១. បរិវីមំសនសុត្តំ

៥១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសេយ្យ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវំនេត្តិកា ភគវំបដិសរណា. សាធុ វត, ភន្តេ, ភគវន្តំយេវ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ, ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសតិ – ‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ជរាមរណំ; ឥទំ នុ ខោ ទុក្ខំ កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ? កិស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’តិ? សោ បរិវីមំសមានោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ជរាមរណំ, ឥទំ ខោ ទុក្ខំ ជាតិនិទានំ ជាតិសមុទយំ ជាតិជាតិកំ ជាតិប្បភវំ. ជាតិយា សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិយា អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’’’តិ.

‘‘សោ ជរាមរណញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណសមុទយញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណនិរោធញ្ច បជានាតិ, យា ច ជរាមរណនិរោធសារុប្បគាមិនី បដិបទា តញ្ច បជានាតិ, តថា បដិបន្នោ ច ហោតិ អនុធម្មចារី; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោ ជរាមរណនិរោធាយ.

‘‘អថាបរំ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសតិ – ‘ជាតិ បនាយំ កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា, កិស្មិំ សតិ ជាតិ ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជាតិ ន ហោតី’តិ? សោ បរិវីមំសមានោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ជាតិ ភវនិទានា ភវសមុទយា ភវជាតិកា ភវប្បភវា; ភវេ សតិ ជាតិ ហោតិ, ភវេ អសតិ ជាតិ ន ហោតី’’’តិ.

‘‘សោ ជាតិញ្ច បជានាតិ, ជាតិសមុទយញ្ច បជានាតិ, ជាតិនិរោធញ្ច បជានាតិ, យា ច ជាតិនិរោធសារុប្បគាមិនី បដិបទា តញ្ច បជានាតិ, តថា បដិបន្នោ ច ហោតិ អនុធម្មចារី; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោ ជាតិនិរោធាយ.

‘‘អថាបរំ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសតិ – ‘ភវោ បនាយំ កិំនិទានោ…បេ… ឧបាទានំ បនិទំ កិំនិទានំ… តណ្ហា បនាយំ កិំនិទានា… វេទនា… ផស្សោ… សឡាយតនំ បនិទំ កិំនិទានំ… នាមរូបំ បនិទំ… វិញ្ញាណំ បនិទំ… សង្ខារា បនិមេ កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា; កិស្មិំ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, កិស្មិំ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តី’តិ? សោ បរិវីមំសមានោ ឯវំ បជានាតិ – ‘សង្ខារា អវិជ្ជានិទានា អវិជ្ជាសមុទយា អវិជ្ជាជាតិកា អវិជ្ជាបភវា; អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, អវិជ្ជាយ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តី’’’តិ.

‘‘សោ សង្ខារេ ច បជានាតិ, សង្ខារសមុទយញ្ច បជានាតិ, សង្ខារនិរោធញ្ច បជានាតិ, យា ច សង្ខារនិរោធសារុប្បគាមិនី បដិបទា តញ្ច បជានាតិ, តថា បដិបន្នោ ច ហោតិ អនុធម្មចារី; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោ សង្ខារនិរោធាយ.

‘‘អវិជ្ជាគតោ យំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញំ ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. អបុញ្ញំ ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អបុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. អានេញ្ជំ ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ អានេញ្ជូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីនា ហោតិ វិជ្ជា ឧប្បន្នា, សោ អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទា នេវ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ ន អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ ន អានេញ្ជាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ. អនភិសង្ខរោន្តោ អនភិសញ្ចេតយន្តោ ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតិ; អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតិ, អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ.

‘‘សោ សុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ. ទុក្ខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ. អទុក្ខមសុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ. សោ សុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ វេទយតិ. ទុក្ខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ [តំ វេទនំ (សី. បី.), វេទនំ (ក.)] វេទយតិ. អទុក្ខមសុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ វេទយតិ.

‘‘សោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ, ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ. កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តិ, សរីរានិ អវសិស្សន្តីតិ បជានាតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ កុម្ភការបាកា ឧណ្ហំ កុម្ភំ ឧទ្ធរិត្វា សមេ ភូមិភាគេ បដិសិស្សេយ្យ [បដិវិសេយ្យ (សី.), បតិដ្ឋបេយ្យ (ស្យា. កំ. បី.), បដិសេវេយ្យ (ដីកា)]. តត្រ យាយំ ឧស្មា សា តត្ថេវ វូបសមេយ្យ, កបល្លានិ អវសិស្សេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ, ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ. កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តិ, សរីរានិ អវសិស្សន្តីតិ បជានាតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ ខោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ បុញ្ញាភិសង្ខារំ វា អភិសង្ខរេយ្យ អបុញ្ញាភិសង្ខារំ វា អភិសង្ខរេយ្យ អានេញ្ជាភិសង្ខារំ វា អភិសង្ខរេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន សង្ខារេសុ អសតិ, សង្ខារនិរោធា អបិ នុ ខោ វិញ្ញាណំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន វិញ្ញាណេ អសតិ, វិញ្ញាណនិរោធា អបិ នុ ខោ នាមរូបំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន នាមរូបេ អសតិ, នាមរូបនិរោធា អបិ នុ ខោ សឡាយតនំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន សឡាយតនេ អសតិ, សឡាយតននិរោធា អបិ នុ ខោ ផស្សោ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន ផស្សេ អសតិ, ផស្សនិរោធា អបិ នុ ខោ វេទនា បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន វេទនាយ អសតិ, វេទនានិរោធា អបិ នុ ខោ តណ្ហា បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន តណ្ហាយ អសតិ, តណ្ហានិរោធា អបិ នុ ខោ ឧបាទានំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន ឧបាទានេ អសតិ, ឧបាទាននិរោធា អបិ នុ ខោ ភវោ បញ្ញាយេថា’’តិ. ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន ភវេ អសតិ, ភវនិរោធា អបិ នុ ខោ ជាតិ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន ជាតិយា អសតិ, ជាតិនិរោធា អបិ នុ ខោ ជរាមរណំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខវេ, ឯវមេតំ, ភិក្ខវេ, នេតំ អញ្ញថា. សទ្ទហថ មេ តំ, ភិក្ខវេ, អធិមុច្ចថ, និក្កង្ខា ឯត្ថ ហោថ និព្ពិចិកិច្ឆា. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ. បឋមំ.