៥. គហបតិវគ្គោ

១. បញ្ចវេរភយសុត្តំ

៤១. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អនាថបិណ្ឌិកំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យតោ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកស្ស បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ចតូហិ ច សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, អរិយោ ចស្ស ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ, សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ’’’តិ.

‘‘កតមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ? យំ, គហបតិ, បាណាតិបាតី បាណាតិបាតបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទយតិ, បាណាតិបាតា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ.

‘‘យំ, គហបតិ, អទិន្នាទាយី អទិន្នាទានបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទយតិ, អទិន្នាទានា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ.

‘‘យំ, គហបតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារី កាមេសុមិច្ឆាចារបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទយតិ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ.

‘‘យំ, គហបតិ, មុសាវាទី មុសាវាទបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទយតិ, មុសាវាទា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ.

‘‘យំ, គហបតិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋាយី សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានបច្ចយា ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទយតិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតស្ស ឯវំ តំ ភយំ វេរំ វូបសន្តំ ហោតិ. ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ.

‘‘កតមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’’’តិ.

‘‘ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’’តិ.

‘‘សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ – ‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, ឧជុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, ញាយប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, សាមីចិប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, យទិទំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា, ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’’តិ.

‘‘អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ អខណ្ឌេហិ អច្ឆិទ្ទេហិ អសពលេហិ អកម្មាសេហិ ភុជិស្សេហិ វិញ្ញុប្បសត្ថេហិ អបរាមដ្ឋេហិ សមាធិសំវត្តនិកេហិ. ឥមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘កតមោ ចស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ? ឥធ, គហបតិ, អរិយសាវកោ បដិច្ចសមុប្បាទញ្ញេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ករោតិ – ‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ; ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ. យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ. អយមស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ.

‘‘យតោ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកស្ស ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ឥមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, អយញ្ចស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ, សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ’’’តិ.

២. ទុតិយបញ្ចវេរភយសុត្តំ

៤២. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ចតូហិ ច សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, អរិយោ ចស្ស ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ, សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ’’’តិ.

‘‘កតមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ? យំ, ភិក្ខវេ, បាណាតិបាតី …បេ… យំ, ភិក្ខវេ, អទិន្នាទាយី…បេ… យំ, ភិក្ខវេ, កាមេសុមិច្ឆាចារី… យំ, ភិក្ខវេ, មុសាវាទី… យំ, ភិក្ខវេ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋាយី…បេ… ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ.

‘‘កតមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ…បេ… ធម្មេ… សង្ឃេ… អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ. ឥមេហិ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ.

‘‘កតមោ ចស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ បដិច្ចសមុប្បាទញ្ញេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ករោតិ…បេ… អយមស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស ឥមានិ បញ្ច ភយានិ វេរានិ វូបសន្តានិ ហោន្តិ, ឥមេហិ ច ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, អយញ្ចស្ស អរិយោ ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតិ សុប្បដិវិទ្ធោ, សោ អាកង្ខមានោ អត្តនាវ អត្តានំ ព្យាករេយ្យ – ‘ខីណនិរយោម្ហិ ខីណតិរច្ឆានយោនិ ខីណបេត្តិវិសយោ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោ, សោតាបន្នោហមស្មិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ’’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ទុក្ខសុត្តំ

៤៣. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ទុក្ខស្ស, ភិក្ខវេ, សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស សមុទយោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស សមុទយោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស អត្ថង្គមោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស អត្ថង្គមោ.

‘‘សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណំ…បេ… ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច…បេ… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច…បេ… កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស អត្ថង្គមោ’’តិ. តតិយំ.

៤. លោកសុត្តំ

៤៤. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘លោកស្ស, ភិក្ខវេ, សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, លោកស្ស សមុទយោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស សមុទយោ.

‘‘សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច…បេ… ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច… កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា…បេ… ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស សមុទយោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, លោកស្ស អត្ថង្គមោ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស អត្ថង្គមោ.

‘‘សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច…បេ… ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច… កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. អយំ ខោ, ភិក្ខវេ, លោកស្ស អត្ថង្គមោ’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ញាតិកសុត្តំ

៤៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ញាតិកេ វិហរតិ គិញ្ជកាវសថេ. អថ ខោ ភគវា រហោគតោ បដិសល្លានោ ឥមំ ធម្មបរិយាយំ អភាសិ –

‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច…បេ… ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច… ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច… កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

‘‘សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា. តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវតោ ឧបស្សុតិ [ឧបស្សុតិំ (សី. បី.)] ឋិតោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា តំ ភិក្ខុំ ឧបស្សុតិ ឋិតំ. ទិស្វាន តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘អស្សោសិ នោ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ ធម្មបរិយាយ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឧគ្គណ្ហាហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ; បរិយាបុណាហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ; ធារេហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ ធម្មបរិយាយំ. អត្ថសំហិតោ អយំ [អត្ថសំហិតោយំ (សី. ស្យា. កំ.), អត្ថសំហិតាយំ (បី. ក.)], ភិក្ខុ, ធម្មបរិយាយោ អាទិព្រហ្មចរិយកោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. អញ្ញតរព្រាហ្មណសុត្តំ

៤៦. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទយតី’’តិ? ‘‘‘សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទយតី’តិ ខោ, ព្រាហ្មណ, អយមេកោ អន្តោ’’.

‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតី’’តិ? ‘‘‘អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតី’តិ ខោ, ព្រាហ្មណ, អយំ ទុតិយោ អន្តោ. ឯតេ តេ, ព្រាហ្មណ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ …បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម,…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ជាណុស្សោណិសុត្តំ

៤៧. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ, គោតម, សព្ពមត្ថី’’តិ? ‘‘‘សព្ពមត្ថី’តិ ខោ, ព្រាហ្មណ, អយមេកោ អន្តោ’’.

‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, សព្ពំ នត្ថី’’តិ? ‘‘‘សព្ពំ នត្ថី’តិ ខោ, ព្រាហ្មណ, អយំ ទុតិយោ អន្តោ. ឯតេ តេ, ព្រាហ្មណ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, ជាណុស្សោណិ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ ភោ គោតម…បេ… បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. លោកាយតិកសុត្តំ

៤៨. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ លោកាយតិកោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ លោកាយតិកោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សព្ពមត្ថី’’តិ? ‘‘‘សព្ពមត្ថី’តិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ជេដ្ឋមេតំ លោកាយតំ’’.

‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, សព្ពំ នត្ថី’’តិ? ‘‘‘សព្ពំ នត្ថី’តិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ទុតិយមេតំ លោកាយតំ’’.

‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សព្ពមេកត្ត’’ន្តិ? ‘‘‘សព្ពមេកត្ត’ន្តិ ខោ, ព្រាហ្មណ, តតិយមេតំ លោកាយតំ’’.

‘‘កិំ បន, ភោ គោតម, សព្ពំ បុថុត្ត’’ន្តិ? ‘‘‘សព្ពំ បុថុត្ត’ន្តិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ចតុត្ថមេតំ លោកាយតំ’’.

‘‘ឯតេ តេ, ព្រាហ្មណ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, លោកាយតិកោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. អរិយសាវកសុត្តំ

៤៩. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘កិំ នុ ខោ កិស្មិំ សតិ កិំ ហោតិ, កិស្សុប្បាទា កិំ ឧប្បជ្ជតិ? (កិស្មិំ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, កិស្មិំ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតិ,) [( ) ឯត្ថន្តរេ បាឋា កេសុចិ បោត្ថកេសុ ន ទិស្សន្តីតិ សី. បី. បោត្ថកេសុ ទស្សិតា. តថា សតិ អនន្តរសុត្តដីកាយ សមេតិ] កិស្មិំ សតិ នាមរូបំ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ សឡាយតនំ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ផស្សោ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ វេទនា ហោតិ, កិស្មិំ សតិ តណ្ហា ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ឧបាទានំ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ភវោ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ជាតិ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតី’’’តិ?

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អបរប្បច្ចយា ញាណមេវេត្ថ ហោតិ – ‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ. (អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ; សង្ខារេសុ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតិ;) [( ) ឯត្ថកេសុ បាឋា កេសុចិ បោត្ថកេសុ ន ទិស្សន្តីតិ សី. បី. បោត្ថកេសុ ទស្សិតា. តថា សតិ អនន្តរសុត្តដីកាយ សមេតិ] វិញ្ញាណេ សតិ នាមរូបំ ហោតិ; នាមរូបេ សតិ សឡាយតនំ ហោតិ; សឡាយតនេ សតិ ផស្សោ ហោតិ; ផស្សេ សតិ វេទនា ហោតិ; វេទនាយ សតិ តណ្ហា ហោតិ; តណ្ហាយ សតិ ឧបាទានំ ហោតិ; ឧបាទានេ សតិ ភវោ ហោតិ; ភវេ សតិ ជាតិ ហោតិ; ជាតិយា សតិ ជរាមរណំ ហោតី’តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវមយំ លោកោ សមុទយតី’’’តិ.

‘‘ន, ភិក្ខវេ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘កិំ នុ ខោ កិស្មិំ អសតិ កិំ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា កិំ និរុជ្ឈតិ? (កិស្មិំ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តិ, កិស្មិំ អសតិ វិញ្ញាណំ ន ហោតិ,) [( ) ឯត្ថន្តរេ បាឋាបិ តត្ថ តថេវ ទស្សិតា] កិស្មិំ អសតិ នាមរូបំ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ សឡាយតនំ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ផស្សោ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ វេទនា ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ តណ្ហា ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ឧបាទានំ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ភវោ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជាតិ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’’’តិ?

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អបរប្បច្ចយា ញាណមេវេត្ថ ហោតិ – ‘ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ. (អវិជ្ជាយ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តិ; សង្ខារេសុ អសតិ វិញ្ញាណំ ន ហោតិ;) [( ) ឯត្ថន្តរេ បាឋាបិ តត្ថ តថេវ ទស្សិតា] វិញ្ញាណេ អសតិ នាមរូបំ ន ហោតិ; នាមរូបេ អសតិ សឡាយតនំ ន ហោតិ…បេ… ភវោ ន ហោតិ… ជាតិ ន ហោតិ… ជាតិយា អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវមយំ លោកោ និរុជ្ឈតី’’’តិ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឯវំ លោកស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ ឥតិបិ…បេ… អមតទ្វារំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ ឥតិបី’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយអរិយសាវកសុត្តំ

៥០. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘កិំ នុ ខោ កិស្មិំ សតិ កិំ ហោតិ, កិស្សុប្បាទា កិំ ឧប្បជ្ជតិ? កិស្មិំ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ, កិស្មិំ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ នាមរូបំ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ សឡាយតនំ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ផស្សោ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ វេទនា ហោតិ, កិស្មិំ សតិ តណ្ហា ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ឧបាទានំ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ភវោ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ជាតិ ហោតិ, កិស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតី’’’តិ?

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អបរប្បច្ចយា ញាណមេវេត្ថ ហោតិ – ‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ. អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា ហោន្តិ; សង្ខារេសុ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតិ; វិញ្ញាណេ សតិ នាមរូបំ ហោតិ; នាមរូបេ សតិ សឡាយតនំ ហោតិ; សឡាយតនេ សតិ ផស្សោ ហោតិ; ផស្សេ សតិ វេទនា ហោតិ; វេទនាយ សតិ តណ្ហា ហោតិ; តណ្ហាយ សតិ ឧបាទានំ ហោតិ; ឧបាទានេ សតិ ភវោ ហោតិ; ភវេ សតិ ជាតិ ហោតិ; ជាតិយា សតិ ជរាមរណំ ហោតី’តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវមយំ លោកោ សមុទយតី’’’តិ.

‘‘ន, ភិក្ខវេ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘កិំ នុ ខោ កិស្មិំ អសតិ កិំ ន ហោតិ, កិស្ស និរោធា កិំ និរុជ្ឈតិ? កិស្មិំ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តិ, កិស្មិំ អសតិ វិញ្ញាណំ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ នាមរូបំ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ សឡាយតនំ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ផស្សោ ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ វេទនា ន ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ តណ្ហា ន ហោតិ…បេ… ឧបាទានំ… ភវោ… ជាតិ… កិស្មិំ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’’’តិ?

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស អបរប្បច្ចយា ញាណមេវេត្ថ ហោតិ – ‘ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ. អវិជ្ជាយ អសតិ សង្ខារា ន ហោន្តិ; សង្ខារេសុ អសតិ វិញ្ញាណំ ន ហោតិ; វិញ្ញាណេ អសតិ នាមរូបំ ន ហោតិ; នាមរូបេ អសតិ សឡាយតនំ ន ហោតិ…បេ… ជាតិយា អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’តិ. សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘ឯវមយំ លោកោ និរុជ្ឈតី’’’តិ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឯវំ លោកស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ ឥតិបិ, ទស្សនសម្បន្នោ ឥតិបិ, អាគតោ ឥមំ សទ្ធម្មំ ឥតិបិ, បស្សតិ ឥមំ សទ្ធម្មំ ឥតិបិ, សេក្ខេន ញាណេន សមន្នាគតោ ឥតិបិ, សេក្ខាយ វិជ្ជាយ សមន្នាគតោ ឥតិបិ, ធម្មសោតំ សមាបន្នោ ឥតិបិ, អរិយោ និព្ពេធិកបញ្ញោ ឥតិបិ, អមតទ្វារំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ ឥតិបី’’តិ. ទសមំ.

គហបតិវគ្គោ បញ្ចមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ទ្វេ បញ្ចវេរភយា វុត្តា, ទុក្ខំ លោកោ ច ញាតិកំ;

អញ្ញតរំ ជាណុស្សោណិ ច, លោកាយតិកេន អដ្ឋមំ;

ទ្វេ អរិយសាវកា វុត្តា, វគ្គោ តេន បវុច្ចតីតិ.