៦. ទុក្ខវគ្គោ

១. បរិវីមំសនសុត្តំ

៥១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសេយ្យ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវំនេត្តិកា ភគវំបដិសរណា. សាធុ វត, ភន្តេ, ភគវន្តំយេវ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ, ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសតិ – ‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ជរាមរណំ; ឥទំ នុ ខោ ទុក្ខំ កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ? កិស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’តិ? សោ បរិវីមំសមានោ ឯវំ បជានាតិ – ‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ជរាមរណំ, ឥទំ ខោ ទុក្ខំ ជាតិនិទានំ ជាតិសមុទយំ ជាតិជាតិកំ ជាតិប្បភវំ. ជាតិយា សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិយា អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’’’តិ.

‘‘សោ ជរាមរណញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណសមុទយញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណនិរោធញ្ច បជានាតិ, យា ច ជរាមរណនិរោធសារុប្បគាមិនី បដិបទា តញ្ច បជានាតិ, តថា បដិបន្នោ ច ហោតិ អនុធម្មចារី; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោ ជរាមរណនិរោធាយ.

‘‘អថាបរំ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសតិ – ‘ជាតិ បនាយំ កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា, កិស្មិំ សតិ ជាតិ ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជាតិ ន ហោតី’តិ? សោ បរិវីមំសមានោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ជាតិ ភវនិទានា ភវសមុទយា ភវជាតិកា ភវប្បភវា; ភវេ សតិ ជាតិ ហោតិ, ភវេ អសតិ ជាតិ ន ហោតី’’’តិ.

‘‘សោ ជាតិញ្ច បជានាតិ, ជាតិសមុទយញ្ច បជានាតិ, ជាតិនិរោធញ្ច បជានាតិ, យា ច ជាតិនិរោធសារុប្បគាមិនី បដិបទា តញ្ច បជានាតិ, តថា បដិបន្នោ ច ហោតិ អនុធម្មចារី; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោ ជាតិនិរោធាយ.

‘‘អថាបរំ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសតិ – ‘ភវោ បនាយំ កិំនិទានោ…បេ… ឧបាទានំ បនិទំ កិំនិទានំ… តណ្ហា បនាយំ កិំនិទានា… វេទនា… ផស្សោ… សឡាយតនំ បនិទំ កិំនិទានំ… នាមរូបំ បនិទំ… វិញ្ញាណំ បនិទំ… សង្ខារា បនិមេ កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា; កិស្មិំ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, កិស្មិំ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តី’តិ? សោ បរិវីមំសមានោ ឯវំ បជានាតិ – ‘សង្ខារា អវិជ្ជានិទានា អវិជ្ជាសមុទយា អវិជ្ជាជាតិកា អវិជ្ជាបភវា; អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, អវិជ្ជាយ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តី’’’តិ.

‘‘សោ សង្ខារេ ច បជានាតិ, សង្ខារសមុទយញ្ច បជានាតិ, សង្ខារនិរោធញ្ច បជានាតិ, យា ច សង្ខារនិរោធសារុប្បគាមិនី បដិបទា តញ្ច បជានាតិ, តថា បដិបន្នោ ច ហោតិ អនុធម្មចារី; អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសោ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ បដិបន្នោ សង្ខារនិរោធាយ.

‘‘អវិជ្ជាគតោ យំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញំ ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. អបុញ្ញំ ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អបុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. អានេញ្ជំ ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ អានេញ្ជូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីនា ហោតិ វិជ្ជា ឧប្បន្នា, សោ អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទា នេវ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ ន អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ ន អានេញ្ជាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ. អនភិសង្ខរោន្តោ អនភិសញ្ចេតយន្តោ ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតិ; អនុបាទិយំ ន បរិតស្សតិ, អបរិតស្សំ បច្ចត្តញ្ញេវ បរិនិព្ពាយតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ.

‘‘សោ សុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ. ទុក្ខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ. អទុក្ខមសុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, សា អនិច្ចាតិ បជានាតិ, អនជ្ឈោសិតាតិ បជានាតិ, អនភិនន្ទិតាតិ បជានាតិ. សោ សុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ វេទយតិ. ទុក្ខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ [តំ វេទនំ (សី. បី.), វេទនំ (ក.)] វេទយតិ. អទុក្ខមសុខំ ចេ វេទនំ វេទយតិ, វិសំយុត្តោ នំ វេទយតិ.

‘‘សោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ, ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ. កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តិ, សរីរានិ អវសិស្សន្តីតិ បជានាតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ កុម្ភការបាកា ឧណ្ហំ កុម្ភំ ឧទ្ធរិត្វា សមេ ភូមិភាគេ បដិសិស្សេយ្យ [បដិវិសេយ្យ (សី.), បតិដ្ឋបេយ្យ (ស្យា. កំ. បី.), បដិសេវេយ្យ (ដីកា)]. តត្រ យាយំ ឧស្មា សា តត្ថេវ វូបសមេយ្យ, កបល្លានិ អវសិស្សេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ, ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយាមីតិ បជានាតិ. កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតីភវិស្សន្តិ, សរីរានិ អវសិស្សន្តីតិ បជានាតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ ខោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ បុញ្ញាភិសង្ខារំ វា អភិសង្ខរេយ្យ អបុញ្ញាភិសង្ខារំ វា អភិសង្ខរេយ្យ អានេញ្ជាភិសង្ខារំ វា អភិសង្ខរេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន សង្ខារេសុ អសតិ, សង្ខារនិរោធា អបិ នុ ខោ វិញ្ញាណំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន វិញ្ញាណេ អសតិ, វិញ្ញាណនិរោធា អបិ នុ ខោ នាមរូបំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន នាមរូបេ អសតិ, នាមរូបនិរោធា អបិ នុ ខោ សឡាយតនំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន សឡាយតនេ អសតិ, សឡាយតននិរោធា អបិ នុ ខោ ផស្សោ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន ផស្សេ អសតិ, ផស្សនិរោធា អបិ នុ ខោ វេទនា បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន វេទនាយ អសតិ, វេទនានិរោធា អបិ នុ ខោ តណ្ហា បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន តណ្ហាយ អសតិ, តណ្ហានិរោធា អបិ នុ ខោ ឧបាទានំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន ឧបាទានេ អសតិ, ឧបាទាននិរោធា អបិ នុ ខោ ភវោ បញ្ញាយេថា’’តិ. ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន ភវេ អសតិ, ភវនិរោធា អបិ នុ ខោ ជាតិ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សព្ពសោ វា បន ជាតិយា អសតិ, ជាតិនិរោធា អបិ នុ ខោ ជរាមរណំ បញ្ញាយេថា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខវេ, ឯវមេតំ, ភិក្ខវេ, នេតំ អញ្ញថា. សទ្ទហថ មេ តំ, ភិក្ខវេ, អធិមុច្ចថ, និក្កង្ខា ឯត្ថ ហោថ និព្ពិចិកិច្ឆា. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ. បឋមំ.

២. ឧបាទានសុត្តំ

៥២. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ឧបាទានិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទសន្នំ វា កដ្ឋវាហានំ វីសាយ វា កដ្ឋវាហានំ តិំសាយ វា កដ្ឋវាហានំ ចត្តារីសាយ វា កដ្ឋវាហានំ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ ជលេយ្យ. តត្រ បុរិសោ កាលេន កាលំ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ ច គោមយានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ ច កដ្ឋានិ បក្ខិបេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មហាអគ្គិក្ខន្ធោ តទាហារោ តទុបាទានោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ ជលេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘ឧបាទានិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទសន្នំ វា កដ្ឋវាហានំ វីសាយ វា តិំសាយ វា ចត្តារីសាយ វា កដ្ឋវាហានំ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ ជលេយ្យ; តត្រ បុរិសោ ន កាលេន កាលំ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ, ន សុក្ខានិ ច គោមយានិ បក្ខិបេយ្យ, ន សុក្ខានិ ច កដ្ឋានិ បក្ខិបេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មហាអគ្គិក្ខន្ធោ បុរិមស្ស ច ឧបាទានស្ស បរិយាទានា អញ្ញស្ស ច អនុបហារា [អនុបាហារា (បី.)] អនាហារោ និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ, តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. សំយោជនសុត្តំ

៥៣. សាវត្ថិយំ វិហរតិ …បេ… ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តេលញ្ច បដិច្ច វដ្ដិញ្ច បដិច្ច តេលប្បទីបោ ឈាយេយ្យ. តត្រ បុរិសោ កាលេន កាលំ តេលំ អាសិញ្ចេយ្យ វដ្ដិំ ឧបសំហរេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, តេលប្បទីបោ តទាហារោ តទុបាទានោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ ជលេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តេលញ្ច បដិច្ច វដ្ដិញ្ច បដិច្ច តេលប្បទីបោ ឈាយេយ្យ. តត្រ បុរិសោ ន កាលេន កាលំ តេលំ អាសិញ្ចេយ្យ ន វដ្ដិំ ឧបសំហរេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, តេលប្បទីបោ បុរិមស្ស ច ឧបាទានស្ស បរិយាទានា អញ្ញស្ស ច អនុបហារា អនាហារោ និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយសំយោជនសុត្តំ

៥៤. សាវត្ថិយំ វិហរតិ …បេ… ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តេលញ្ច បដិច្ច វដ្ដិញ្ច បដិច្ច តេលប្បទីបោ ឈាយេយ្យ. តត្រ បុរិសោ កាលេន កាលំ តេលំ អាសិញ្ចេយ្យ វដ្ដិំ ឧបសំហរេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, តេលប្បទីបោ តទាហារោ តទុបាទានោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ ជលេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តេលញ្ច បដិច្ច វដ្ដិញ្ច បដិច្ច តេលប្បទីបោ ឈាយេយ្យ. តត្រ បុរិសោ ន កាលេន កាលំ តេលំ អាសិញ្ចេយ្យ ន វដ្ដិំ ឧបសំហរេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, តេលប្បទីបោ បុរិមស្ស ច ឧបាទានស្ស បរិយាទានា អញ្ញស្ស ច អនុបហារា អនាហារោ និព្ពាយេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. មហារុក្ខសុត្តំ

៥៥. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ឧបាទានិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ. តស្ស យានិ ចេវ មូលានិ អធោគមានិ, យានិ ច តិរិយង្គមានិ, សព្ពានិ តានិ ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តិ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ តទាហារោ តទុបាទានោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘ឧបាទានិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាលបិដកំ [កុទាលបិដកំ (អញ្ញត្ថ)] អាទាយ. សោ តំ រុក្ខំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ, មូលំ ឆិន្ទិត្វា បលិខណេយ្យ [បលិំខណេយ្យ (បី. ក.)], បលិខណិត្វា មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យ អន្តមសោ ឧសីរនាឡិមត្តានិបិ. សោ តំ រុក្ខំ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទេយ្យ, ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា ផាលេយ្យ, ផាលេត្វា សកលិកំ សកលិកំ ករេយ្យ, សកលិកំ សកលិកំ ករិត្វា វាតាតបេ វិសោសេយ្យ; វាតាតបេ វិសោសេត្វា អគ្គិនា ឌហេយ្យ, អគ្គិនា ឌហេត្វា មសិំ ករេយ្យ, មសិំ ករិត្វា មហាវាតេ វា ឱផុណេយ្យ [ឱបុនេយ្យ (សី. បី.), ឱផុនេយ្យ (ស្យា. កំ. ក.)] នទិយា វា សីឃសោតាយ បវាហេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ ឧច្ឆិន្នមូលោ អស្ស តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ [អនភាវកតោ (សី.), អនភាវង្គតោ (ស្យា. កំ.)] អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយមហារុក្ខសុត្តំ

៥៦. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ. តស្ស យានិ ចេវ មូលានិ អធោគមានិ, យានិ ច តិរិយង្គមានិ, សព្ពានិ តានិ ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តិ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ តទាហារោ តទុបាទានោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ …បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយ. សោ តំ រុក្ខំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ, មូលេ ឆេត្វា បលិខណេយ្យ, បលិខណិត្វា មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យ…បេ… នទិយា វា សីឃសោតាយ បវាហេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ ឧច្ឆិន្នមូលោ អស្ស តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. តរុណរុក្ខសុត្តំ

៥៧. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តរុណោ រុក្ខោ. តស្ស បុរិសោ កាលេន កាលំ មូលានិ បលិមជ្ជេយ្យ [បលិសន្នេយ្យ (សី.), បលិសជ្ជេយ្យ (ស្យា. កំ. បី.), បលិបដ្ឋេយ្យ (ក.), បលិសន្ទេយ្យ, បលិពន្ធេយ្យ (ដីកានុរូបំ)] កាលេន កាលំ បំសុំ ទទេយ្យ, កាលេន កាលំ ឧទកំ ទទេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, តរុណោ រុក្ខោ តទាហារោ តទុបាទានោ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តរុណោ រុក្ខោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយ…បេ… នទិយា វា សីឃសោតាយ បវាហេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, តរុណោ រុក្ខោ ឧច្ឆិន្នមូលោ អស្ស តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. នាមរូបសុត្តំ

៥៨. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ. នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ. តស្ស យានិ ចេវ មូលានិ អធោគមានិ, យានិ ច តិរិយង្គមានិ, សព្ពានិ តានិ ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តិ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ តទាហារោ តទុបាទានោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ…បេ….

‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ន ហោតិ. នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយ…បេ… អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ន ហោតិ. នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. វិញ្ញាណសុត្តំ

៥៩. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ វិញ្ញាណស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ. វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ. តស្ស យានិ ចេវ មូលានិ …បេ… ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ វិញ្ញាណស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ…បេ….

‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ វិញ្ញាណស្ស អវក្កន្តិ ន ហោតិ. វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហារុក្ខោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយ…បេ… អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ វិញ្ញាណស្ស អវក្កន្តិ ន ហោតិ. វិញ្ញាណស្ស និរោធា នាមរូបនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. នវមំ.

១០. និទានសុត្តំ

៦០. ឯកំ សមយំ ភគវា កុរូសុ វិហរតិ កម្មាសធម្មំ នាម កុរូនំ និគមោ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ, អព្ភុតំ, ភន្តេ! យាវ គម្ភីរោ ចាយំ, ភន្តេ, បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោ ច, អថ ច បន មេ ឧត្តានកុត្តានកោ វិយ ខាយតី’’តិ.

‘‘មា ហេវំ, អានន្ទ, មា ហេវំ, អានន្ទ [មា ហេវំ អានន្ទ អវច មា ហេវំ អានន្ទ អវច (ទី. និ. ២ មហានិទានសុត្តេ)]! គម្ភីរោ ចាយំ, អានន្ទ, បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោ ច. ឯតស្ស, អានន្ទ, ធម្មស្ស អននុពោធា អប្បដិវេធា ឯវមយំ បជា តន្តាកុលកជាតា កុលគណ្ឋិកជាតា [គុឡាគុណ្ឋិកជាតា (សី.), គុឡីគុណ្ឋិកជាតា (ស្យា. កំ.)] មុញ្ជបព្ពជភូតា [មុញ្ជពព្ពជភូតា (សី.)] អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតិ.

‘‘ឧបាទានិយេសុ, អានន្ទ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, មហារុក្ខោ. តស្ស យានិ ចេវ មូលានិ អធោគមានិ, យានិ ច តិរិយង្គមានិ, សព្ពានិ តានិ ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តិ. ឯវញ្ហិ សោ, អានន្ទ, មហារុក្ខោ តទាហារោ តទុបាទានោ ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ តិដ្ឋេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, អានន្ទ, ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ. តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘ឧបាទានិយេសុ, អានន្ទ, ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, មហារុក្ខោ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយ. សោ តំ រុក្ខំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ, មូលេ ឆេត្វា បលិខណេយ្យ, បលិខណិត្វា មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យ អន្តមសោ ឧសីរនាឡិមត្តានិបិ. សោ តំ រុក្ខំ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទេយ្យ. ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា ផាលេយ្យ; ផាលេត្វា សកលិកំ សកលិកំ ករេយ្យ, សកលិកំ សកលិកំ ករិត្វា វាតាតបេ វិសោសេយ្យ, វាតាតបេ វិសោសេត្វា អគ្គិនា ឌហេយ្យ, អគ្គិនា ឌហេត្វា មសិំ ករេយ្យ, មសិំ ករិត្វា មហាវាតេ វា ឱផុណេយ្យ, នទិយា វា សីឃសោតាយ បវាហេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, អានន្ទ, មហារុក្ខោ ឧច្ឆិន្នមូលោ អស្ស តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវមេវ ខោ, អានន្ទ, ឧបាទានិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ. តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ទសមំ.

ទុក្ខវគ្គោ ឆដ្ឋោ.

តស្សុទ្ទានំ –

បរិវីមំសនុបាទានំ, ទ្វេ ច សំយោជនានិ ច;

មហារុក្ខេន ទ្វេ វុត្តា, តរុណេន ច សត្តមំ;

នាមរូបញ្ច វិញ្ញាណំ, និទានេន ច តេ ទសាតិ.