៧. មហាវគ្គោ

១. អស្សុតវាសុត្តំ

៦១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ…បេ… ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ ឥមស្មិំ ចាតុមហាភូតិកស្មិំ កាយស្មិំ និព្ពិន្ទេយ្យបិ វិរជ្ជេយ្យបិ វិមុច្ចេយ្យបិ. តំ កិស្ស ហេតុ? [ចាតុម្មហាភូតិកស្មិំ (សី. ស្យា. កំ.)] ទិស្សតិ, ភិក្ខវេ [ទិស្សតិ ហិ ភិក្ខវេ (សី. ស្យា. កំ.)], ឥមស្ស ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្ស អាចយោបិ អបចយោបិ អាទានម្បិ និក្ខេបនម្បិ. តស្មា តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ និព្ពិន្ទេយ្យបិ វិរជ្ជេយ្យបិ វិមុច្ចេយ្យបិ’’.

‘‘យញ្ច ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ ចិត្តំ ឥតិបិ, មនោ ឥតិបិ, វិញ្ញាណំ ឥតិបិ, តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ និព្ពិន្ទិតុំ នាលំ វិរជ្ជិតុំ នាលំ វិមុច្ចិតុំ. តំ កិស្ស ហេតុ? ទីឃរត្តញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ. តស្មា តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ និព្ពិន្ទិតុំ នាលំ វិរជ្ជិតុំ នាលំ វិមុច្ចិតុំ.

‘‘វរំ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ ឥមំ ចាតុមហាភូតិកំ កាយំ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, ន ត្វេវ ចិត្តំ. តំ កិស្ស ហេតុ? ទិស្សតាយំ, ភិក្ខវេ, ចាតុមហាភូតិកោ កាយោ ឯកម្បិ វស្សំ តិដ្ឋមានោ ទ្វេបិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ តីណិបិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ ចត្តារិបិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ បញ្ចបិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ ទសបិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ វីសតិបិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ តិំសម្បិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ ចត្តារីសម្បិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ បញ្ញាសម្បិ វស្សានិ តិដ្ឋមានោ វស្សសតម្បិ តិដ្ឋមានោ, ភិយ្យោបិ តិដ្ឋមានោ.

‘‘យញ្ច ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ ចិត្តំ ឥតិបិ, មនោ ឥតិបិ, វិញ្ញាណំ ឥតិបិ, តំ រត្តិយា ច ទិវសស្ស ច អញ្ញទេវ ឧប្បជ្ជតិ អញ្ញំ និរុជ្ឈតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មក្កដោ អរញ្ញេ បវនេ ចរមានោ សាខំ គណ្ហតិ, តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហតិ, តំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យមិទំ វុច្ចតិ ចិត្តំ ឥតិបិ, មនោ ឥតិបិ, វិញ្ញាណំ ឥតិបិ, តំ រត្តិយា ច ទិវសស្ស ច អញ្ញទេវ ឧប្បជ្ជតិ អញ្ញំ និរុជ្ឈតិ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ បដិច្ចសមុប្បាទំយេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ករោតិ – ‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ – យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ; និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ, វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយអស្សុតវាសុត្តំ

៦២. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ ឥមស្មិំ ចាតុមហាភូតិកស្មិំ កាយស្មិំ និព្ពិន្ទេយ្យបិ វិរជ្ជេយ្យបិ វិមុច្ចេយ្យបិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ទិស្សតិ, ភិក្ខវេ, ឥមស្ស ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្ស អាចយោបិ អបចយោបិ អាទានម្បិ និក្ខេបនម្បិ. តស្មា តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ និព្ពិន្ទេយ្យបិ វិរជ្ជេយ្យបិ វិមុច្ចេយ្យបិ. យញ្ច ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ ចិត្តំ ឥតិបិ, មនោ ឥតិបិ, វិញ្ញាណំ ឥតិបិ, តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ និព្ពិន្ទិតុំ នាលំ វិរជ្ជិតុំ នាលំ វិមុច្ចិតុំ. តំ កិស្ស ហេតុ? ទីឃរត្តញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ. តស្មា តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ និព្ពិន្ទិតុំ នាលំ វិរជ្ជិតុំ នាលំ វិមុច្ចិតុំ’’.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ បដិច្ចសមុប្បាទំយេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ករោតិ – ‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’តិ. សុខវេទនិយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខវេទនា. តស្សេវ សុខវេទនិយស្ស ផស្សស្ស និរោធា យំ តជ្ជំ វេទយិតំ សុខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា សុខវេទនា សា និរុជ្ឈតិ សា វូបសម្មតិ. ទុក្ខវេទនិយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខវេទនា. តស្សេវ ទុក្ខវេទនិយស្ស ផស្សស្ស និរោធា យំ តជ្ជំ វេទយិតំ ទុក្ខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា ទុក្ខវេទនា សា និរុជ្ឈតិ សា វូបសម្មតិ. អទុក្ខមសុខវេទនិយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខវេទនា. តស្សេវ អទុក្ខមសុខវេទនិយស្ស ផស្សស្ស និរោធា យំ តជ្ជំ វេទយិតំ អទុក្ខមសុខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា អទុក្ខមសុខវេទនា សា និរុជ្ឈតិ សា វូបសម្មតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ កដ្ឋានំ សង្ឃដ្ដនសមោធានា ឧស្មា ជាយតិ តេជោ អភិនិព្ពត្តតិ. តេសំយេវ ទ្វិន្នំ កដ្ឋានំ នានាកតវិនិព្ភោគា [នានាភាវាវិនិក្ខេបា (សី. បី.) ម. និ. ៣.៣៥៧] យា តជ្ជា ឧស្មា សា និរុជ្ឈតិ សា វូបសម្មតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សុខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខវេទនា. តស្សេវ សុខវេទនិយស្ស ផស្សស្ស និរោធា យំ តជ្ជំ វេទយិតំ សុខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា សុខវេទនា សា និរុជ្ឈតិ សា វូបសម្មតិ…បេ… អទុក្ខមសុខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ អទុក្ខមសុខវេទនា. តស្សេវ អទុក្ខមសុខវេទនិយស្ស ផស្សស្ស និរោធា យំ តជ្ជំ វេទយិតំ អទុក្ខមសុខវេទនិយំ ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បន្នា អទុក្ខមសុខវេទនា សា និរុជ្ឈតិ សា វូបសម្មតិ.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ; និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ, វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បុត្តមំសូបមសុត្តំ

៦៣. សាវត្ថិយំ …បេ… ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ? កពឡីការោ អាហារោ ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វា, ផស្សោ ទុតិយោ, មនោសញ្ចេតនា តតិយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ’’.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, កពឡីការោ អាហារោ ទដ្ឋព្ពោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ ជាយម្បតិកា [ជយម្បតិកា (សី. បី.) ដីកា ឱលោកេតព្ពា] បរិត្តំ សម្ពលំ អាទាយ កន្តារមគ្គំ បដិបជ្ជេយ្យុំ. តេសមស្ស ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ. អថ ខោ តេសំ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ ជាយម្បតិកានំ កន្តារគតានំ យា បរិត្តា សម្ពលមត្តា, សា បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យ. សិយា ច នេសំ កន្តារាវសេសោ អនតិណ្ណោ. អថ ខោ តេសំ, ភិក្ខវេ, ទ្វិន្នំ ជាយម្បតិកានំ ឯវមស្ស – ‘អម្ហាកំ ខោ យា បរិត្តា សម្ពលមត្តា សា បរិក្ខីណា បរិយាទិណ្ណា [បរិយាទិន្នា (ស្យា. កំ.)]. អត្ថិ ចាយំ កន្តារាវសេសោ អនិត្តិណ្ណោ [អនិត្ថិណ្ណោ (ស្យា. កំ.), អនតិណ្ណោ (ក.)]. យំនូន មយំ ឥមំ ឯកបុត្តកំ បិយំ មនាបំ វធិត្វា វល្លូរញ្ច សោណ្ឌិកញ្ច ករិត្វា បុត្តមំសានិ ខាទន្តា ឯវំ តំ កន្តារាវសេសំ និត្ថរេយ្យាម, មា សព្ពេវ តយោ វិនស្សិម្ហា’តិ. អថ ខោ តេ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ ជាយម្បតិកា តំ ឯកបុត្តកំ បិយំ មនាបំ វធិត្វា វល្លូរញ្ច សោណ្ឌិកញ្ច ករិត្វា បុត្តមំសានិ ខាទន្តា ឯវំ តំ កន្តារាវសេសំ និត្ថរេយ្យុំ. តេ បុត្តមំសានិ ចេវ ខាទេយ្យុំ, ឧរេ ច បដិបិសេយ្យុំ – ‘កហំ, ឯកបុត្តក, កហំ, ឯកបុត្តកា’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តេ ទវាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុំ, មទាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុំ, មណ្ឌនាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុំ, វិភូសនាយ វា អាហារំ អាហារេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ននុ តេ, ភិក្ខវេ, យាវទេវ កន្តារស្ស និត្ថរណត្ថាយ អាហារំ អាហារេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, កពឡីការោ អាហារោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វទាមិ. កពឡីការេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញាតោ ហោតិ. បញ្ចកាមគុណិកេ រាគេ បរិញ្ញាតេ នត្ថិ តំ សំយោជនំ យេន សំយោជនេន សំយុត្តោ អរិយសាវកោ បុន ឥមំ លោកំ អាគច្ឆេយ្យ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ផស្សាហារោ ទដ្ឋព្ពោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, គាវី និច្ចម្មា កុដ្ដំ ចេ [កុឌ្ឌញ្ចេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ. យេ កុដ្ដនិស្សិតា បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. រុក្ខំ ចេ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ, យេ រុក្ខនិស្សិតា បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. ឧទកំ ចេ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ, យេ ឧទកនិស្សិតា បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. អាកាសំ ចេ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ, យេ អាកាសនិស្សិតា បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. យំ យទេវ ហិ សា, ភិក្ខវេ, គាវី និច្ចម្មា និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យ, យេ តន្និស្សិតា [យេ តន្និស្សិតា តន្និស្សិតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បាណា តេ នំ ខាទេយ្យុំ. ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ‘‘ផស្សាហារោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វទាមិ. ផស្សេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ តិស្សោ វេទនា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ. តីសុ វេទនាសុ បរិញ្ញាតាសុ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ [ឧត្តរិំករណីយន្តិ (សី. បី.)] វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនាហារោ ទដ្ឋព្ពោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អង្គារកាសុ សាធិកបោរិសា បុណ្ណា អង្គារានំ វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិកូលោ. តមេនំ ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា នានាពាហាសុ គហេត្វា តំ អង្គារកាសុំ ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស អារកាវស្ស ចេតនា អារកា បត្ថនា អារកា បណិធិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឯវញ្ហិ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ហោតិ – ‘ឥមំ ចាហំ អង្គារកាសុំ បបតិស្សាមិ, តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’ន្តិ. ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ‘មនោសញ្ចេតនាហារោ ទដ្ឋព្ពោ’តិ វទាមិ. មនោសញ្ចេតនាយ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ តិស្សោ តណ្ហា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ. តីសុ តណ្ហាសុ បរិញ្ញាតាសុ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ វទាមិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណាហារោ ទដ្ឋព្ពោ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេយ្យុំ – ‘អយំ តេ, ទេវ, ចោរោ អាគុចារី, ឥមស្ស យំ ឥច្ឆសិ តំ ទណ្ឌំ បណេហី’តិ. តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, ឥមំ បុរិសំ បុព្ពណ្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ. តមេនំ បុព្ពណ្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ. អថ រាជា មជ្ឈន្ហិកសមយំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ, កថំ សោ បុរិសោ’តិ? ‘តថេវ, ទេវ, ជីវតី’តិ. តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, តំ បុរិសំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ. តមេនំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ. អថ រាជា សាយន្ហសមយំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អម្ភោ, កថំ សោ បុរិសោ’តិ? ‘តថេវ, ទេវ, ជីវតី’តិ. តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, តំ បុរិសំ សាយន្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនថា’តិ. តមេនំ សាយន្ហសមយំ សត្តិសតេន ហនេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ ទិវសំ តីហិ សត្តិសតេហិ ហញ្ញមានោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថា’’តិ? ‘‘ឯកិស្សាបិ, ភន្តេ, សត្តិយា ហញ្ញមានោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថ; កោ បន វាទោ តីហិ សត្តិសតេហិ ហញ្ញមានោ’’តិ! ‘‘ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណាហារោ ទដ្ឋព្ពោតិ វទាមិ. វិញ្ញាណេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ បរិញ្ញាតេ នាមរូបំ បរិញ្ញាតំ ហោតិ, នាមរូបេ បរិញ្ញាតេ អរិយសាវកស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ ឧត្តរិករណីយន្តិ វទាមី’’តិ. តតិយំ.

៤. អត្ថិរាគសុត្តំ

៦៤. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ? កពឡីការោ អាហារោ ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វា, ផស្សោ ទុតិយោ, មនោសញ្ចេតនា តតិយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ’’.

‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ. យត្ថ បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ, អត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ. យត្ថ អត្ថិ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ, អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ អត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, សសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, សទរំ សឧបាយាសន្តិ វទាមិ.

‘‘ផស្សេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ…បេ… មនោសញ្ចេតនាយ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ… វិញ្ញាណេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ. យត្ថ បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ, អត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ. យត្ថ អត្ថិ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ, អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ អត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, សសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, សទរំ សឧបាយាសន្តិ វទាមិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, រជកោ វា ចិត្តការកោ វា សតិ រជនាយ វា លាខាយ វា ហលិទ្ទិយា វា នីលិយា វា មញ្ជិដ្ឋាយ វា សុបរិមដ្ឋេ វា ផលកេ ភិត្តិយា វា ទុស្សបដ្ដេ វា ឥត្ថិរូបំ វា បុរិសរូបំ វា អភិនិម្មិនេយ្យ សព្ពង្គបច្ចង្គំ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, កពឡីការេ ចេ អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ. យត្ថ បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហំ, អត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ. យត្ថ អត្ថិ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ, អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ អត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, សសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, សទរំ សឧបាយាសន្តិ វទាមិ.

‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ នត្ថិ រាគោ នត្ថិ នន្ទី នត្ថិ តណ្ហា, អប្បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ. យត្ថ អប្បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ, នត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ. យត្ថ នត្ថិ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ, នត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ នត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, នត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ នត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, នត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ នត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, អសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, អទរំ អនុបាយាសន្តិ វទាមិ.

‘‘ផស្សេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ…បេ… មនោសញ្ចេតនាយ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ… វិញ្ញាណេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ នត្ថិ រាគោ នត្ថិ នន្ទី នត្ថិ តណ្ហា, អប្បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ. យត្ថ អប្បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ, នត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ. យត្ថ នត្ថិ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ, នត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ នត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, នត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ នត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, នត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ នត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ, អសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, អទរំ អនុបាយាសន្តិ វទាមិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កូដាគារំ វា កូដាគារសាលំ វា ឧត្តរាយ វា ទក្ខិណាយ វា បាចីនាយ វា វាតបានា សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ វាតបានេន រស្មិ បវិសិត្វា ក្វាស្ស បតិដ្ឋិតា’’ [កត្ថ បតិដ្ឋិតា (ក.)] តិ? ‘‘បច្ឆិមាយំ, ភន្តេ, ភិត្តិយ’’ន្តិ. ‘‘បច្ឆិមា ចេ, ភិក្ខវេ, ភិត្តិ នាស្ស ក្វាស្ស បតិដ្ឋិតា’’តិ? ‘‘បថវិយំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘បថវី ចេ, ភិក្ខវេ, នាស្ស ក្វាស្ស បតិដ្ឋិតា’’តិ? ‘‘អាបស្មិំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អាបោ ចេ, ភិក្ខវេ, នាស្ស ក្វាស្ស បតិដ្ឋិតា’’តិ? ‘‘អប្បតិដ្ឋិតា, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, កពឡីការេ ចេ អាហារេ នត្ថិ រាគោ នត្ថិ នន្ទី នត្ថិ តណ្ហា…បេ….

‘‘ផស្សេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ… មនោសញ្ចេតនាយ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ… វិញ្ញាណេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ នត្ថិ រាគោ នត្ថិ នន្ទី នត្ថិ តណ្ហា, អប្បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ. យត្ថ អប្បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ អវិរូឡ្ហំ, នត្ថិ តត្ថ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ. យត្ថ នត្ថិ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ, នត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធិ. យត្ថ នត្ថិ សង្ខារានំ វុទ្ធិ, នត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ. យត្ថ នត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, នត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ. យត្ថ នត្ថិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ អសោកំ តំ, ភិក្ខវេ, អទរំ អនុបាយាសន្តិ វទាមី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. នគរសុត្តំ

៦៥. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘បុព្ពេ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘កិច្ឆា វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ច ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ច. អថ ច បនិមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ នប្បជានាតិ ជរាមរណស្ស. កុទាស្សុ នាម ឥមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយិស្សតិ ជរាមរណស្សា’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិំបច្ចយា ជរាមរណ’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជាតិ ហោតិ…បេ… ភវោ ហោតិ… ឧបាទានំ ហោតិ… តណ្ហា ហោតិ… វេទនា ហោតិ… ផស្សោ ហោតិ… សឡាយតនំ ហោតិ… នាមរូបំ ហោតិ… កិំបច្ចយា នាមរូប’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘វិញ្ញាណេ ខោ សតិ នាមរូបំ ហោតិ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’ន្តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតិ, កិំបច្ចយា វិញ្ញាណ’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘នាមរូបេ ខោ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតិ, នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណ’’’ន្តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – បច្ចុទាវត្តតិ ខោ ឥទំ វិញ្ញាណំ នាមរូបម្ហា ន បរំ គច្ឆតិ. ឯត្តាវតា ជាយេថ វា ជីយេថ វា មីយេថ វា ចវេថ វា ឧបបជ្ជេថ វា, យទិទំ នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ; វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ; នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ; សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. ‘សមុទយោ, សមុទយោ’តិ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ ញាណំ ឧទបាទិ បញ្ញា ឧទបាទិ វិជ្ជា ឧទបាទិ អាលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ, ជរាមរណំ ន ហោតិ; កិស្ស និរោធា ជរាមរណនិរោធោ’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘ជាតិយា ខោ អសតិ, ជរាមរណំ ន ហោតិ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ ជាតិ ន ហោតិ…បេ… ភវោ ន ហោតិ… ឧបាទានំ ន ហោតិ… តណ្ហា ន ហោតិ… វេទនា ន ហោតិ… ផស្សោ ន ហោតិ… សឡាយតនំ ន ហោតិ… នាមរូបំ ន ហោតិ. កិស្ស និរោធា នាមរូបនិរោធោ’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘វិញ្ញាណេ ខោ អសតិ, នាមរូបំ ន ហោតិ; វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ’’’តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘កិម្ហិ នុ ខោ អសតិ វិញ្ញាណំ ន ហោតិ; កិស្ស និរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ – ‘នាមរូបេ ខោ អសតិ, វិញ្ញាណំ ន ហោតិ; នាមរូបនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’’តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – អធិគតោ ខោ ម្យាយំ មគ្គោ ពោធាយ យទិទំ – នាមរូបនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ; វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ; នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ; សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. ‘និរោធោ, និរោធោ’តិ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ ញាណំ ឧទបាទិ បញ្ញា ឧទបាទិ វិជ្ជា ឧទបាទិ អាលោកោ ឧទបាទិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អរញ្ញេ បវនេ ចរមានោ បស្សេយ្យ បុរាណំ មគ្គំ បុរាណញ្ជសំ បុព្ពកេហិ មនុស្សេហិ អនុយាតំ. សោ តមនុគច្ឆេយ្យ. តមនុគច្ឆន្តោ បស្សេយ្យ បុរាណំ នគរំ បុរាណំ រាជធានិំ បុព្ពកេហិ មនុស្សេហិ អជ្ឈាវុដ្ឋំ [អជ្ឈាវុត្ថំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អារាមសម្បន្នំ វនសម្បន្នំ បោក្ខរណីសម្បន្នំ ឧទ្ធាបវន្តំ [ឧទ្ទាបវន្តំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] រមណីយំ. អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា អារោចេយ្យ – ‘យគ្ឃេ, ភន្តេ, ជានេយ្យាសិ – អហំ អទ្ទសំ អរញ្ញេ បវនេ ចរមានោ បុរាណំ មគ្គំ បុរាណញ្ជសំ បុព្ពកេហិ មនុស្សេហិ អនុយាតំ តមនុគច្ឆិំ. តមនុគច្ឆន្តោ អទ្ទសំ បុរាណំ នគរំ បុរាណំ រាជធានិំ បុព្ពកេហិ មនុស្សេហិ អជ្ឈាវុដ្ឋំ អារាមសម្បន្នំ វនសម្បន្នំ បោក្ខរណីសម្បន្នំ ឧទ្ធាបវន្តំ រមណីយំ. តំ, ភន្តេ, នគរំ មាបេហី’តិ. អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, រាជា វា រាជមហាមត្តោ វា តំ នគរំ មាបេយ្យ. តទស្ស នគរំ អបរេន សមយេន ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ពាហុជញ្ញំ អាកិណ្ណមនុស្សំ វុទ្ធិវេបុល្លប្បត្តំ. ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, អទ្ទសំ បុរាណំ មគ្គំ បុរាណញ្ជសំ បុព្ពកេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ អនុយាតំ.

‘‘កតមោ ច សោ, ភិក្ខវេ, បុរាណមគ្គោ បុរាណញ្ជសោ បុព្ពកេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ អនុយាតោ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. អយំ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរាណមគ្គោ បុរាណញ្ជសោ បុព្ពកេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ អនុយាតោ, តមនុគច្ឆិំ; តមនុគច្ឆន្តោ ជរាមរណំ អព្ភញ្ញាសិំ; ជរាមរណសមុទយំ អព្ភញ្ញាសិំ; ជរាមរណនិរោធំ អព្ភញ្ញាសិំ; ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អព្ភញ្ញាសិំ. តមនុគច្ឆិំ; តមនុគច្ឆន្តោ ជាតិំ អព្ភញ្ញាសិំ…បេ… ភវំ អព្ភញ្ញាសិំ… ឧបាទានំ អព្ភញ្ញាសិំ… តណ្ហំ អព្ភញ្ញាសិំ… វេទនំ អព្ភញ្ញាសិំ… ផស្សំ អព្ភញ្ញាសិំ… សឡាយតនំ អព្ភញ្ញាសិំ… នាមរូបំ អព្ភញ្ញាសិំ… វិញ្ញាណំ អព្ភញ្ញាសិំ. តមនុគច្ឆិំ; តមនុគច្ឆន្តោ សង្ខារេ អព្ភញ្ញាសិំ; សង្ខារសមុទយំ អព្ភញ្ញាសិំ; សង្ខារនិរោធំ អព្ភញ្ញាសិំ; សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អព្ភញ្ញាសិំ. តទភិញ្ញា អាចិក្ខិំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ. តយិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញំ បុថុភូតំ យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិត’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. សម្មសសុត្តំ

៦៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កុរូសុ វិហរតិ កម្មាសធម្មំ នាម កុរូនំ និគមោ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សម្មសថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អន្តរំ សម្មស’’ន្តិ [អន្តរា សម្មសនន្តិ (សី.)]. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, សម្មសាមិ អន្តរំ សម្មស’’ន្តិ. ‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, ភិក្ខុ, សម្មសសិ អន្តរំ សម្មស’’ន្តិ? អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ព្យាកាសិ. យថា សោ ភិក្ខុ ព្យាកាសិ ន សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ចិត្តំ អារាធេសិ.

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតស្ស, ភគវា, កាលោ; ឯតស្ស, សុគត, កាលោ; យំ ភគវា អន្តរំ សម្មសំ ភាសេយ្យ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេនហានន្ទ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មសមានោ សម្មសតិ អន្តរំ សម្មសំ [សម្មសនំ (សី.)] – ‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ជរាមរណំ. ឥទំ ខោ ទុក្ខំ កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ, កិស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’តិ? សោ សម្មសមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ជរាមរណំ. ឥទំ ខោ ទុក្ខំ ឧបធិនិទានំ ឧបធិសមុទយំ ឧបធិជាតិកំ ឧបធិបភវំ, ឧបធិស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ឧបធិស្មិំ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’តិ. សោ ជរាមរណញ្ច បជានាតិ ជរាមរណសមុទយញ្ច បជានាតិ ជរាមរណនិរោធញ្ច បជានាតិ យា ច ជរាមរណនិរោធសារុប្បគាមិនី បដិបទា តញ្ច បជានាតិ. តថាបដិបន្នោ ច ហោតិ អនុធម្មចារី. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោ ជរាមរណនិរោធាយ.

‘‘អថាបរំ សម្មសមានោ សម្មសតិ អន្តរំ សម្មសំ – ‘ឧបធិ បនាយំ កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ, កិស្មិំ សតិ ឧបធិ ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ឧបធិ ន ហោតី’តិ? សោ សម្មសមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘ឧបធិ តណ្ហានិទានោ តណ្ហាសមុទយោ តណ្ហាជាតិកោ តណ្ហាបភវោ, តណ្ហាយ សតិ ឧបធិ ហោតិ, តណ្ហាយ អសតិ ឧបធិ ន ហោតី’តិ. សោ ឧបធិញ្ច បជានាតិ ឧបធិសមុទយញ្ច បជានាតិ ឧបធិនិរោធញ្ច បជានាតិ យា ច ឧបធិនិរោធសារុប្បគាមិនី បដិបទា តញ្ច បជានាតិ. តថា បដិបន្នោ ច ហោតិ អនុធម្មចារី. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោ ឧបធិនិរោធាយ.

‘‘អថាបរំ សម្មសមានោ សម្មសតិ អន្តរំ សម្មសំ – ‘តណ្ហា បនាយំ កត្ថ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, កត្ថ និវិសមានា និវិសតី’តិ? សោ សម្មសមានោ ឯវំ ជានាតិ – យំ ខោ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ. កិញ្ច លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ? ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ, សាតរូបំ. ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ. សោតំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ…បេ… ឃានំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ… ជិវ្ហា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ… កាយោ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ… មនោ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ.

‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ និច្ចតោ អទ្ទក្ខុំ សុខតោ អទ្ទក្ខុំ អត្តតោ អទ្ទក្ខុំ អារោគ្យតោ អទ្ទក្ខុំ ខេមតោ អទ្ទក្ខុំ. តេ តណ្ហំ វឌ្ឍេសុំ. យេ តណ្ហំ វឌ្ឍេសុំ តេ ឧបធិំ វឌ្ឍេសុំ. យេ ឧបធិំ វឌ្ឍេសុំ តេ ទុក្ខំ វឌ្ឍេសុំ. យេ ទុក្ខំ វឌ្ឍេសុំ តេ ន បរិមុច្ចិំសុ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ន បរិមុច្ចិំសុ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យេបិ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, អនាគតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ និច្ចតោ ទក្ខិស្សន្តិ [ទក្ខិន្តិ (សី.)] សុខតោ ទក្ខិស្សន្តិ អត្តតោ ទក្ខិស្សន្តិ អារោគ្យតោ ទក្ខិស្សន្តិ ខេមតោ ទក្ខិស្សន្តិ. តេ តណ្ហំ វឌ្ឍិស្សន្តិ. យេ តណ្ហំ វឌ្ឍិស្សន្តិ តេ ឧបធិំ វឌ្ឍិស្សន្តិ. យេ ឧបធិំ វឌ្ឍិស្សន្តិ តេ ទុក្ខំ វឌ្ឍិស្សន្តិ. យេ ទុក្ខំ វឌ្ឍិស្សន្តិ តេ ន បរិមុច្ចិស្សន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ន បរិមុច្ចិស្សន្តិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យេបិ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ និច្ចតោ បស្សន្តិ សុខតោ បស្សន្តិ អត្តតោ បស្សន្តិ អារោគ្យតោ បស្សន្តិ ខេមតោ បស្សន្តិ. តេ តណ្ហំ វឌ្ឍេន្តិ. យេ តណ្ហំ វឌ្ឍេន្តិ តេ ឧបធិំ វឌ្ឍេន្តិ. យេ ឧបធិំ វឌ្ឍេន្តិ តេ ទុក្ខំ វឌ្ឍេន្តិ. យេ ទុក្ខំ វឌ្ឍេន្តិ តេ ន បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ន បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាបានីយកំសោ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ. សោ ច ខោ វិសេន សំសដ្ឋោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឃម្មាភិតត្តោ ឃម្មបរេតោ កិលន្តោ តសិតោ បិបាសិតោ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អយំ តេ, អម្ភោ បុរិស, អាបានីយកំសោ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ; សោ ច ខោ វិសេន សំសដ្ឋោ. សចេ អាកង្ខសិ បិវ. បិវតោ ហិ ខោ តំ ឆាទេស្សតិ វណ្ណេនបិ គន្ធេនបិ រសេនបិ, បិវិត្វា ច បន តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆសិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’ន្តិ. សោ តំ អាបានីយកំសំ សហសា អប្បដិសង្ខា បិវេយ្យ, នប្បដិនិស្សជ្ជេយ្យ. សោ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ ហិ កេចិ អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ…បេ… អនាគតមទ្ធានំ…បេ… ឯតរហិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ និច្ចតោ បស្សន្តិ សុខតោ បស្សន្តិ អត្តតោ បស្សន្តិ អារោគ្យតោ បស្សន្តិ ខេមតោ បស្សន្តិ, តេ តណ្ហំ វឌ្ឍេន្តិ. យេ តណ្ហំ វឌ្ឍេន្តិ តេ ឧបធិំ វឌ្ឍេន្តិ. យេ ឧបធិំ វឌ្ឍេន្តិ តេ ទុក្ខំ វឌ្ឍេន្តិ. យេ ទុក្ខំ វឌ្ឍេន្តិ តេ ន បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ន បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ អនិច្ចតោ អទ្ទក្ខុំ ទុក្ខតោ អទ្ទក្ខុំ អនត្តតោ អទ្ទក្ខុំ រោគតោ អទ្ទក្ខុំ ភយតោ អទ្ទក្ខុំ, តេ តណ្ហំ បជហិំសុ. យេ តណ្ហំ បជហិំសុ តេ ឧបធិំ បជហិំសុ. យេ ឧបធិំ បជហិំសុ តេ ទុក្ខំ បជហិំសុ. យេ ទុក្ខំ បជហិំសុ តេ បរិមុច្ចិំសុ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, បរិមុច្ចិំសុ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យេបិ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, អនាគតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ អនិច្ចតោ ទក្ខិស្សន្តិ ទុក្ខតោ ទក្ខិស្សន្តិ អនត្តតោ ទក្ខិស្សន្តិ រោគតោ ទក្ខិស្សន្តិ ភយតោ ទក្ខិស្សន្តិ, តេ តណ្ហំ បជហិស្សន្តិ. យេ តណ្ហំ បជហិស្សន្តិ…បេ… បរិមុច្ចិស្សន្តិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យេបិ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ អនិច្ចតោ បស្សន្តិ ទុក្ខតោ បស្សន្តិ អនត្តតោ បស្សន្តិ រោគតោ បស្សន្តិ ភយតោ បស្សន្តិ, តេ តណ្ហំ បជហន្តិ. យេ តណ្ហំ បជហន្តិ តេ ឧបធិំ បជហន្តិ. យេ ឧបធិំ បជហន្តិ តេ ទុក្ខំ បជហន្តិ. យេ ទុក្ខំ បជហន្តិ តេ បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាបានីយកំសោ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ. សោ ច ខោ វិសេន សំសដ្ឋោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឃម្មាភិតត្តោ ឃម្មបរេតោ កិលន្តោ តសិតោ បិបាសិតោ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘អយំ តេ, អម្ភោ បុរិស, អាបានីយកំសោ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ រសសម្បន្នោ សោ ច ខោ វិសេន សំសដ្ឋោ. សចេ អាកង្ខសិ បិវ. បិវតោ ហិ ខោ តំ ឆាទេស្សតិ វណ្ណេនបិ គន្ធេនបិ រសេនបិ; បិវិត្វា ច បន តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆសិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’ន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ឯវមស្ស – ‘សក្កា ខោ មេ អយំ សុរាបិបាសិតា [សុរាបិបាសា (?)] បានីយេន វា វិនេតុំ ទធិមណ្ឌកេន វា វិនេតុំ ភដ្ឋលោណិកាយ [មដ្ឋលោណិកាយ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា វិនេតុំ លោណសោវីរកេន វា វិនេតុំ, ន ត្វេវាហំ តំ បិវេយ្យំ, យំ មម អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’តិ. សោ តំ អាបានីយកំសំ បដិសង្ខា ន បិវេយ្យ, បដិនិស្សជ្ជេយ្យ. សោ តតោនិទានំ ន មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ ហិ កេចិ អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ អនិច្ចតោ អទ្ទក្ខុំ ទុក្ខតោ អទ្ទក្ខុំ អនត្តតោ អទ្ទក្ខុំ រោគតោ អទ្ទក្ខុំ ភយតោ អទ្ទក្ខុំ, តេ តណ្ហំ បជហិំសុ. យេ តណ្ហំ បជហិំសុ តេ ឧបធិំ បជហិំសុ. យេ ឧបធិំ បជហិំសុ តេ ទុក្ខំ បជហិំសុ. យេ ទុក្ខំ បជហិំសុ តេ បរិមុច្ចិំសុ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, បរិមុច្ចិំសុ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យេបិ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, អនាគតមទ្ធានំ…បេ… ឯតរហិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ តំ អនិច្ចតោ បស្សន្តិ ទុក្ខតោ បស្សន្តិ អនត្តតោ បស្សន្តិ រោគតោ បស្សន្តិ ភយតោ បស្សន្តិ, តេ តណ្ហំ បជហន្តិ. យេ តណ្ហំ បជហន្តិ តេ ឧបធិំ បជហន្តិ. យេ ឧបធិំ បជហន្តិ តេ ទុក្ខំ បជហន្តិ. យេ ទុក្ខំ បជហន្តិ តេ បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. នឡកលាបីសុត្តំ

៦៧. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ [មហាកោដ្ឋិតោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ពារាណសិយំ វិហរន្តិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, សយំកតំ ជរាមរណំ, បរំកតំ ជរាមរណំ, សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ជរាមរណំ, ឧទាហុ អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ជរាមរណ’’ន្តិ? ‘‘ន ខោ, អាវុសោ កោដ្ឋិក, សយំកតំ ជរាមរណំ, ន បរំកតំ ជរាមរណំ, ន សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ជរាមរណំ, នាបិ អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ជរាមរណំ. អបិ ច, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, សយំកតា ជាតិ, បរំកតា ជាតិ, សយំកតា ច បរំកតា ច ជាតិ, ឧទាហុ អសយំការា អបរំការា អធិច្ចសមុប្បន្នា ជាតី’’តិ? ‘‘ន ខោ, អាវុសោ កោដ្ឋិក, សយំកតា ជាតិ, ន បរំកតា ជាតិ, ន សយំកតា ច បរំកតា ច ជាតិ, នាបិ អសយំការា អបរំការា អធិច្ចសមុប្បន្នា ជាតិ. អបិ ច, ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, សយំកតោ ភវោ…បេ… សយំកតំ ឧបាទានំ… សយំកតា តណ្ហា… សយំកតា វេទនា… សយំកតោ ផស្សោ… សយំកតំ សឡាយតនំ… សយំកតំ នាមរូបំ, បរំកតំ នាមរូបំ, សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច នាមរូបំ, ឧទាហុ អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ នាមរូប’’ន្តិ? ‘‘ន ខោ, អាវុសោ កោដ្ឋិក, សយំកតំ នាមរូបំ, ន បរំកតំ នាមរូបំ, ន សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច នាមរូបំ, នាបិ អសយំការំ អបរំការំ, អធិច្ចសមុប្បន្នំ នាមរូបំ. អបិ ច, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ.

‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, សយង្កតំ វិញ្ញាណំ, បរង្កតំ វិញ្ញាណំ, សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច វិញ្ញាណំ, ឧទាហុ អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ? ‘‘ន ខោ, អាវុសោ កោដ្ឋិក, សយំកតំ វិញ្ញាណំ, ន បរំកតំ វិញ្ញាណំ ន សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច វិញ្ញាណំ, នាបិ អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ. អបិ ច, នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ.

‘‘ឥទានេវ ខោ មយំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ ឯវំ អាជានាម – ‘ន ខ្វាវុសោ កោដ្ឋិក, សយំកតំ នាមរូបំ, ន បរំកតំ នាមរូបំ, ន សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច នាមរូបំ, នាបិ អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ នាមរូបំ. អបិ ច, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’’ន្តិ.

‘‘ឥទានេវ ច បន មយំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ ឯវំ អាជានាម – ‘ន ខ្វាវុសោ កោដ្ឋិក, សយំកតំ វិញ្ញាណំ, ន បរំកតំ វិញ្ញាណំ, ន សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច វិញ្ញាណំ, នាបិ អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ. អបិ ច, នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណ’’’ន្តិ.

‘‘យថា កថំ បនាវុសោ សារិបុត្ត, ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តេនហាវុសោ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ. ឧបមាយបិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានន្តិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, ទ្វេ នឡកលាបិយោ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ; វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ; នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ; សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. តាសំ ចេ, អាវុសោ, នឡកលាបីនំ ឯកំ អាកឌ្ឍេយ្យ, ឯកា បបតេយ្យ; អបរំ ចេ អាកឌ្ឍេយ្យ, អបរា បបតេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, នាមរូបនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ; វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ; នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ; សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ សារិបុត្ត; អព្ភុតំ, អាវុសោ សារិបុត្ត! យាវសុភាសិតំ ចិទំ អាយស្មតា សារិបុត្តេន. ឥទញ្ច បន មយំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ ឥមេហិ ឆត្តិំសាយ វត្ថូហិ អនុមោទាម – ‘ជរាមរណស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ធម្មកថិកោ ភិក្ខូតិ អលំ វចនាយ. ជរាមរណស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ, ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ភិក្ខូតិ អលំ វចនាយ. ជរាមរណស្ស ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុ និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោ ភិក្ខូតិ អលំ វចនាយ. ជាតិយា ចេ… ភវស្ស ចេ… ឧបាទានស្ស ចេ… តណ្ហាយ ចេ… វេទនាយ ចេ… ផស្សស្ស ចេ… សឡាយតនស្ស ចេ… នាមរូបស្ស ចេ… វិញ្ញាណស្ស ចេ… សង្ខារានំ ចេ… អវិជ្ជាយ ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ធម្មកថិកោ ភិក្ខូតិ អលំ វចនាយ. អវិជ្ជាយ ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុ និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ, ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ភិក្ខូតិ អលំ វចនាយ. អវិជ្ជាយ ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុ និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ, ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោ ភិក្ខូតិ អលំ វចនាយា’’’តិ. សត្តមំ.

៨. កោសម្ពិសុត្តំ

៦៨. ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច មុសិលោ [មូសិលោ (សី.), មុសីលោ (បី.)] អាយស្មា ច បវិដ្ឋោ [សវិដ្ឋោ (សី. បី.)] អាយស្មា ច នារទោ អាយស្មា ច អានន្ទោ កោសម្ពិយំ វិហរន្តិ ឃោសិតារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា បវិដ្ឋោ អាយស្មន្តំ មុសិលំ ឯតទវោច – ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ មុសិល, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ មុសិលស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ មុសិល, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ មុសិលស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ភវបច្ចយា ជាតីតិ…បេ… ឧបាទានបច្ចយា ភវោតិ… តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ… វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិ… ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ… សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ… នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ… សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’’តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’’តិ.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ មុសិល, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ មុសិលស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’’តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ មុសិល, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ មុសិលស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោតិ…បេ… ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោតិ… តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោតិ… វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោតិ… ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ… សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោតិ… នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោតិ… វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោតិ … សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោតិ… អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’’តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ មុសិល, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ មុសិលស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’’’ន្តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’’’ន្តិ.

‘‘តេនហាយស្មា មុសិលោ អរហំ ខីណាសវោ’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា មុសិលោ តុណ្ហី អហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា នារទោ អាយស្មន្តំ បវិដ្ឋំ ឯតទវោច – ‘‘សាធាវុសោ បវិដ្ឋ, អហំ ឯតំ បញ្ហំ លភេយ្យំ. មំ ឯតំ បញ្ហំ បុច្ឆ. អហំ តេ ឯតំ បញ្ហំ ព្យាករិស្សាមី’’តិ. ‘‘លភតាយស្មា នារទោ ឯតំ បញ្ហំ. បុច្ឆាមហំ អាយស្មន្តំ នារទំ ឯតំ បញ្ហំ. ព្យាករោតុ ច មេ អាយស្មា នារទោ ឯតំ បញ្ហំ’’.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ នារទ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ នារទស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ នារទ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ នារទស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ភវបច្ចយា ជាតិ…បេ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’’តិ.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ នារទ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ នារទស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’’តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ នារទ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ នារទស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោតិ…បេ… អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’’តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’’តិ.

‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ នារទ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថាយស្មតោ នារទស្ស បច្ចត្តមេវ ញាណំ – ‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’’’ន្តិ? ‘‘អញ្ញត្រេវ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, សទ្ធាយ អញ្ញត្រ រុចិយា អញ្ញត្រ អនុស្សវា អញ្ញត្រ អាការបរិវិតក្កា អញ្ញត្រ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អហមេតំ ជានាមិ អហមេតំ បស្សាមិ – ‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’’’ន្តិ.

‘‘តេនហាយស្មា នារទោ អរហំ ខីណាសវោ’’តិ? ‘‘‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’ន្តិ ខោ មេ, អាវុសោ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ, ន ចម្ហិ អរហំ ខីណាសវោ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, កន្តារមគ្គេ ឧទបានោ. តត្រ នេវស្ស រជ្ជុ ន ឧទកវារកោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឃម្មាភិតត្តោ ឃម្មបរេតោ កិលន្តោ តសិតោ បិបាសិតោ, សោ តំ ឧទបានំ ឱលោកេយ្យ. តស្ស ‘ឧទក’ន្តិ ហិ ខោ ញាណំ អស្ស, ន ច កាយេន ផុសិត្វា វិហរេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, ‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’ន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ, ន ចម្ហិ អរហំ ខីណាសវោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ អាយស្មន្តំ បវិដ្ឋំ ឯតទវោច – ‘‘ឯវំវាទី [ឯវំវាទិំ (?)] ត្វំ, អាវុសោ បវិដ្ឋ, អាយស្មន្តំ នារទំ កិំ វទេសី’’តិ? ‘‘ឯវំវាទាហំ, អាវុសោ អានន្ទ, អាយស្មន្តំ នារទំ ន កិញ្ចិ វទាមិ អញ្ញត្រ កល្យាណា អញ្ញត្រ កុសលា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ឧបយន្តិសុត្តំ

៦៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ…បេ… ‘‘មហាសមុទ្ទោ, ភិក្ខវេ, ឧបយន្តោ មហានទិយោ ឧបយាបេតិ, មហានទិយោ ឧបយន្តិយោ កុន្នទិយោ ឧបយាបេន្តិ, កុន្នទិយោ ឧបយន្តិយោ មហាសោព្ភេ ឧបយាបេន្តិ, មហាសោព្ភា ឧបយន្តា កុសោព្ភេ ឧបយាបេន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជា ឧបយន្តី សង្ខារេ ឧបយាបេតិ, សង្ខារា ឧបយន្តា វិញ្ញាណំ ឧបយាបេន្តិ, វិញ្ញាណំ ឧបយន្តំ នាមរូបំ ឧបយាបេតិ, នាមរូបំ ឧបយន្តំ សឡាយតនំ ឧបយាបេតិ, សឡាយតនំ ឧបយន្តំ ផស្សំ ឧបយាបេតិ, ផស្សោ ឧបយន្តោ វេទនំ ឧបយាបេតិ, វេទនា ឧបយន្តី តណ្ហំ ឧបយាបេតិ, តណ្ហា ឧបយន្តី ឧបាទានំ ឧបយាបេតិ, ឧបាទានំ ឧបយន្តំ ភវំ ឧបយាបេតិ, ភវោ ឧបយន្តោ ជាតិំ ឧបយាបេតិ, ជាតិ ឧបយន្តី ជរាមរណំ ឧបយាបេតិ.

‘‘មហាសមុទ្ទោ, ភិក្ខវេ, អបយន្តោ មហានទិយោ អបយាបេតិ, មហានទិយោ អបយន្តិយោ កុន្នទិយោ អបយាបេន្តិ, កុន្នទិយោ អបយន្តិយោ មហាសោព្ភេ អបយាបេន្តិ, មហាសោព្ភា អបយន្តា កុសោព្ភេ អបយាបេន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជា អបយន្តី សង្ខារេ អបយាបេតិ, សង្ខារា អបយន្តា វិញ្ញាណំ អបយាបេន្តិ, វិញ្ញាណំ អបយន្តំ នាមរូបំ អបយាបេតិ, នាមរូបំ អបយន្តំ សឡាយតនំ អបយាបេតិ, សឡាយតនំ អបយន្តំ ផស្សំ អបយាបេតិ, ផស្សោ អបយន្តោ វេទនំ អបយាបេតិ, វេទនា អបយន្តី តណ្ហំ អបយាបេតិ, តណ្ហា អបយន្តី ឧបាទានំ អបយាបេតិ, ឧបាទានំ អបយន្តំ ភវំ អបយាបេតិ, ភវោ អបយន្តោ ជាតិំ អបយាបេតិ, ជាតិ អបយន្តី ជរាមរណំ អបយាបេតី’’តិ. នវមំ.

១០. សុសិមសុត្តំ

៧០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរ-បិណ្ឌបាត-សេនាសន-គិលានប្បច្ចយ-ភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរ-បិណ្ឌបាត-សេនាសនគិលានប្បច្ចយ-ភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. អញ្ញតិត្ថិយា បន បរិព្ពាជកា អសក្កតា ហោន្តិ អគរុកតា អមានិតា អបូជិតា អនបចិតា, ន លាភិនោ ចីវរ-បិណ្ឌបាត-សេនាសនគិលានប្បច្ចយ-ភេសជ្ជបរិក្ខារានំ.

តេន ខោ បន សមយេន សុសិមោ [សុសីមោ (សី. ក.)] បរិព្ពាជកោ រាជគហេ បដិវសតិ មហតិយា បរិព្ពាជកបរិសាយ សទ្ធិំ. អថ ខោ សុសិមស្ស បរិព្ពាជកស្ស បរិសា សុសិមំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អាវុសោ សុសិម, សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយំ ចរ. ត្វំ ធម្មំ បរិយាបុណិត្វា អម្ហេ វាចេយ្យាសិ [វាចេស្សសិ (បី. ក.)]. តំ មយំ ធម្មំ បរិយាបុណិត្វា គិហីនំ ភាសិស្សាម. ឯវំ មយម្បិ សក្កតា ភវិស្សាម គរុកតា មានិតា បូជិតា អបចិតា លាភិនោ ចីវរ-បិណ្ឌបាតសេនាសន-គិលានប្បច្ចយ-ភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ សុសិមោ បរិព្ពាជកោ សកាយ បរិសាយ បដិស្សុណិត្វា យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សុសិមោ បរិព្ពាជកោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, អាវុសោ អានន្ទ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សុសិមំ បរិព្ពាជកំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ភន្តេ, សុសិមោ បរិព្ពាជកោ ឯវមាហ – ‘ឥច្ឆាមហំ, អាវុសោ អានន្ទ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’’ន្តិ. ‘‘តេនហានន្ទ, សុសិមំ បព្ពាជេថា’’តិ. អលត្ថ ខោ សុសិមោ បរិព្ពាជកោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា ហោតិ – ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមា’’តិ. អស្សោសិ ខោ អាយស្មា សុសិមោ – ‘‘សម្ពហុលេហិ កិរ ភិក្ខូហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា សុសិមោ យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សុសិមោ តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំ កិរាយស្មន្តេហិ ភគវតោ សន្តិកេ អញ្ញា ព្យាកតា – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមា’’តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ.

‘‘អបិ បន [អបិ នុ (សី. ស្យា. កំ.) ឯវមុបរិបិ] តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោថ – ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោថ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោថ; អាវិភាវំ, តិរោភាវំ, តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានា គច្ឆថ, សេយ្យថាបិ អាកាសេ; បថវិយាបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោថ, សេយ្យថាបិ ឧទកេ; ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេ គច្ឆថ, សេយ្យថាបិ បថវិយំ; អាកាសេបិ បល្លង្កេន កមថ, សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ; ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរិមសថ បរិមជ្ជថ, យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ឧភោ សទ្ទេ សុណាថ ទិព្ពេ ច មានុសេ ច យេ ទូរេ សន្តិកេ ចា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាថ – សរាគំ វា ចិត្តំ សរាគំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; វីតរាគំ វា ចិត្តំ វីតរាគំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; សទោសំ វា ចិត្តំ សទោសំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; វីតទោសំ វា ចិត្តំ វីតទោសំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; សមោហំ វា ចិត្តំ សមោហំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; វីតមោហំ វា ចិត្តំ វីតមោហំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; សំខិត្តំ វា ចិត្តំ សំខិត្តំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; វិក្ខិត្តំ វា ចិត្តំ វិក្ខិត្តំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; មហគ្គតំ វា ចិត្តំ មហគ្គតំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; អមហគ្គតំ វា ចិត្តំ អមហគ្គតំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; សឧត្តរំ វា ចិត្តំ សឧត្តរំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; អនុត្តរំ វា ចិត្តំ អនុត្តរំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; សមាហិតំ វា ចិត្តំ សមាហិតំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; អសមាហិតំ វា ចិត្តំ អសមាហិតំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; វិមុត្តំ វា ចិត្តំ វិមុត្តំ ចិត្តន្តិ បជានាថ; អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ អវិមុត្តំ ចិត្តន្តិ បជានាថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរថ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ តិស្សោបិ ជាតិយោ ចតស្សោបិ ជាតិយោ បញ្ចបិ ជាតិយោ ទសបិ ជាតិយោ វីសម្បិ ជាតិយោ តិំសម្បិ ជាតិយោ ចត្តារីសម្បិ ជាតិយោ បញ្ញាសម្បិ ជាតិយោ ជាតិសតម្បិ ជាតិសហស្សម្បិ ជាតិសតសហស្សម្បិ, អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ វិវដ្ដកប្បេ អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ – ‘អមុត្រាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខបដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិំ; តត្រាបាសិំ ឯវំនាមោ ឯវំគោត្តោ ឯវំវណ្ណោ ឯវមាហារោ ឯវំសុខទុក្ខបដិសំវេទី ឯវមាយុបរិយន្តោ, សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោ’តិ. ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សថ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាថ – ‘ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា, អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា, តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបន្នា; ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចីសុចរិតេន សមន្នាគតា មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា, អរិយានំ អនុបវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នា’តិ, ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សថ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ, សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អារុប្បា, តេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’.

‘‘ឯត្ថ ទានិ អាយស្មន្តោ ឥទញ្ច វេយ្យាករណំ ឥមេសញ្ច ធម្មានំ អសមាបត្តិ; ឥទំ នោ, អាវុសោ, កថ’’ន្តិ? ‘‘បញ្ញាវិមុត្តា ខោ មយំ, អាវុសោ សុសិមា’’តិ.

‘‘ន ខ្វាហំ ឥមស្ស អាយស្មន្តានំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. សាធុ មេ អាយស្មន្តោ តថា ភាសន្តុ យថាហំ ឥមស្ស អាយស្មន្តានំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘អាជានេយ្យាសិ វា ត្វំ, អាវុសោ សុសិម, ន វា ត្វំ អាជានេយ្យាសិ អថ ខោ បញ្ញាវិមុត្តា មយ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា សុសិមោ ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សុសិមោ យាវតកោ តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អហោសិ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ. ‘‘បុព្ពេ ខោ, សុសិម, ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, បច្ឆា និព្ពានេ ញាណ’’ន្តិ.

‘‘ន ខ្វាហំ, ភន្តេ, ឥមស្ស ភគវតា [ភគវតោ (បី.)] សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា តថា ភាសតុ យថាហំ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘អាជានេយ្យាសិ វា ត្វំ, សុសិម, ន វា ត្វំ អាជានេយ្យាសិ, អថ ខោ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ បុព្ពេ, បច្ឆា និព្ពានេ ញាណំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សុសិម, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សញ្ញា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’…បេ… ‘‘សង្ខារា និច្ចា វា អនិច្ចា វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចា, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តស្មាតិហ, សុសិម, យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ នេតំ មម នេសោហមស្មិ ន មេសោ អត្តាតិ; ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. យា កាចិ វេទនា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកា វា សុខុមា វា ហីនា វា បណីតា វា យា ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពា វេទនា នេតំ មម នេសោហមស្មិ ន មេសោ អត្តាតិ; ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកា វា សុខុមា វា ហីនា វា បណីតា វា យេ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពេ សង្ខារា នេតំ មម នេសោហមស្មិ ន មេសោ អត្តាតិ; ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ. យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ នេតំ មម នេសោហមស្មិ ន មេសោ អត្តាតិ; ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ឯវំ បស្សំ, សុសិម, សុតវា អរិយសាវកោ រូបស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, វេទនាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សញ្ញាយបិ និព្ពិន្ទតិ, សង្ខារេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, វិញ្ញាណស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ, វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ.

‘‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’ន្តិ, សុសិម, បស្សសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’តិ, សុសិម, បស្សសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’តិ, សុសិម, បស្សសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’ន្តិ, សុសិម, បស្សសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិ… ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ… សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ… នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ… សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ, សុសិម, បស្សសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’តិ, សុសិម, បស្សសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘‘ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ’តិ សុសិម, បស្សសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោតិ… តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោតិ… វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោតិ… ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ… សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោតិ… នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោតិ… វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោតិ… សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោតិ… អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោតិ, សុសិម, បស្សសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ បន ត្វំ, សុសិម, ឯវំ ជានន្តោ ឯវំ បស្សន្តោ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោសិ – ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោសិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោសិ; អាវិភាវំ, តិរោភាវំ, តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆសិ, សេយ្យថាបិ អាកាសេ; បថវិយាបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោសិ, សេយ្យថាបិ ឧទកេ; ឧទកេបិ អភិជ្ជមានោ គច្ឆសិ, សេយ្យថាបិ បថវិយំ; អាកាសេបិ បល្លង្កេន កមសិ, សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ; ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរិមសសិ បរិមជ្ជសិ, យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ បន ត្វំ, សុសិម, ឯវំ ជានន្តោ ឯវំ បស្សន្តោ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ឧភោ សទ្ទេ សុណសិ ទិព្ពេ ច មានុសេ ច យេ ទូរេ សន្តិកេ ចា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ បន ត្វំ, សុសិម, ឯវំ ជានន្តោ ឯវំ បស្សន្តោ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាសិ – សរាគំ វា ចិត្តំ សរាគំ ចិត្តន្តិ បជានាសិ…បេ… វិមុត្តំ វា ចិត្តំ វិមុត្តំ ចិត្តន្តិ បជានាសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ បន ត្វំ, សុសិម, ឯវំ ជានន្តោ ឯវំ បស្សន្តោ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរសិ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ បន ត្វំ, សុសិម, ឯវំ ជានន្តោ ឯវំ បស្សន្តោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សសិ ចវមានេ…បេ… យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ បន ត្វំ, សុសិម, ឯវំ ជានន្តោ ឯវំ បស្សន្តោ យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ, អារុប្បា តេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរសី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯត្ថ ទានិ, សុសិម, ឥទញ្ច វេយ្យាករណំ ឥមេសញ្ច ធម្មានំ អសមាបត្តិ, ឥទំ នោ, សុសិម, កថ’’ន្តិ?

អថ ខោ អាយស្មា សុសិមោ ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ចយោ មំ, ភន្តេ, អច្ចគមា យថាពាលំ យថាមូឡ្ហំ យថាអកុសលំ, យ្វាហំ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ ធម្មត្ថេនកោ បព្ពជិតោ. តស្ស មេ, ភន្តេ, ភគវា អច្ចយំ អច្ចយតោ បដិគ្គណ្ហាតុ អាយតិំ សំវរាយា’’តិ.

‘‘តគ្ឃ ត្វំ, សុសិម, អច្ចយោ អច្ចគមា យថាពាលំ យថាមូឡ្ហំ យថាអកុសលំ, យោ ត្វំ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ ធម្មត្ថេនកោ បព្ពជិតោ. សេយ្យថាបិ, សុសិម, ចោរំ អាគុចារិំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេយ្យុំ – ‘អយំ តេ, ទេវ, ចោរោ អាគុចារី, ឥមស្ស យំ ឥច្ឆសិ តំ ទណ្ឌំ បណេហី’តិ. តមេនំ រាជា ឯវំ វទេយ្យ – ‘គច្ឆថ, ភោ, ឥមំ បុរិសំ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ខរស្សរេន បណវេន រថិយាយ រថិយំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេត្វា ទក្ខិណេន ទ្វារេន និក្ខាមេត្វា ទក្ខិណតោ នគរស្ស សីសំ ឆិន្ទថា’តិ. តមេនំ រញ្ញោ បុរិសា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ខរស្សរេន បណវេន រថិយាយ រថិយំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ បរិនេត្វា ទក្ខិណេន ទ្វារេន និក្ខាមេត្វា ទក្ខិណតោ នគរស្ស សីសំ ឆិន្ទេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, សុសិម, អបិ នុ សោ បុរិសោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘យំ ខោ សោ, សុសិម, បុរិសោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទិយេថ [បដិសំវេទិយេថ វា, ន វា បដិសំវេទិយេថ (ក.)]. យា ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ ធម្មត្ថេនកស្ស បព្ពជ្ជា, អយំ តតោ ទុក្ខវិបាកតរា ច កដុកវិបាកតរា ច, អបិ ច វិនិបាតាយ សំវត្តតិ. យតោ ច ខោ ត្វំ, សុសិម, អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោសិ តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាម. វុទ្ធិ ហេសា, សុសិម, អរិយស្ស វិនយេ យោ អច្ចយំ អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ បដិករោតិ, អាយតិញ្ច [អាយតិំ (ស្យា. កំ.)] សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ. ទសមំ.

មហាវគ្គោ សត្តមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ទ្វេ អស្សុតវតា វុត្តា, បុត្តមំសេន ចាបរំ;

អត្ថិរាគោ ច នគរំ, សម្មសំ នឡកលាបិយំ;

កោសម្ពី ឧបយន្តិ ច, ទសមោ សុសិមេន ចាតិ [ទសមោ វុត្តោ សុសីមេនាតិ (សី.)].