៣. បុត្តមំសូបមសុត្តំ

៦៣. សាវត្ថិយំ …បេ… ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ? កពឡីការោ អាហារោ ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វា, ផស្សោ ទុតិយោ, មនោសញ្ចេតនា តតិយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ’’.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, កពឡីការោ អាហារោ ទដ្ឋព្ពោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ ជាយម្បតិកា [ជយម្បតិកា (សី. បី.) ដីកា ឱលោកេតព្ពា] បរិត្តំ សម្ពលំ អាទាយ កន្តារមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យុំ. តេសមស្ស ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ. អថ ខោ តេសំ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ ជាយម្បតិកានំ កន្តារគតានំ យា បរិត្តា សម្ពលមត្តា, សា បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យ. សិយា ច នេសំ កន្តារាវសេសោ អនតិណ្ណោ. អថ ខោ តេសំ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ ជាយម្បតិកានំ ឯវមស្ស – ‘អម្ហាកំ ខោ យា បរិត្តា សម្ពលមត្តា សា បរិក្ខីណា បរិយាទិណ្ណា [បរិយាទិន្នា (ស្យា. កំ.)]. អត្ថិ ចាយំ កន្តារាវសេសោ អនិត្តិណ្ណោ [អនិត្ថិណ្ណោ (ស្យា. កំ.), អនតិណ្ណោ (ក.)]. យំនូន មយំ ឥមំ ឯកបុត្តកំ បិយំ មនាបំ វធិត្វា វល្លូរញ្ច សោណ្ឌិកញ្ច ករិត្វា បុត្តមំសានិ ខាទន្តា ឯវំ តំ កន្តារាវសេសំ និត្ថរេយ្យាម, មា សព្ពេវ តយោ វិនស្សិម្ហា’តិ. អថ ខោ តេ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ ជាយម្បតិកា តំ ឯកបុត្តកំ បិយំ មនាបំ វធិត្វា វល្លូរញ្ច សោណ្ឌិកញ្ច ករិត្វា បុត្តមំសានិ ខាទន្តា ឯវំ តំ កន្តារាវសេសំ និត្ថរេយ្យុំ. តេ បុត្តមំសានិ ចេវ ខាទេយ្យុំ, ឧរេ ច បដិបិសេយ្យុំ – ‘កហំ, ឯកបុត្តក, កហំ, ឯកបុត្តកា’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តេ ទវាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុំ, មទាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុំ, មណ្ឌនាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុំ, វិភូសនាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ននុ តេ, ភិក្ខវេ, យាវទេវ កន្តារស្ស និត្ថរណត្ថាយ អាហារំ អាហារេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, កពឡីការោ អាហារោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វទាមិ. កពឡីការេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញាតោ ហោតិ. បញ្ចកាមគុណិកេ រាគេ បរិញ្ញាតេ នត្ថិ តំ សំយោជនំ យេន សំយោជនេន សំយុត្តោ អរិយសាវកោ បុន ឥមំ លោកំ អាគច្ឆេយ្យ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ផស្សាហារោ ទដ្ឋព្ពោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, គាវី និច្ចម្មា កុដ្ដំ ចេ [កុឌ្ឌញ្ចេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ. យេ កុដ្ដនិស្សិតា បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. រុក្ខំ ចេ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ, យេ រុក្ខនិស្សិតា បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. ឧទកំ ចេ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ, យេ ឧទកនិស្សិតា បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. អាកាសំ ចេ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ, យេ អាកាសនិស្សិតា បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. យំ យទេវ ហិ សា, ភិក្ខវេ, គាវី និច្ចម្មា និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ, យេ តន្និស្សិតា [យេ តន្និស្សិតា តន្និស្សិតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ‘‘ផស្សាហារោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វទាមិ. ផស្សេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ តិស្សោ វេទនា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ. តីសុ វេទនាសុ បរិញ្ញាតាសុ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ [ឧត្តរិំករណីយន្តិ (សី. បី.)] វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនាហារោ ទដ្ឋព្ពោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អង្គារកាសុ សាធិកបោរិសា បុណ្ណា អង្គារានំ វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិកូលោ. តមេនំ ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា នានាពាហាសុ គហេត្វា តំ អង្គារកាសុំ ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស អារកាវស្ស ចេតនា អារកា បត្ថនា អារកា បណិធិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឯវញ្ហិ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ហោតិ – ‘ឥមំ ចាហំ អង្គារកាសុំ បបតិស្សាមិ, តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’ន្តិ. ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ‘មនោសញ្ចេតនាហារោ ទដ្ឋព្ពោ’តិ វទាមិ. មនោសញ្ចេតនាយ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ តិស្សោ តណ្ហា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ. តីសុ តណ្ហាសុ បរិញ្ញាតាសុ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណាហារោ ទដ្ឋព្ពោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេយ្យុំ – ‘អយំ តេ, ទេវ, ចោរោ អាគុចារី, ឥមស្ស យំ ឥច្ឆសិ តំ ទណ្ឌំ បណេហី’តិ. តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, ឥមំ បុរិសំ បុព្ពណ្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ. តមេនំ បុព្ពណ្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ. អថ រាជា មជ្ឈន្ហិកសមយំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ, កថំ សោ បុរិសោ’តិ? ‘តថេវ, ទេវ, ជីវតី’តិ. តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, តំ បុរិសំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ. តមេនំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ. អថ រាជា សាយន្ហសមយំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ, កថំ សោ បុរិសោ’តិ? ‘តថេវ, ទេវ, ជីវតី’តិ. តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, តំ បុរិសំ សាយន្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ. តមេនំ សាយន្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ ទិវសំ តីហិ សត្តិសតេហិ ហញ្ញមានោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថា’’តិ? ‘‘ឯកិស្សាបិ, ភន្តេ, សត្តិយា ហញ្ញមានោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថ; កោ បន វាទោ តីហិ សត្តិសតេហិ ហញ្ញមានោ’’តិ! ‘‘ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណាហារោ ទដ្ឋព្ពោតិ វទាមិ. វិញ្ញាណេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ នាមរូបំ បរិញ្ញាតំ ហោតិ, នាមរូបេ បរិញ្ញាតេ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ វទាមី’’តិ. តតិយំ.