១. និទានសំយុត្តំ

១. ពុទ្ធវគ្គោ

១. បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តំ

១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ; តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ? អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ; វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ; នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ; សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ; ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ; វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ; នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ; សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ; ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ; វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ; តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ. បឋមំ.

២. វិភង្គសុត្តំ

២. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ វិភជិស្សាមិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ; អយំ វុច្ចតិ ជរា. យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហា តម្ហា សត្តនិកាយា ចុតិ ចវនតា ភេទោ អន្តរធានំ មច្ចុ មរណំ កាលកិរិយា ខន្ធានំ ភេទោ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ ( ) [(ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ) (ស្យា. កំ.) ឯវមុបរិបិ, អដ្ឋកថាយំ បន ន ទិស្សតិ], ឥទំ វុច្ចតិ មរណំ. ឥតិ អយញ្ច ជរា, ឥទញ្ច មរណំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ជាតិ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជាតិ សញ្ជាតិ ឱក្កន្តិ និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ ខន្ធានំ បាតុភាវោ អាយតនានំ បដិលាភោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ជាតិ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ភវោ? តយោ មេ, ភិក្ខវេ, ភវា – កាមភវោ, រូបភវោ, អរូបភវោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភវោ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទានំ? ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានានិ – កាមុបាទានំ, ទិដ្ឋុបាទានំ, សីលព្ពតុបាទានំ, អត្តវាទុបាទានំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានំ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, តណ្ហា? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, តណ្ហាកាយា – រូបតណ្ហា, សទ្ទតណ្ហា, គន្ធតណ្ហា, រសតណ្ហា, ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា, ធម្មតណ្ហា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, តណ្ហា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, វេទនា? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, វេទនាកាយា – ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា, សោតសម្ផស្សជា វេទនា, ឃានសម្ផស្សជា វេទនា, ជិវ្ហាសម្ផស្សជា វេទនា, កាយសម្ផស្សជា វេទនា, មនោសម្ផស្សជា វេទនា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វេទនា.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ផស្សោ? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, ផស្សកាយា – ចក្ខុសម្ផស្សោ, សោតសម្ផស្សោ, ឃានសម្ផស្សោ, ជិវ្ហាសម្ផស្សោ, កាយសម្ផស្សោ, មនោសម្ផស្សោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ផស្សោ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, សឡាយតនំ? ចក្ខាយតនំ, សោតាយតនំ, ឃានាយតនំ, ជិវ្ហាយតនំ, កាយាយតនំ, មនាយតនំ – ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សឡាយតនំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, នាមរូបំ? វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា, ផស្សោ, មនសិការោ – ឥទំ វុច្ចតិ នាមំ. ចត្តារោ ច មហាភូតា, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបំ. ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ. ឥតិ ឥទញ្ច នាមំ, ឥទញ្ច រូបំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, នាមរូបំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ? ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណកាយា – ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំ, ឃានវិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំ, មនោវិញ្ញាណំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សង្ខារា? តយោមេ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា – កាយសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ, ចិត្តសង្ខារោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជា? យំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណំ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជា.

‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បដិបទាសុត្តំ

៣. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘មិច្ឆាបដិបទញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ សម្មាបដិបទញ្ច. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបទា? អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបទា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបទា? អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបទា’’តិ. តតិយំ.

៤. វិបស្សីសុត្តំ

៤. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘វិបស្សិស្ស, ភិក្ខវេ, ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ច ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ច. អថ ច បនិមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ នប្បជានាតិ ជរាមរណស្ស. កុទាស្សុ នាម ឥមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយិស្សតិ ជរាមរណស្សា’’’តិ?

‘‘អថ ខោ ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិំបច្ចយា ជរាមរណ’ន្តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជាតិ ហោតិ, កិំបច្ចយា ជាតី’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ភវេ ខោ សតិ ជាតិ ហោតិ, ភវបច្ចយា ជាតី’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ភវោ ហោតិ, កិំបច្ចយា ភវោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ឧបាទានេ ខោ សតិ ភវោ ហោតិ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ឧបាទានំ ហោតិ, កិំបច្ចយា ឧបាទាន’ន្តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘តណ្ហាយ ខោ សតិ ឧបាទានំ ហោតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ តណ្ហា ហោតិ, កិំបច្ចយា តណ្ហា’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘វេទនាយ ខោ សតិ តណ្ហា ហោតិ, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ វេទនា ហោតិ, កិំបច្ចយា វេទនា’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ផស្សេ ខោ សតិ វេទនា ហោតិ, ផស្សបច្ចយា វេទនា’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ផស្សោ ហោតិ, កិំបច្ចយា ផស្សោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘សឡាយតនេ ខោ សតិ ផស្សោ ហោតិ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ សឡាយតនំ ហោតិ, កិំបច្ចយា សឡាយតន’ន្តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘នាមរូបេ ខោ សតិ សឡាយតនំ ហោតិ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ នាមរូបំ ហោតិ, កិំបច្ចយា នាមរូប’ន្តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘វិញ្ញាណេ ខោ សតិ នាមរូបំ ហោតិ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតិ, កិំបច្ចយា វិញ្ញាណ’ន្តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘សង្ខារេសុ ខោ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតិ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, កិំបច្ចយា សង្ខារា’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘អវិជ្ជាយ ខោ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’’តិ.

‘‘ឥតិ ហិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. ‘សមុទយោ, សមុទយោ’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា ជរាមរណនិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ជាតិយា ខោ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតិ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ ជាតិ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា ជាតិនិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ភវេ ខោ អសតិ ជាតិ ន ហោតិ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ ភវោ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា ភវនិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ឧបាទានេ ខោ អសតិ ភវោ ន ហោតិ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ ឧបាទានំ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា ឧបាទាននិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘តណ្ហាយ ខោ អសតិ ឧបាទានំ ន ហោតិ, តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ តណ្ហា ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា តណ្ហានិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘វេទនាយ ខោ អសតិ តណ្ហា ន ហោតិ, វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ វេទនា ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា វេទនានិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ផស្សេ ខោ អសតិ វេទនា ន ហោតិ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ ផស្សោ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា ផស្សនិរោធោ’តិ? អថ ខោ ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘សឡាយតនេ ខោ អសតិ ផស្សោ ន ហោតិ, សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ សឡាយតនំ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា សឡាយតននិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘នាមរូបេ ខោ អសតិ សឡាយតនំ ន ហោតិ, នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ នាមរូបំ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា នាមរូបនិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘វិញ្ញាណេ ខោ អសតិ នាមរូបំ ន ហោតិ, វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ វិញ្ញាណំ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘សង្ខារេសុ ខោ អសតិ វិញ្ញាណំ ន ហោតិ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តិ, កិស្ស និរោធា សង្ខារនិរោធោ’តិ? អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘អវិជ្ជាយ ខោ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តិ, អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’’តិ.

‘‘ឥតិ ហិទំ អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតីតិ. ‘និរោធោ, និរោធោ’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ’’. ចតុត្ថំ.

(សត្តន្នម្បិ ពុទ្ធានំ ឯវំ វិត្ថារេតព្ពោ).

៥. សិខីសុត្តំ

៥. សិខិស្ស, ភិក្ខវេ, ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស…បេ….

៦. វេស្សភូសុត្តំ

៦. វេស្សភុស្ស, ភិក្ខវេ, ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស…បេ….

៧. កកុសន្ធសុត្តំ

៧. កកុសន្ធស្ស, ភិក្ខវេ, ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស…បេ….

៨. កោណាគមនសុត្តំ

៨. កោណាគមនស្ស, ភិក្ខវេ, ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស…បេ….

៩. កស្សបសុត្តំ

៩. កស្សបស្ស, ភិក្ខវេ, ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស…បេ….

១០. គោតមសុត្តំ

១០. ‘‘បុព្ពេវ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ច ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ច. អថ ច បនិមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ នប្បជានាតិ ជរាមរណស្ស. កុទាស្សុ នាម ឥមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយិស្សតិ ជរាមរណស្សា’’’តិ?

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិំបច្ចយា ជរាមរណ’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជាតិ ហោតិ…បេ… ភវោ… ឧបាទានំ… តណ្ហា… វេទនា… ផស្សោ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារា ហោន្តិ, កិំបច្ចយា សង្ខារា’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘អវិជ្ជាយ ខោ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’’តិ.

‘‘ឥតិ ហិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. ‘សមុទយោ, សមុទយោ’តិ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា ជរាមរណនិរោធោ’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ជាតិយា ខោ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតិ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’’តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ ជាតិ ន ហោតិ…បេ… ភវោ… ឧបាទានំ… តណ្ហា… វេទនា… ផស្សោ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារា ន ហោន្តិ, កិស្ស និរោធា សង្ខារនិរោធោ’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘អវិជ្ជាយ ខោ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តិ, អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’’តិ.

‘‘ឥតិ ហិទំ អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. ‘និរោធោ, និរោធោ’តិ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទី’’តិ. ទសមោ.

ពុទ្ធវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ទេសនា វិភង្គបដិបទា ច,

វិបស្សី សិខី ច វេស្សភូ;

កកុសន្ធោ កោណាគមនោ កស្សបោ,

មហាសក្យមុនិ ច គោតមោតិ.

២. អាហារវគ្គោ

១. អាហារសុត្តំ

១១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ…បេ… ឯតទវោច – ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ? កពឡីការោ [កពឡិំការោ (សី. បី.), កវឡីការោ (ស្យា. កំ.)] អាហារោ – ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វា, ផស្សោ ទុតិយោ, មនោសញ្ចេតនា តតិយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ’’.

‘‘ឥមេ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា? ឥមេ ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានា តណ្ហាសមុទយា តណ្ហាជាតិកា តណ្ហាបភវា. តណ្ហា ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា? តណ្ហា វេទនានិទានា វេទនាសមុទយា វេទនាជាតិកា វេទនាបភវា. វេទនា ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា? វេទនា ផស្សនិទានា ផស្សសមុទយា ផស្សជាតិកា ផស្សបភវា. ផស្សោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ? ផស្សោ សឡាយតននិទានោ សឡាយតនសមុទយោ សឡាយតនជាតិកោ សឡាយតនបភវោ. សឡាយតនញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ? សឡាយតនំ នាមរូបនិទានំ នាមរូបសមុទយំ នាមរូបជាតិកំ នាមរូបបភវំ. នាមរូបញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ? នាមរូបំ វិញ្ញាណនិទានំ វិញ្ញាណសមុទយំ វិញ្ញាណជាតិកំ វិញ្ញាណបភវំ. វិញ្ញាណញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ? វិញ្ញាណំ សង្ខារនិទានំ សង្ខារសមុទយំ សង្ខារជាតិកំ សង្ខារបភវំ. សង្ខារា ចិមេ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា? សង្ខារា អវិជ្ជានិទានា អវិជ្ជាសមុទយា អវិជ្ជាជាតិកា អវិជ្ជាបភវា.

‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ …បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. បឋមំ.

២. មោឡិយផគ្គុនសុត្តំ

១២. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ? កពឡីការោ អាហារោ – ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វា, ផស្សោ ទុតិយោ, មនោសញ្ចេតនា តតិយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា មោឡិយផគ្គុនោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតី’’តិ? ‘‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘‘អាហារេតី’តិ អហំ ន វទាមិ. ‘អាហារេតី’តិ ចាហំ វទេយ្យំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ – ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, អាហារេតី’តិ? ឯវំ ចាហំ ន វទាមិ. ឯវំ មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ – ‘កិស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារោ’តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ – ‘វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា បច្ចយោ, តស្មិំ ភូតេ សតិ សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’’តិ.

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ផុសតី’’តិ? ‘‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘‘ផុសតី’តិ អហំ ន វទាមិ. ‘ផុសតី’តិ ចាហំ វទេយ្យំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ – ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ផុសតី’តិ? ឯវំ ចាហំ ន វទាមិ. ឯវំ មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ – ‘កិំបច្ចយា នុ ខោ, ភន្តេ, ផស្សោ’តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ – ‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា’’’តិ.

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វេទយតី’’តិ [វេទិយតីតិ (សី. បី. ក.)]? ‘‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘‘វេទយតី’តិ អហំ ន វទាមិ. ‘វេទយតី’តិ ចាហំ វទេយ្យំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ – ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វេទយតី’តិ? ឯវំ ចាហំ ន វទាមិ. ឯវំ មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ – ‘កិំបច្ចយា នុ ខោ, ភន្តេ, វេទនា’តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ – ‘ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’’តិ.

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, តសតី’’តិ [តណ្ហីយតីតិ (សី. ស្យា. កំ.)]? ‘‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘‘តសតី’តិ អហំ ន វទាមិ. ‘តសតី’តិ ចាហំ វទេយ្យំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ – ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, តសតី’តិ? ឯវំ ចាហំ ន វទាមិ. ឯវំ មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ – ‘កិំបច្ចយា នុ ខោ, ភន្តេ, តណ្ហា’តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ – ‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’’ន្តិ.

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ឧបាទិយតី’’តិ? ‘‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘‘ឧបាទិយតី’តិ អហំ ន វទាមិ. ‘ឧបាទិយតី’តិ ចាហំ វទេយ្យំ, តត្រស្ស កល្លោ បញ្ហោ – ‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ឧបាទិយតី’តិ? ឯវំ ចាហំ ន វទាមិ. ឯវំ មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ – ‘កិំបច្ចយា នុ ខោ, ភន្តេ, ឧបាទាន’ន្តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ. តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ – ‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’តិ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘ឆន្នំ ត្វេវ, ផគ្គុន, ផស្សាយតនានំ អសេសវិរាគនិរោធា ផស្សនិរោធោ; ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ; វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ; តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. សមណព្រាហ្មណសុត្តំ

១៣. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ជរាមរណំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ; ជាតិំ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារេ នប្បជានន្តិ, សង្ខារសមុទយំ នប្បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធំ នប្បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ, ន មេ តេ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ វា សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ វា ព្រាហ្មណសម្មតា; ន ច បន តេ អាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថំ វា ព្រហ្មញ្ញត្ថំ [ព្រាហ្មញ្ញត្ថំ (ស្យា. កំ.) មោគ្គល្លានព្យាករណំ ឱលោកេតព្ពំ] វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ជរាមរណំ បជានន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ; ជាតិំ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារេ បជានន្តិ, សង្ខារសមុទយំ បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធំ បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ, តេ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ ចេវ សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ ច ព្រាហ្មណសម្មតា; តេ ច បនាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថញ្ច ព្រហ្មញ្ញត្ថញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តំ

១៤. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឥមេ ធម្មេ នប្បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ សមុទយំ នប្បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ និរោធំ នប្បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ និរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ, កតមេ ធម្មេ នប្បជានន្តិ, កតមេសំ ធម្មានំ សមុទយំ នប្បជានន្តិ, កតមេសំ ធម្មានំ និរោធំ នប្បជានន្តិ, កតមេសំ ធម្មានំ និរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ’’?

‘‘ជរាមរណំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ; ជាតិំ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារេ នប្បជានន្តិ, សង្ខារសមុទយំ នប្បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធំ នប្បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ. ឥមេ ធម្មេ នប្បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ សមុទយំ នប្បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ និរោធំ នប្បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ និរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ. ន មេ តេ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ វា សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ វា ព្រាហ្មណសម្មតា, ន ច បន តេ អាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថំ វា ព្រហ្មញ្ញត្ថំ វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឥមេ ធម្មេ បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ សមុទយំ បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ និរោធំ បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ និរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ, កតមេ ធម្មេ បជានន្តិ, កតមេសំ ធម្មានំ សមុទយំ បជានន្តិ, កតមេសំ ធម្មានំ និរោធំ បជានន្តិ, កតមេសំ ធម្មានំ និរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ?

‘‘ជរាមរណំ បជានន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ; ជាតិំ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារេ បជានន្តិ, សង្ខារសមុទយំ បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធំ បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ. ឥមេ ធម្មេ បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ សមុទយំ បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ និរោធំ បជានន្តិ, ឥមេសំ ធម្មានំ និរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ. តេ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ ចេវ សមណសម្មតា, ព្រាហ្មណេសុ ច ព្រាហ្មណសម្មតា. តេ ច បនាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថញ្ច ព្រហ្មញ្ញត្ថញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. កច្ចានគោត្តសុត្តំ

១៥. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ អាយស្មា កច្ចានគោត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា កច្ចានគោត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋី’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ?

‘‘ទ្វយនិស្សិតោ ខ្វាយំ, កច្ចាន, លោកោ យេភុយ្យេន – អត្ថិតញ្ចេវ នត្ថិតញ្ច. លោកសមុទយំ ខោ, កច្ចាន, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា លោកេ នត្ថិតា សា ន ហោតិ. លោកនិរោធំ ខោ, កច្ចាន, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា លោកេ អត្ថិតា សា ន ហោតិ. ឧបយុបាទានាភិនិវេសវិនិពន្ធោ [ឧបាយុបាទានាភិនិវេសវិនិពន្ធោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ខ្វាយំ, កច្ចាន, លោកោ យេភុយ្យេន. តញ្ចាយំ ឧបយុបាទានំ ចេតសោ អធិដ្ឋានំ អភិនិវេសានុសយំ ន ឧបេតិ ន ឧបាទិយតិ នាធិដ្ឋាតិ – ‘អត្តា មេ’តិ. ‘ទុក្ខមេវ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខំ និរុជ្ឈមានំ និរុជ្ឈតី’តិ ន កង្ខតិ ន វិចិកិច្ឆតិ អបរបច្ចយា ញាណមេវស្ស ឯត្ថ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, កច្ចាន, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតិ.

‘‘‘សព្ពំ អត្ថី’តិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ. ‘សព្ពំ នត្ថី’តិ អយំ ទុតិយោ អន្តោ. ឯតេ តេ, កច្ចាន, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ធម្មកថិកសុត្តំ

១៦. សាវត្ថិយំ …បេ… អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘ធម្មកថិកោ ធម្មកថិកោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ធម្មកថិកោ ហោតី’’តិ?

‘‘ជរាមរណស្ស ចេ ភិក្ខុ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ‘ធម្មកថិកោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយ. ជរាមរណស្ស ចេ ភិក្ខុ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ, ‘ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយ. ជរាមរណស្ស ចេ ភិក្ខុ និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទាវិមុត្តោ ហោតិ, ‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយ.

‘‘ជាតិយា ចេ ភិក្ខុ…បេ… ភវស្ស ចេ ភិក្ខុ… ឧបាទានស្ស ចេ ភិក្ខុ… តណ្ហាយ ចេ ភិក្ខុ… វេទនាយ ចេ ភិក្ខុ… ផស្សស្ស ចេ ភិក្ខុ… សឡាយតនស្ស ចេ ភិក្ខុ… នាមរូបស្ស ចេ ភិក្ខុ… វិញ្ញាណស្ស ចេ ភិក្ខុ… សង្ខារានំ ចេ ភិក្ខុ… អវិជ្ជាយ ចេ ភិក្ខុ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ‘ធម្មកថិកោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយ. អវិជ្ជាយ ចេ ភិក្ខុ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ, ‘ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយ. អវិជ្ជាយ ចេ ភិក្ខុ និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទាវិមុត្តោ ហោតិ, ‘ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោ ភិក្ខូ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ.

៧. អចេលកស្សបសុត្តំ

១៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ អចេលោ កស្សបោ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ អចេលោ កស្សបោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បុច្ឆេយ្យាម មយំ ភវន្តំ គោតមំ កញ្ចិទេវ [កិញ្ចិទេវ (ក.)] ទេសំ, សចេ នោ ភវំ គោតមោ ឱកាសំ ករោតិ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយា’’តិ.

‘‘អកាលោ ខោ តាវ, កស្សប, បញ្ហស្ស; អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ អចេលោ កស្សបោ ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘‘បុច្ឆេយ្យាម មយំ ភវន្តំ គោតមំ កញ្ចិទេវ ទេសំ, សចេ នោ ភវំ គោតមោ ឱកាសំ ករោតិ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយា’’តិ. ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, កស្សប, បញ្ហស្ស; អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ. តតិយម្បិ ខោ អចេលោ កស្សបោ…បេ… អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហាតិ. ឯវំ វុត្តេ, អចេលោ កស្សបោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ បន មយំ ភវន្តំ គោតមំ ពហុទេវ បុច្ឆិតុកាមា’’តិ. ‘‘បុច្ឆ, កស្សប, យទាកង្ខសី’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, ‘សយំកតំ ទុក្ខ’ន្តិ? ‘មា ហេវំ, កស្សបា’តិ ភគវា អវោច. ‘កិំ បន, ភោ គោតម, បរំកតំ ទុក្ខ’ន្តិ? ‘មា ហេវំ, កស្សបា’តិ ភគវា អវោច. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខ’ន្តិ? ‘មា ហេវំ, កស្សបា’តិ ភគវា អវោច. ‘កិំ បន ភោ គោតម, អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខ’ន្តិ? ‘មា ហេវំ, កស្សបា’តិ ភគវា អវោច. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, នត្ថិ ទុក្ខ’ន្តិ? ‘ន ខោ, កស្សប, នត្ថិ ទុក្ខំ. អត្ថិ ខោ, កស្សប, ទុក្ខ’ន្តិ. ‘តេន ហិ ភវំ គោតមោ ទុក្ខំ ន ជានាតិ, ន បស្សតី’តិ. ‘ន ខ្វាហំ, កស្សប, ទុក្ខំ ន ជានាមិ, ន បស្សាមិ. ជានាមិ ខ្វាហំ, កស្សប, ទុក្ខំ; បស្សាមិ ខ្វាហំ, កស្សប, ទុក្ខ’’’ន្តិ.

‘‘កិ នុ ខោ, ភោ គោតម, ‘សយំកតំ ទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘មា ហេវំ, កស្សបា’តិ វទេសិ. ‘កិំ បន, ភោ គោតម, បរំកតំ ទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘មា ហេវំ, កស្សបា’តិ វទេសិ. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘មា ហេវំ, កស្សបា’តិ វទេសិ. ‘កិំ បន, ភោ គោតម, អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘មា ហេវំ, កស្សបា’តិ វទេសិ. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, នត្ថិ ទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘ន ខោ, កស្សប, នត្ថិ ទុក្ខំ, អត្ថិ ខោ, កស្សប, ទុក្ខ’ន្តិ វទេសិ. ‘តេន ហិ ភវំ គោតមោ ទុក្ខំ ន ជានាតិ ន បស្សតី’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘ន ខ្វាហំ, កស្សប, ទុក្ខំ ន ជានាមិ ន បស្សាមិ. ជានាមិ ខ្វាហំ, កស្សប, ទុក្ខំ; បស្សាមិ ខ្វាហំ, កស្សប, ទុក្ខ’ន្តិ វទេសិ. អាចិក្ខតុ ច [អយំ ចការោ សី. បោត្ថកេ នត្ថិ] មេ, ភន្តេ, ភគវា ទុក្ខំ. ទេសេតុ ច [អយំ ចការោ សី. បោត្ថកេ នត្ថិ] មេ, ភន្តេ, ភគវា ទុក្ខ’’ន្តិ.

‘‘‘សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទយតី’តិ [បដិសំវេទិយតីតិ (សី. បី. ក.)] ខោ, កស្សប, អាទិតោ សតោ ‘សយំកតំ ទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ វទំ សស្សតំ ឯតំ បរេតិ. ‘អញ្ញោ ករោតិ អញ្ញោ បដិសំវេទយតី’តិ ខោ, កស្សប, វេទនាភិតុន្នស្ស សតោ ‘បរំកតំ ទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ វទំ ឧច្ឆេទំ ឯតំ បរេតិ. ឯតេ តេ, កស្សប, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អចេលោ កស្សបោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ! សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ…បេ… ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ; ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ.

‘‘យោ ខោ, កស្សប, អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អាកង្ខតិ បព្ពជ្ជំ, អាកង្ខតិ ឧបសម្បទំ, សោ ចត្តារោ មាសេ បរិវសតិ. ចតុន្នំ មាសានំ អច្ចយេន [អច្ចយេន បរិវុដ្ឋបរិវាសំ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] (បរិវុត្ថបរិវាសំ) អារទ្ធចិត្តា ភិក្ខូ [ភិក្ខូ អាកង្ខមានា (ស្យា. កំ. បី. ក.)] បព្ពាជេន្តិ ឧបសម្បាទេន្តិ ភិក្ខុភាវាយ. អបិ ច មយា បុគ្គលវេមត្តតា វិទិតា’’តិ.

‘‘សចេ, ភន្តេ, អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អាកង្ខតិ បព្ពជ្ជំ, អាកង្ខតិ ឧបសម្បទំ, ចត្តារោ មាសេ បរិវសតិ. ចតុន្នំ មាសានំ អច្ចយេន [អច្ចយេន បរិវុដ្ឋបរិវាសំ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] (បរិវុត្ថបរិវាសំ) អារទ្ធចិត្តា ភិក្ខូ [ភិក្ខូ អាកង្ខមានា (ស្យា. កំ. បី. ក.)] បព្ពាជេន្តិ ឧបសម្បាទេន្តិ ភិក្ខុភាវាយ. អហំ ចត្តារិ វស្សានិ បរិវសិស្សាមិ, ចតុន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន [អច្ចយេន បរិវុដ្ឋបរិវាសំ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] (បរិវុត្ថបរិវាសំ) អារទ្ធចិត្តា ភិក្ខូ បព្ពាជេន្តុ ឧបសម្បាទេន្តុ ភិក្ខុភាវាយា’’តិ.

អលត្ថ ខោ អចេលោ កស្សបោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ. អចិរូបសម្បន្នោ ច បនាយស្មា កស្សបោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បនាយស្មា កស្សបោ អរហតំ អហោសីតិ. សត្តមំ.

៨. តិម្ពរុកសុត្តំ

១៨. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ តិម្ពរុកោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ តិម្ពរុកោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សយំកតំ សុខទុក្ខ’ន្តិ? ‘មា ហេវំ, តិម្ពរុកា’តិ ភគវា អវោច. ‘កិំ បន, ភោ គោតម, បរំកតំ សុខទុក្ខ’ន្តិ? ‘មា ហេវំ, តិម្ពរុកា’តិ ភគវា អវោច. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច សុខទុក្ខ’ន្តិ? ‘មា ហេវំ, តិម្ពរុកា’តិ ភគវា អវោច. ‘កិំ បន, ភោ គោតម, អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ សុខទុក្ខ’ន្តិ? ‘មា ហេវំ, តិម្ពរុកា’តិ ភគវា អវោច. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, នត្ថិ សុខទុក្ខ’ន្តិ? ‘ន ខោ, តិម្ពរុក, នត្ថិ សុខទុក្ខំ; អត្ថិ ខោ, តិម្ពរុក, សុខទុក្ខ’ន្តិ. ‘តេន ហិ ភវំ គោតមោ សុខទុក្ខំ ន ជានាតិ, ន បស្សតី’តិ? ‘ន ខ្វាហំ, តិម្ពរុក, សុខទុក្ខំ ន ជានាមិ, ន បស្សាមិ. ជានាមិ ខ្វាហំ, តិម្ពរុក, សុខទុក្ខំ; បស្សាមិ ខ្វាហំ, តិម្ពរុក, សុខទុក្ខ’’’ន្តិ.

‘‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សយំកតំ សុខទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘មា ហេវំ, តិម្ពរុកា’តិ វទេសិ. ‘កិំ បន, ភោ គោតម, បរំកតំ សុខទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘មា ហេវំ, តិម្ពរុកា’តិ វទេសិ. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច សុខទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘មា ហេវំ, តិម្ពរុកា’តិ វទេសិ. ‘កិំ បន, ភោ គោតម, អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ សុខទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘មា ហេវំ, តិម្ពរុកា’តិ វទេសិ. ‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, នត្ថិ សុខទុក្ខ’ន្តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘ន ខោ, តិម្ពរុក, នត្ថិ សុខទុក្ខំ; អត្ថិ ខោ, តិម្ពរុក, សុខទុក្ខ’ន្តិ វទេសិ. ‘តេន ហិ ភវំ គោតមោ សុខទុក្ខំ ន ជានាតិ, ន បស្សតី’តិ ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘ន ខ្វាហំ, តិម្ពរុក, សុខទុក្ខំ ន ជានាមិ, ន បស្សាមិ. ជានាមិ ខ្វាហំ, តិម្ពរុក, សុខទុក្ខំ; បស្សាមិ ខ្វាហំ, តិម្ពរុក, សុខទុក្ខ’ន្តិ វទេសិ. អាចិក្ខតុ ច មេ ភវំ គោតមោ សុខទុក្ខំ. ទេសេតុ ច មេ ភវំ គោតមោ សុខទុក្ខ’’ន្តិ.

‘‘‘សា វេទនា, សោ វេទយតី’តិ ខោ, តិម្ពរុក, អាទិតោ សតោ ‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’ន្តិ ឯវម្បាហំ ន វទាមិ. ‘អញ្ញា វេទនា, អញ្ញោ វេទយតី’តិ ខោ, តិម្ពរុក, វេទនាភិតុន្នស្ស សតោ ‘បរំកតំ សុខទុក្ខ’ន្តិ ឯវម្បាហំ ន វទាមិ. ឯតេ តេ, តិម្ពរុក, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, តិម្ពរុកោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឯសាហំ ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តំ

១៩. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស ឯវមយំ កាយោ សមុទាគតោ. ឥតិ អយញ្ចេវ កាយោ ពហិទ្ធា ច នាមរូបំ, ឥត្ថេតំ ទ្វយំ, ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោ សឡេវាយតនានិ [សឡាយតនានិ (ក.)], យេហិ ផុដ្ឋោ ពាលោ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទយតិ ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន’’.

‘‘អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស ឯវមយំ កាយោ សមុទាគតោ. ឥតិ អយញ្ចេវ កាយោ ពហិទ្ធា ច នាមរូបំ, ឥត្ថេតំ ទ្វយំ, ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោ សឡេវាយតនានិ, យេហិ ផុដ្ឋោ បណ្ឌិតោ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទយតិ ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន’’.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, កោ វិសេសោ កោ អធិប្បយាសោ [អធិប្បាយោ (សី. បី. ក.), អធិប្បាយសោ (ស្យា. កំ.) អធិ + ប + យសុ + ណ + សី = អធិប្បយាសោ] កិំ នានាករណំ បណ្ឌិតស្ស ពាលេនា’’តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា, ភគវំនេត្តិកា, ភគវំបដិសរណា. សាធុ វត, ភន្តេ, ភគវន្តំយេវ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ, ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស ពាលស្ស យាយ ច តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា ពាលស្ស អប្បហីនា សា ច តណ្ហា អបរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ អចរិ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. តស្មា ពាលោ កាយស្ស ភេទា កាយូបគោ ហោតិ, សោ កាយូបគោ សមានោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាមរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស បណ្ឌិតស្ស យាយ ច តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា បណ្ឌិតស្ស បហីនា, សា ច តណ្ហា បរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? អចរិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. តស្មា បណ្ឌិតោ កាយស្ស ភេទា ន កាយូបគោ ហោតិ. សោ អកាយូបគោ សមានោ បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាមរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិសេសោ, អយំ អធិប្បយាសោ, ឥទំ នានាករណំ បណ្ឌិតស្ស ពាលេន យទិទំ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ. នវមំ.

១០. បច្ចយសុត្តំ

២០. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ បដិច្ចសមុប្បន្នេ ច ធម្មេ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ, ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ? ជាតិបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ. ឧប្បាទា វា តថាគតានំ អនុប្បាទា វា តថាគតានំ, ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា ឥទប្បច្ចយតា. តំ តថាគតោ អភិសម្ពុជ្ឈតិ អភិសមេតិ. អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អភិសមេត្វា អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញាបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ. ‘បស្សថា’តិ ចាហ – ‘ជាតិបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ’’’.

‘‘ភវបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ជាតិ…បេ… ឧបាទានបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ភវោ… តណ្ហាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ឧបាទានំ… វេទនាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, តណ្ហា… ផស្សបច្ចយា, ភិក្ខវេ, វេទនា… សឡាយតនបច្ចយា, ភិក្ខវេ, ផស្សោ… នាមរូបបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សឡាយតនំ… វិញ្ញាណបច្ចយា, ភិក្ខវេ, នាមរូបំ… សង្ខារបច្ចយា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ… អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា ឧប្បាទា វា តថាគតានំ អនុប្បាទា វា តថាគតានំ, ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា ឥទប្បច្ចយតា. តំ តថាគតោ អភិសម្ពុជ្ឈតិ អភិសមេតិ. អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា អភិសមេត្វា អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញាបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ. ‘បស្សថា’តិ ចាហ ‘អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា’. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, យា តត្រ តថតា អវិតថតា អនញ្ញថតា ឥទប្បច្ចយតា – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ.

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា? ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មំ. ជាតិ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា. ភវោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ ខយធម្មោ វយធម្មោ វិរាគធម្មោ និរោធធម្មោ. ឧបាទានំ ភិក្ខវេ…បេ… តណ្ហា, ភិក្ខវេ… វេទនា, ភិក្ខវេ… ផស្សោ, ភិក្ខវេ… សឡាយតនំ, ភិក្ខវេ… នាមរូបំ, ភិក្ខវេ… វិញ្ញាណំ, ភិក្ខវេ… សង្ខារា, ភិក្ខវេ… អវិជ្ជា, ភិក្ខវេ, អនិច្ចា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស ‘អយញ្ច បដិច្ចសមុប្បាទោ, ឥមេ ច បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា’ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋា ហោន្តិ, សោ វត បុព្ពន្តំ វា បដិធាវិស្សតិ – ‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ [នុ ខ្វាហំ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] អតីតមទ្ធានំ, ននុ ខោ អហោសិំ អតីតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ អហោសិំ អតីតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ អហោសិំ អតីតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’ន្តិ; អបរន្តំ វា ឧបធាវិស្សតិ [អបធាវិស្សតិ (ក.)] – ‘ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, ននុ ខោ ភវិស្សាមិ អនាគតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ អនាគតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ អនាគតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធាន’ន្តិ; ឯតរហិ វា បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ អជ្ឈត្តំ កថំកថី ភវិស្សតិ – ‘អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គមិស្សតី’តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថាហិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស អយញ្ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ឥមេ ច បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋា’’តិ. ទសមំ.

អាហារវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អាហារំ ផគ្គុនោ ចេវ, ទ្វេ ច សមណព្រាហ្មណា;

កច្ចានគោត្តោ ធម្មកថិកំ, អចេលំ តិម្ពរុកេន ច;

ពាលបណ្ឌិតតោ ចេវ, ទសមោ បច្ចយេន ចាតិ.

៣. ទសពលវគ្គោ

១. ទសពលសុត្តំ

២១. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតូហិ ច វេសារជ្ជេហិ សមន្នាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, បរិសាសុ សីហនាទំ នទតិ, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតិ – ឥតិ រូបំ ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ, ឥតិ វេទនា ឥតិ វេទនាយ សមុទយោ ឥតិ វេទនាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សញ្ញា ឥតិ សញ្ញាយ សមុទយោ ឥតិ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សង្ខារា ឥតិ សង្ខារានំ សមុទយោ ឥតិ សង្ខារានំ អត្ថង្គមោ, ឥតិ វិញ្ញាណំ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ. យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយទសពលសុត្តំ

២២. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតូហិ ច វេសារជ្ជេហិ សមន្នាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, បរិសាសុ សីហនាទំ នទតិ, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេត្តិ – ‘ឥតិ រូបំ ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ, ឥតិ វេទនា ឥតិ វេទនាយ សមុទយោ ឥតិ វេទនាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សញ្ញា ឥតិ សញ្ញាយ សមុទយោ ឥតិ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សង្ខារា ឥតិ សង្ខារានំ សមុទយោ ឥតិ សង្ខារានំ អត្ថង្គមោ, ឥតិ វិញ្ញាណំ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ. យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ’’’.

‘‘ឯវំ ស្វាក្ខាតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ ឆិន្នបិលោតិកោ. ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ខោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ ឧត្តានេ វិវដេ បកាសិតេ ឆិន្នបិលោតិកេ អលមេវ សទ្ធាបព្ពជិតេន កុលបុត្តេន វីរិយំ អារភិតុំ – ‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ [នហារុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ, សរីរេ ឧបសុស្សតុ [អវសុស្សតុ ម. និ. ២.១៨៤] មំសលោហិតំ. យំ តំ បុរិសថាមេន បុរិសវីរិយេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ, ន តំ អបាបុណិត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘ទុក្ខំ, ភិក្ខវេ, កុសីតោ វិហរតិ វោកិណ្ណោ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, មហន្តញ្ច សទត្ថំ បរិហាបេតិ. អារទ្ធវីរិយោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សុខំ វិហរតិ បវិវិត្តោ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, មហន្តញ្ច សទត្ថំ បរិបូរេតិ. ន, ភិក្ខវេ, ហីនេន អគ្គស្ស បត្តិ ហោតិ. អគ្គេន ច ខោ, ភិក្ខវេ, អគ្គស្ស បត្តិ ហោតិ. មណ្ឌបេយ្យមិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ, សត្ថា សម្មុខីភូតោ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, វីរិយំ អារភថ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ‘ឯវំ នោ អយំ អម្ហាកំ បព្ពជ្ជា អវញ្ឈា ភវិស្សតិ សផលា សឧទ្រយា. យេសញ្ច [យេសំ (សី. ស្យា. កំ.), យេសំ ហិ (បី. ក.)] មយំ បរិភុញ្ជាម ចីវរ-បិណ្ឌបាតសេនាសន-គិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ តេសំ តេ ការា អម្ហេសុ មហប្ផលា ភវិស្សន្តិ មហានិសំសា’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ. អត្តត្ថំ វា ហិ, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុំ; បរត្ថំ វា ហិ, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុំ; ឧភយត្ថំ វា ហិ, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុ’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. ឧបនិសសុត្តំ

២៣. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ជានតោ អហំ, ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមិ, នោ អជានតោ នោ អបស្សតោ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជានតោ កិំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ? ឥតិ រូបំ ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ, ឥតិ វេទនា…បេ… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ’’.

‘‘យម្បិស្ស តំ, ភិក្ខវេ, ខយស្មិំ ខយេញ្ញាណំ, តម្បិ សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, ខយេញាណស្ស ឧបនិសា? ‘វិមុត្តី’តិស្ស វចនីយំ. វិមុត្តិម្បាហំ [វិមុត្តិម្បហំ (សី. ស្យា. កំ.)], ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, វិមុត្តិយា ឧបនិសា? ‘វិរាគោ’តិស្ស វចនីយំ. វិរាគម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, វិរាគស្ស ឧបនិសា? ‘និព្ពិទា’តិស្ស វចនីយំ. និព្ពិទម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, និព្ពិទាយ ឧបនិសា? ‘យថាភូតញាណទស្សន’ន្តិស្ស វចនីយំ. យថាភូតញាណទស្សនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, យថាភូតញាណទស្សនស្ស ឧបនិសា? ‘សមាធី’តិស្ស វចនីយំ. សមាធិម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ.