. ឥតិ ហិទំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ ‘ទុក្ខសមុទយគាមិនី សមនុបស្សនា’តិ. អយមេវេត្ថ អត្ថោ’’.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សក្កាយនិរោធគាមិនី បដិបទា? ឥធ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ, សប្បុរិសានំ ទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស កោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ សុវិនីតោ, ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា រូបំ, ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ. ន វេទនំ អត្តតោ… ន សញ្ញំ… ន សង្ខារេ… ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘សក្កាយនិរោធគាមិនី បដិបទា, សក្កាយនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ. ឥតិ ហិទំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ ‘ទុក្ខនិរោធគាមិនី សមនុបស្សនា’តិ. អយមេវេត្ថ អត្ថោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. អនិច្ចសុត្តំ

៤៥. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ចិត្តំ វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ. វេទនា អនិច្ចា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ចិត្តំ វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ. រូបធាតុយា ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចិត្តំ វិរត្តំ វិមុត្តំ ហោតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ, វេទនាធាតុយា…បេ… សញ្ញាធាតុយា… សង្ខារធាតុយា… វិញ្ញាណធាតុយា ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ចិត្តំ វិរត្តំ វិមុត្តំ ហោតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ. វិមុត្តត្តា ឋិតំ. ឋិតត្តា សន្តុសិតំ [សន្តុស្សិតំ (ក. សី. បី. ក.)]. សន្តុសិតត្តា ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយអនិច្ចសុត្តំ

៤៦. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា អនិច្ចា… សញ្ញា អនិច្ចា… សង្ខារា អនិច្ចា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ; យំ ទុក្ខំ តទនត្តា; យទនត្តា តំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ’’.

‘‘ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ. បុព្ពន្តានុទិដ្ឋីនំ អសតិ, អបរន្តានុទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ. អបរន្តានុទិដ្ឋីនំ អសតិ, ថាមសោ [ថាមសា (សី. ស្យា. កំ.)] បរាមាសោ ន ហោតិ. ថាមសេ [ថាមសា (សី. ស្យា. កំ.), ថាមសោ (ក.)] បរាមាសេ អសតិ រូបស្មិំ… វេទនាយ … សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណស្មិំ ចិត្តំ វិរជ្ជតិ វិមុច្ចតិ អនុបាទាយ អាសវេហិ. វិមុត្តត្តា ឋិតំ. ឋិតត្តា សន្តុសិតំ. សន្តុសិតត្តា ន បរិតស្សតិ. អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. សមនុបស្សនាសុត្តំ

៤៧. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អនេកវិហិតំ អត្តានំ សមនុបស្សមានា សមនុបស្សន្តិ, សព្ពេតេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ សមនុបស្សន្តិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរំ. កតមេ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ; អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ’’.

‘‘ឥតិ អយញ្ចេវ សមនុបស្សនា ‘អស្មី’តិ ចស្ស អវិគតំ [អធិគតំ (ពហូសុ)] ហោតិ. ‘អស្មី’តិ ខោ បន, ភិក្ខវេ, អវិគតេ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អវក្កន្តិ ហោតិ – ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស សោតិន្ទ្រិយស្ស ឃានិន្ទ្រិយស្ស ជិវ្ហិន្ទ្រិយស្ស កាយិន្ទ្រិយស្ស. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, មនោ, អត្ថិ ធម្មា, អត្ថិ អវិជ្ជាធាតុ. អវិជ្ជាសម្ផស្សជេន, ភិក្ខវេ, វេទយិតេន ផុដ្ឋស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ‘អស្មី’តិបិស្ស ហោតិ; ‘អយមហមស្មី’តិបិស្ស ហោតិ; ‘ភវិស្ស’ន្តិបិស្ស ហោតិ; ‘ន ភវិស្ស’ន្តិបិស្ស ហោតិ; ‘រូបី ភវិស្ស’ន្តិបិស្ស ហោតិ; ‘អរូបី ភវិស្ស’ន្តិបិស្ស ហោតិ; ‘សញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិបិស្ស ហោតិ; ‘អសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិបិស្ស ហោតិ; ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិបិស្ស ហោតិ’’.

‘‘តិដ្ឋន្តេវ ខោ [តិដ្ឋន្តិ ខោ បន (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ភិក្ខវេ, តត្ថេវ [តថេវ (កត្ថចិ)] បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. អថេត្ថ សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អវិជ្ជា បហីយតិ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទា ‘អស្មី’តិបិស្ស ន ហោតិ; ‘អយមហមស្មី’តិបិស្ស ន ហោតិ; ‘ភវិស្ស’ន្តិ… ‘ន ភវិស្ស’ន្តិ… រូបី… អរូបី … សញ្ញី… អសញ្ញី… ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្ស’ន្តិបិស្ស ន ហោតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ខន្ធសុត្តំ

៤៨. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘បញ្ច, ភិក្ខវេ, ខន្ធេ ទេសេស្សាមិ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ច. តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា? យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, អយំ វុច្ចតិ រូបក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកា វា សុខុមា វា…បេ… អយំ វុច្ចតិ សង្ខារក្ខន្ធោ. យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, អយំ វុច្ចតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា’’.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា? យំ កិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សាសវំ ឧបាទានិយំ, អយំ វុច្ចតិ រូបុបាទានក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យា ទូរេ សន្តិកេ វា សាសវា ឧបាទានិយា, អយំ វុច្ចតិ វេទនុបាទានក្ខន្ធោ. យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យា ទូរេ សន្តិកេ វា សាសវា ឧបាទានិយា, អយំ វុច្ចតិ សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ. យេ កេចិ សង្ខារា…បេ… សាសវា ឧបាទានិយា, អយំ វុច្ចតិ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ. យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សាសវំ ឧបាទានិយំ, អយំ វុច្ចតិ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សោណសុត្តំ

៤៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ សោណោ គហបតិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ …បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ សោណំ គហបតិបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យេ ហិ កេចិ, សោណ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អនិច្ចេន រូបេន ទុក្ខេន វិបរិណាមធម្មេន ‘សេយ្យោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; ‘សទិសោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; ‘ហីនោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស អទស្សនា? អនិច្ចាយ វេទនាយ ទុក្ខាយ វិបរិណាមធម្មាយ ‘សេយ្យោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; ‘សទិសោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; ‘ហីនោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស អទស្សនា? អនិច្ចាយ សញ្ញាយ… អនិច្ចេហិ សង្ខារេហិ ទុក្ខេហិ វិបរិណាមធម្មេហិ ‘សេយ្យោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; ‘សទិសោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; ‘ហីនោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស អទស្សនា? អនិច្ចេន វិញ្ញាណេន ទុក្ខេន វិបរិណាមធម្មេន ‘សេយ្យោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; ‘សទិសោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; ‘ហីនោហមស្មី’តិ វា សមនុបស្សន្តិ; កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស អទស្សនា?

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, សោណ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អនិច្ចេន រូបេន ទុក្ខេន វិបរិណាមធម្មេន ‘សេយ្យោហមស្មី’តិបិ ន សមនុបស្សន្តិ; ‘សទិសោហមស្មី’តិបិ ន សមនុបស្សន្តិ; ‘ហីនោហមស្មី’តិបិ ន សមនុបស្សន្តិ; កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស ទស្សនា? អនិច្ចាយ វេទនាយ… អនិច្ចាយ សញ្ញាយ… អនិច្ចេហិ សង្ខារេហិ… អនិច្ចេន វិញ្ញាណេន ទុក្ខេន វិបរិណាមធម្មេន ‘សេយ្យោហមស្មី’តិបិ ន សមនុបស្សន្តិ; ‘សទិសោហមស្មី’តិបិ ន សមនុបស្សន្តិ; ‘ហីនោហមស្មី’តិបិ ន សមនុបស្សន្តិ; កិមញ្ញត្រ យថាភូតស្ស ទស្សនា?

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សោណ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’… ‘‘សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តស្មាតិហ, សោណ, យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘យា កាចិ វេទនា… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ឯវំ បស្សំ, សោណ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ; វិរាគា វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយសោណសុត្តំ

៥០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ សោណោ គហបតិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ សោណំ គហបតិបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យេ ហិ កេចិ, សោណ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា រូបំ នប្បជានន្តិ, រូបសមុទយំ នប្បជានន្តិ, រូបនិរោធំ នប្បជានន្តិ, រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ; វេទនំ នប្បជានន្តិ, វេទនាសមុទយំ នប្បជានន្តិ, វេទនានិរោធំ នប្បជានន្តិ, វេទនានិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ; សញ្ញំ នប្បជានន្តិ…បេ… សង្ខារេ នប្បជានន្តិ, សង្ខារសមុទយំ នប្បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធំ នប្បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ; វិញ្ញាណំ នប្បជានន្តិ, វិញ្ញាណសមុទយំ នប្បជានន្តិ, វិញ្ញាណនិរោធំ នប្បជានន្តិ, វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ. ន មេ តេ, សោណ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ វា សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ វា ព្រាហ្មណសម្មតា, ន ច បន តេ អាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថំ វា ព្រហ្មញ្ញត្ថំ វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, សោណ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា រូបំ បជានន្តិ, រូបសមុទយំ បជានន្តិ, រូបនិរោធំ បជានន្តិ, រូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ; វេទនំ បជានន្តិ…បេ… សញ្ញំ បជានន្តិ… សង្ខារេ បជានន្តិ… វិញ្ញាណំ បជានន្តិ, វិញ្ញាណសមុទយំ បជានន្តិ, វិញ្ញាណនិរោធំ បជានន្តិ, វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ. តេ ច ខោ មេ, សោណ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ ចេវ សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ ច ព្រាហ្មណសម្មតា, តេ ច បនាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថញ្ច ព្រហ្មញ្ញត្ថញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. នន្ទិក្ខយសុត្តំ

៥១. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អនិច្ចញ្ញេវ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបំ អនិច្ចន្តិ បស្សតិ. សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មា បស្សំ និព្ពិន្ទតិ. នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ. នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ. អនិច្ចញ្ញេវ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វេទនំ អនិច្ចន្តិ បស្សតិ. សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មា បស្សំ និព្ពិន្ទតិ. នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ. នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ. អនិច្ចេយេវ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សញ្ញំ អនិច្ចន្តិ បស្សតិ…បេ… អនិច្ចេយេវ ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សង្ខារេ អនិច្ចាតិ បស្សតិ. សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មា បស្សំ និព្ពិន្ទតិ. នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ. នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ. អនិច្ចញ្ញេវ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ បស្សតិ. សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មា បស្សំ និព្ពិន្ទតិ. នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ. នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតី’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយនន្ទិក្ខយសុត្តំ

៥២. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិ ករោថ, រូបានិច្ចតញ្ច យថាភូតំ សមនុបស្សថ. រូបំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ, រូបានិច្ចតញ្ច យថាភូតំ សមនុបស្សន្តោ រូបស្មិំ និព្ពិន្ទតិ. នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ. នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ. វេទនំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិ ករោថ, វេទនានិច្ចតញ្ច យថាភូតំ សមនុបស្សថ. វេទនំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ, វេទនានិច្ចតញ្ច យថាភូតំ សមនុបស្សន្តោ វេទនាយ និព្ពិន្ទតិ. នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ. នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ. សញ្ញំ ភិក្ខវេ… សង្ខារេ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិ ករោថ, សង្ខារានិច្ចតញ្ច យថាភូតំ សមនុបស្សថ. សង្ខារេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ, សង្ខារានិច្ចតំ យថាភូតំ សមនុបស្សន្តោ សង្ខារេសុ និព្ពិន្ទតិ. នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ. នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតិ. វិញ្ញាណំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិ ករោថ, វិញ្ញាណានិច្ចតញ្ច យថាភូតំ សមនុបស្សថ. វិញ្ញាណំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ, វិញ្ញាណានិច្ចតញ្ច យថាភូតំ សមនុបស្សន្តោ វិញ្ញាណស្មិំ និព្ពិន្ទតិ. នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ, រាគក្ខយា នន្ទិក្ខយោ. នន្ទិរាគក្ខយា ចិត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តន្តិ វុច្ចតី’’តិ. ទសមំ.

អត្តទីបវគ្គោ បញ្ចមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អត្តទីបា បដិបទា, ទ្វេ ច ហោន្តិ អនិច្ចតា;

សមនុបស្សនា ខន្ធា, ទ្វេ សោណា ទ្វេ នន្ទិក្ខយេន ចាតិ.

មូលបណ្ណាសកោ សមត្តោ.

តស្ស មូលបណ្ណាសកស្ស វគ្គុទ្ទានំ –

នកុលបិតា អនិច្ចោ ច, ភារោ នតុម្ហាកេន ច;

អត្តទីបេន បញ្ញាសោ, បឋមោ តេន បវុច្ចតីតិ.