៤. កឡារខត្តិយវគ្គោ

១. ភូតសុត្តំ

៣១. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. តត្រ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អាមន្តេសិ – ‘‘វុត្តមិទំ, សារិបុត្ត, បារាយនេ [បារាយណេ (សី.)] អជិតបញ្ហេ –

‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ, យេ ច សេក្ខា បុថូ ឥធ;

តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស នុ ខោ, សារិបុត្ត, សំខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អាមន្តេសិ…បេ… ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. តតិយម្បិ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អាមន្តេសិ – ‘‘វុត្តមិទំ, សារិបុត្ត, បារាយនេ អជិតបញ្ហេ –

‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ, យេ ច សេក្ខា បុថូ ឥធ;

តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស នុ ខោ, សារិបុត្ត, សំខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ.

‘‘ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, បស្សសី’’តិ? ភូតមិទន្តិ, ភន្តេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ភូតមិទន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អាហារសម្ភវស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា និរោធធម្មស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភន្តេ, សេក្ខោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភន្តេ, សង្ខាតធម្មោ ហោតិ? ភូតមិទន្តិ, ភន្តេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ភូតមិទន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អាហារសម្ភវស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា និរោធធម្មស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភន្តេ, សង្ខាតធម្មោ ហោតិ. ឥតិ ខោ, ភន្តេ, យំ តំ វុត្តំ បារាយនេ អជិតបញ្ហេ –

‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ, យេ ច សេក្ខា បុថូ ឥធ;

តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស ខ្វាហំ, ភន្តេ, សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមី’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត, ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ភូតមិទន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិប្បន្នោ ហោតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អាហារសម្ភវស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា និរោធធម្មស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, សារិបុត្ត, សេក្ខោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, សារិបុត្ត, សង្ខាតធម្មោ ហោតិ? ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ភូតមិទន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អាហារសម្ភវស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញា ទិស្វា និរោធធម្មស្ស និព្ពិទា វិរាគា និរោធា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, សារិបុត្ត, សង្ខាតធម្មោ ហោតិ. ឥតិ ខោ, សារិបុត្ត, យំ តំ វុត្តំ បារាយនេ អជិតបញ្ហេ –

‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ, យេ ច សេក្ខា បុថូ ឥធ;

តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ.

‘‘ឥមស្ស ខោ សារិបុត្ត សំខិត្តេន ភាសិតស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. បឋមំ.

២. កឡារសុត្តំ

៣២. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ កឡារខត្តិយោ ភិក្ខុ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ កឡារខត្តិយោ ភិក្ខុ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘មោឡិយផគ្គុនោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តោតិ. ន ហិ នូន សោ អាយស្មា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អស្សាសមលត្ថាតិ. តេន ហាយស្មា សារិបុត្តោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អស្សាសំ បត្តោ’’តិ?

‘‘ន ខ្វាហំ, អាវុសោ, កង្ខាមី’’តិ. ‘‘អាយតិំ, បនាវុសោ’’តិ?

‘‘ន ខ្វាហំ, អាវុសោ, វិចិកិច្ឆាមី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, ភិក្ខុ, មម វចនេន សារិបុត្តំ អាមន្តេហិ – ‘សត្ថា តំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អាមន្តេតី’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា តំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អាមន្តេតី’’តិ. ‘‘ឯវំ, អាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តស្ស ភិក្ខុនោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំ កិរ តយា, សារិបុត្ត, អញ្ញា ព្យាកតា – ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាមី’’តិ? ‘‘ន ខោ, ភន្តេ, ឯតេហិ បទេហិ ឯតេហិ ព្យញ្ជនេហិ អត្ថោ [អត្ថោ ច (ស្យា. កំ. ក.)] វុត្តោ’’តិ. ‘‘យេន កេនចិបិ, សារិបុត្ត, បរិយាយេន កុលបុត្តោ អញ្ញំ ព្យាករោតិ, អថ ខោ ព្យាកតំ ព្យាកតតោ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. ‘‘ននុ អហម្បិ, ភន្តេ, ឯវំ វទាមិ – ‘ន ខោ, ភន្តេ, ឯតេហិ បទេហិ ឯតេហិ ព្យញ្ជនេហិ អត្ថោ វុត្តោ’’’តិ.

‘‘សចេ តំ, សារិបុត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កថំ ជានតា បន តយា, អាវុសោ សារិបុត្ត, កថំ បស្សតា អញ្ញា ព្យាកតា – ខីណា ជាតិ វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ កតំ ករណីយំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, សារិបុត្ត, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ?

‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កថំ ជានតា បន តយា, អាវុសោ សារិបុត្ត, កថំ បស្សតា អញ្ញា ព្យាកតា – ខីណា ជាតិ វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ កតំ ករណីយំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ; ឯវំ បុដ្ឋោហំ [បុដ្ឋោ អហំ (ស្យា. កំ.), បុដ្ឋាហំ (បី. ក.)], ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘យំនិទានា, អាវុសោ, ជាតិ, តស្ស និទានស្ស ខយា ខីណស្មិំ ខីណាម្ហីតិ វិទិតំ. ខីណាម្ហីតិ វិទិត្វា – ខីណាជាតិ វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ កតំ ករណីយំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សចេ បន តំ, សារិបុត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ជាតិ បនាវុសោ សារិបុត្ត, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោ តំ, សារិបុត្ត, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ជាតិ បនាវុសោ សារិបុត្ត, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘ជាតិ ខោ, អាវុសោ, ភវនិទានា ភវសមុទយា ភវជាតិកា ភវប្បភវា’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សចេ បន តំ, សារិបុត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ភវោ បនាវុសោ សារិបុត្ត, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, សារិបុត្ត, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ភវោ បនាវុសោ សារិបុត្ត, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘ភវោ ខោ, អាវុសោ, ឧបាទាននិទានោ ឧបាទានសមុទយោ ឧបាទានជាតិកោ ឧបាទានប្បភវោ’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សចេ បន តំ, សារិបុត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ឧបាទានំ បនាវុសោ…បេ… សចេ បន តំ, សារិបុត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – តណ្ហា បនាវុសោ សារិបុត្ត, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, សារិបុត្ត, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – តណ្ហា បនាវុសោ សារិបុត្ត, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘តណ្ហា ខោ, អាវុសោ, វេទនានិទានា វេទនាសមុទយា វេទនាជាតិកា វេទនាបភវា’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សចេ បន តំ, សារិបុត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កថំ ជានតោ បន តេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, កថំ បស្សតោ យា វេទនាសុ នន្ទី សា ន ឧបដ្ឋាសី’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, សារិបុត្ត, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កថំ ជានតោ បន តេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, កថំ បស្សតោ យា វេទនាសុ នន្ទី សា ន ឧបដ្ឋាសី’តិ ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘តិស្សោ ខោ ឥមា, អាវុសោ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា. ឥមា ខោ, អាវុសោ, តិស្សោ វេទនា អនិច្ចា. យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ វិទិតំ [វិទិតា (ដីកា)], យា វេទនាសុ នន្ទី សា ន ឧបដ្ឋាសី’តិ. ឯវំ, បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត. អយម្បិ ខោ, សារិបុត្ត, បរិយាយោ, ឯតស្សេវ អត្ថស្ស សំខិត្តេន វេយ្យាករណាយ – ‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ តំ ទុក្ខស្មិ’’’ន្តិ.

‘‘សចេ បន តំ, សារិបុត្ត, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កថំ វិមោក្ខា បន តយា, អាវុសោ សារិបុត្ត, អញ្ញា ព្យាកតា – ខីណា ជាតិ វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ កតំ ករណីយំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោ ត្វំ, សារិបុត្ត, កិន្តិ ព្យាករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កថំ វិមោក្ខា បន តយា, អាវុសោ សារិបុត្ត, អញ្ញា ព្យាកតា – ខីណា ជាតិ វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ កតំ ករណីយំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាមី’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘អជ្ឈត្តំ វិមោក្ខា ខ្វាហំ, អាវុសោ, សព្ពុបាទានក្ខយា តថា សតោ វិហរាមិ យថា សតំ វិហរន្តំ អាសវា នានុស្សវន្តិ, អត្តានញ្ច នាវជានាមី’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត. អយម្បិ ខោ សារិបុត្ត, បរិយាយោ ឯតស្សេវ អត្ថស្ស សំខិត្តេន វេយ្យាករណាយ – យេ អាសវា សមណេន វុត្តា តេស្វាហំ ន កង្ខាមិ, តេ មេ បហីនាតិ ន វិចិកិច្ឆាមី’’តិ. ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វា សុគតោ ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ.

តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតំ មំ, អាវុសោ, ភគវា បឋមំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ, តស្ស មេ អហោសិ ទន្ធាយិតត្តំ. យតោ ច ខោ មេ, អាវុសោ, ភគវា បឋមំ បញ្ហំ អនុមោទិ, តស្ស មយ្ហំ, អាវុសោ, ឯតទហោសិ – ទិវសំ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, ទិវសម្បាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ. រត្តិំ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, រត្តិម្បាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ. រត្តិន្ទិវំ [រត្តិទិវំ (ក.)] ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, រត្តិន្ទិវម្បាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ. ទ្វេ រត្តិន្ទិវានិ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ…បេ… ទ្វេ រត្តិន្ទិវានិបាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ…បេ… តីណិ រត្តិន្ទិវានិ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ…បេ… តីណិ រត្តិន្ទិវានិបាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ…បេ… ចត្តារិ រត្តិន្ទិវានិ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ…បេ… ចត្តារិ រត្តិន្ទិវានិបាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ…បេ… បញ្ច រត្តិន្ទិវានិ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ…បេ… បញ្ច រត្តិន្ទិវានិបាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ…បេ… ឆ រត្តិន្ទិវានិ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ…បេ… ឆ រត្តិន្ទិវានិបាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ…បេ… សត្ត រត្តិន្ទិវានិ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, សត្ត រត្តិន្ទិវានិបាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហី’’តិ.

អថ ខោ កឡារខត្តិយោ ភិក្ខុ ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ កឡារខត្តិយោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាយស្មតា, ភន្តេ, សារិបុត្តេន សីហនាទោ នទិតោ – បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតំ មំ, អាវុសោ, ភគវា បឋមំ បញ្ហំ អបុច្ឆិ, តស្ស មេ អហោសិ ទន្ធាយិតត្តំ. យតោ ច ខោ មេ, អាវុសោ, ភគវា បឋមំ បញ្ហំ អនុមោទិ, តស្ស មយ្ហំ, អាវុសោ, ឯតទហោសិ – ទិវសំ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, ទិវសម្បាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ; រត្តិំ ចេបិ…បេ… រត្តិន្ទិវំ ចេបិ មំ ភគវា…បេ… ទ្វេ រត្តិន្ទិវានិ ចេបិ មំ ភគវា…បេ… តីណិ… ចត្តារិ… បញ្ច… ឆ… សត្ត រត្តិន្ទិវានិ ចេបិ មំ ភគវា ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, សត្ត រត្តិន្ទិវានិបាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហី’’តិ.

‘‘សា ហិ, ភិក្ខុ, សារិបុត្តស្ស ធម្មធាតុ សុប្បដិវិទ្ធា, យស្សា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ទិវសំ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, ទិវសម្បិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ. រត្តិំ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, រត្តិម្បិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ…បេ… រត្តិន្ទិវំ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ, រត្តិន្ទិវម្បិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ… ទ្វេ រត្តិន្ទិវានិ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ, ទ្វេ រត្តិន្ទិវានិបិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ… តីណិ រត្តិន្ទិវានិ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ, តីណិ រត្តិន្ទិវានិបិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ… ចត្តារិ រត្តិន្ទិវានិ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ, ចត្តារិ រត្តិន្ទិវានិបិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ… បញ្ច រត្តិន្ទិវានិ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ, បញ្ច រត្តិន្ទិវានិបិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ… ឆ រត្តិន្ទិវានិ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ, ឆ រត្តិន្ទិវានិបិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ… សត្ត រត្តិន្ទិវានិ ចេបាហំ សារិបុត្តំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យំ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហិ, សត្ត រត្តិន្ទិវានិបិ មេ សារិបុត្តោ ឯតមត្ថំ ព្យាករេយ្យ អញ្ញមញ្ញេហិ បទេហិ អញ្ញមញ្ញេហិ បរិយាយេហី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ញាណវត្ថុសុត្តំ

៣៣. សាវត្ថិយំ…បេ… ‘‘ចតុចត្តារីសំ វោ, ភិក្ខវេ, ញាណវត្ថូនិ ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមានិ [កតមានិ ច (ស្យា. កំ. បី. ក.)], ភិក្ខវេ, ចតុចត្តារីសំ ញាណវត្ថូនិ? ជរាមរណេ ញាណំ, ជរាមរណសមុទយេ ញាណំ, ជរាមរណនិរោធេ ញាណំ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ; ជាតិយា ញាណំ, ជាតិសមុទយេ ញាណំ, ជាតិនិរោធេ ញាណំ, ជាតិនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ; ភវេ ញាណំ, ភវសមុទយេ ញាណំ, ភវនិរោធេ ញាណំ, ភវនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ; ឧបាទានេ ញាណំ, ឧបាទានសមុទយេ ញាណំ, ឧបាទាននិរោធេ ញាណំ, ឧបាទាននិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ; តណ្ហាយ ញាណំ, តណ្ហាសមុទយេ ញាណំ, តណ្ហានិរោធេ ញាណំ, តណ្ហានិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ; វេទនាយ ញាណំ, វេទនាសមុទយេ ញាណំ, វេទនានិរោធេ ញាណំ, វេទនានិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ; ផស្សេ ញាណំ…បេ… សឡាយតនេ ញាណំ… នាមរូបេ ញាណំ… វិញ្ញាណេ ញាណំ… សង្ខារេសុ ញាណំ, សង្ខារសមុទយេ ញាណំ, សង្ខារនិរោធេ ញាណំ, សង្ខារនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ. ឥមានិ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ចតុចត្តារីសំ ញាណវត្ថូនិ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ, អយំ វុច្ចតិ ជរា. យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហា តម្ហា សត្តនិកាយា ចុតិ ចវនតា ភេទោ អន្តរធានំ មច្ចុ មរណំ កាលកិរិយា ខន្ធានំ ភេទោ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ឥទំ វុច្ចតិ មរណំ. ឥតិ អយញ្ច ជរា, ឥទញ្ច មរណំ; ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ.

‘‘ជាតិសមុទយា ជរាមរណសមុទយោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ; អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ជរាមរណនិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឯវំ ជរាមរណំ បជានាតិ, ឯវំ ជរាមរណសមុទយំ បជានាតិ, ឯវំ ជរាមរណនិរោធំ បជានាតិ, ឯវំ ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ, ឥទមស្ស ធម្មេ ញាណំ. សោ ឥមិនា ធម្មេន ទិដ្ឋេន វិទិតេន អកាលិកេន បត្តេន បរិយោគាឡ្ហេន អតីតានាគតេន យំ នេតិ.

‘‘យេ ខោ កេចិ អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ជរាមរណំ អព្ភញ្ញំសុ, ជរាមរណសមុទយំ អព្ភញ្ញំសុ, ជរាមរណនិរោធំ អព្ភញ្ញំសុ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អព្ភញ្ញំសុ, សព្ពេ តេ ឯវមេវ អព្ភញ្ញំសុ, សេយ្យថាបាហំ ឯតរហិ.

‘‘យេបិ ហិ កេចិ អនាគតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ជរាមរណំ អភិជានិស្សន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ អភិជានិស្សន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ អភិជានិស្សន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិជានិស្សន្តិ, សព្ពេ តេ ឯវមេវ អភិជានិស្សន្តិ, សេយ្យថាបាហំ ឯតរហីតិ. ឥទមស្ស អន្វយេ ញាណំ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស ឥមានិ ទ្វេ ញាណានិ បរិសុទ្ធានិ ហោន្តិ បរិយោទាតានិ – ធម្មេ ញាណញ្ច អន្វយេ ញាណញ្ច. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ ឥតិបិ, ទស្សនសម្បន្នោ ឥតិបិ, អាគតោ ឥមំ សទ្ធម្មំ ឥតិបិ, បស្សតិ ឥមំ សទ្ធម្មំ ឥតិបិ, សេក្ខេន ញាណេន សមន្នាគតោ ឥតិបិ, សេក្ខាយ វិជ្ជាយ សមន្នាគតោ ឥតិបិ, ធម្មសោតំ សមាបន្នោ ឥតិបិ, អរិយោ និព្ពេធិកបញ្ញោ ឥតិបិ, អមតទ្វារំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ ឥតិបីតិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ជាតិ…បេ… កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ភវោ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទានំ… កតមា ច, ភិក្ខវេ តណ្ហា… កតមា ច, ភិក្ខវេ, វេទនា… កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ផស្សោ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, សឡាយតនំ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, នាមរូបំ … កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ… កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សង្ខារា? តយោមេ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា – កាយសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ, ចិត្តសង្ខារោតិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា.

‘‘អវិជ្ជាសមុទយា សង្ខារសមុទយោ; អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ; អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្ខារនិរោធគាមិនី បដិបទា, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឯវំ សង្ខារេ បជានាតិ, ឯវំ សង្ខារសមុទយំ បជានាតិ, ឯវំ សង្ខារនិរោធំ បជានាតិ, ឯវំ សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ, ឥទមស្ស ធម្មេ ញាណំ. សោ ឥមិនា ធម្មេន ទិដ្ឋេន វិទិតេន អកាលិកេន បត្តេន បរិយោគាឡ្ហេន អតីតានាគតេន យំ នេតិ.

‘‘យេ ខោ កេចិ អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សង្ខារេ អព្ភញ្ញំសុ, សង្ខារសមុទយំ អព្ភញ្ញំសុ, សង្ខារនិរោធំ អព្ភញ្ញំសុ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អព្ភញ្ញំសុ, សព្ពេ តេ ឯវមេវ អព្ភញ្ញំសុ, សេយ្យថាបាហំ ឯតរហិ.

‘‘យេបិ ហិ កេចិ អនាគតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សង្ខារេ អភិជានិស្សន្តិ, សង្ខារសមុទយំ អភិជានិស្សន្តិ, សង្ខារនិរោធំ អភិជានិស្សន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អភិជានិស្សន្តិ, សព្ពេ តេ ឯវមេវ អភិជានិស្សន្តិ, សេយ្យថាបាហំ ឯតរហិ. ឥទមស្ស អន្វយេ ញាណំ.

៤. ទុតិយញាណវត្ថុសុត្តំ

៣៤. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘សត្តសត្តរិ វោ, ភិក្ខវេ, ញាណវត្ថូនិ ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមានិ, ភិក្ខវេ, សត្តសត្តរិ ញាណវត្ថូនិ? ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ; អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ; អតីតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ; អនាគតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ; យម្បិស្ស តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ តម្បិ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ ញាណំ.

‘‘ភវបច្ចយា ជាតីតិ ញាណំ…បេ… ឧបាទានបច្ចយា ភវោតិ ញាណំ… តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ ញាណំ… វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិ ញាណំ… ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ ញាណំ… សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ ញាណំ… នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ ញាណំ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ ញាណំ… សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ ញាណំ; អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ; អតីតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ; អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ; យម្បិស្ស តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ តម្បិ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ ញាណំ. ឥមានិ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តសត្តរិ ញាណវត្ថូនី’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អវិជ្ជាបច្ចយសុត្តំ

៣៥. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘កតមំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជរាមរណំ, កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណ’ន្តិ? ‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’តិ ភគវា អវោច, ‘កតមំ ជរាមរណំ, កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណ’ន្តិ ឥតិ វា, ភិក្ខុ, យោ វទេយ្យ, ‘អញ្ញំ ជរាមរណំ អញ្ញស្ស ច បនិទំ ជរាមរណ’ន្តិ, ឥតិ វា, ភិក្ខុ, យោ វទេយ្យ, ឧភយមេតំ ឯកត្ថំ ព្យញ្ជនមេវ នានំ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. ឯតេ តេ, ភិក្ខុ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ.

‘‘កតមា នុ ខោ, ភន្តេ, ជាតិ, កស្ស ច បនាយំ ជាតី’’តិ? ‘‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ភគវា អវោច, ‘‘‘កតមា ជាតិ, កស្ស ច បនាយំ ជាតី’តិ ឥតិ វា, ភិក្ខុ, យោ វទេយ្យ, ‘អញ្ញា ជាតិ អញ្ញស្ស ច បនាយំ ជាតី’តិ ឥតិ វា, ភិក្ខុ, យោ វទេយ្យ, ឧភយមេតំ ឯកត្ថំ ព្យញ្ជនមេវ នានំ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. ឯតេ តេ, ភិក្ខុ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘ភវបច្ចយា ជាតី’’’តិ.

‘‘កតមោ នុ ខោ, ភន្តេ, ភវោ, កស្ស ច បនាយំ ភវោ’’តិ? ‘‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ភគវា អវោច, ‘‘‘កតមោ ភវោ, កស្ស ច បនាយំ ភវោ’តិ ឥតិ វា, ភិក្ខុ, យោ វទេយ្យ, ‘អញ្ញោ ភវោ អញ្ញស្ស ច បនាយំ ភវោ’តិ ឥតិ វា, ភិក្ខុ, យោ វទេយ្យ, ឧភយមេតំ ឯកត្ថំ ព្យញ្ជនមេវ នានំ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ; អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. ឯតេ តេ, ភិក្ខុ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’តិ…បេ… ‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ… វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិ… ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ… សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ… នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ… សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’’ន្តិ.

‘‘កតមេ នុ ខោ, ភន្តេ, សង្ខារា, កស្ស ច បនិមេ សង្ខារា’’តិ? ‘‘នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ភគវា អវោច, ‘‘‘កតមេ សង្ខារា កស្ស ច បនិមេ សង្ខារា’តិ ឥតិ វា, ភិក្ខុ, យោ វទេយ្យ, ‘អញ្ញេ សង្ខារា អញ្ញស្ស ច បនិមេ សង្ខារា’តិ ឥតិ វា, ភិក្ខុ, យោ វទេយ្យ, ឧភយមេតំ ឯកត្ថំ ព្យញ្ជនមេវ នានំ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ; អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ភិក្ខុ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. ឯតេ តេ, ភិក្ខុ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’’តិ.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ, ភិក្ខុ, អសេសវិរាគនិរោធា យានិស្ស តានិ វិសូកាយិកានិ វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ កានិចិ កានិចិ. ‘កតមំ ជរាមរណំ, កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណំ’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញំ ជរាមរណំ, អញ្ញស្ស ច បនិទំ ជរាមរណំ’ ឥតិ វា, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ’ ឥតិ វា. សព្ពានិស្ស តានិ បហីនានិ ភវន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលានិ តាលាវត្ថុកតានិ អនភាវង្កតានិ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មានិ.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ, ភិក្ខុ, អសេសវិរាគនិរោធា យានិស្ស តានិ វិសូកាយិកានិ វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ កានិចិ កានិចិ. ‘កតមា ជាតិ, កស្ស ច បនាយំ ជាតិ’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញា ជាតិ, អញ្ញស្ស ច បនាយំ ជាតិ’ ឥតិ វា, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ’ ឥតិ វា. សព្ពានិស្ស តានិ បហីនានិ ភវន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលានិ តាលាវត្ថុកតានិ អនភាវង្កតានិ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មានិ.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ, ភិក្ខុ, អសេសវិរាគនិរោធា យានិស្ស តានិ វិសូកាយិកានិ វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ កានិចិ កានិចិ. កតមោ ភវោ…បេ… កតមំ ឧបាទានំ… កតមា តណ្ហា… កតមា វេទនា… កតមោ ផស្សោ… កតមំ សឡាយតនំ… កតមំ នាមរូបំ… កតមំ វិញ្ញាណំ…បេ….

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ, ភិក្ខុ, អសេសវិរាគនិរោធា យានិស្ស តានិ វិសូកាយិកានិ វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ កានិចិ កានិចិ. ‘កតមេ សង្ខារា, កស្ស ច បនិមេ សង្ខារា’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញេ សង្ខារា, អញ្ញស្ស ច បនិមេ សង្ខារា’ ឥតិ វា, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញំ ជីវំ, អញ្ញំ សរីរំ’ ឥតិ វា. សព្ពានិស្ស តានិ បហីនានិ ភវន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលានិ តាលាវត្ថុកតានិ អនភាវង្កតានិ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មានី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសុត្តំ

៣៦. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘‘កតមំ ជរាមរណំ, កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណ’ន្តិ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, យោ វទេយ្យ, ‘អញ្ញំ ជរាមរណំ, អញ្ញស្ស ច បនិទំ ជរាមរណ’ន្តិ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, យោ វទេយ្យ, ឧភយមេតំ ឯកត្ថំ ព្យញ្ជនមេវ នានំ. ‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. ឯតេ តេ, ភិក្ខវេ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ.

‘‘កតមា ជាតិ…បេ… កតមោ ភវោ… កតមំ ឧបាទានំ… កតមា តណ្ហា… កតមា វេទនា… កតមោ ផស្សោ… កតមំ សឡាយតនំ… កតមំ នាមរូបំ… កតមំ វិញ្ញាណំ… កតមេ សង្ខារា, កស្ស ច បនិមេ សង្ខារាតិ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, យោ វទេយ្យ, ‘អញ្ញេ សង្ខារា អញ្ញស្ស ច បនិមេ សង្ខារា’តិ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, យោ វទេយ្យ, ឧភយមេតំ ឯកត្ថំ ព្យញ្ជនមេវ នានំ. ‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយា សតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ. ឯតេ តេ, ភិក្ខវេ, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈេន តថាគតោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’’តិ.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ, ភិក្ខវេ, អសេសវិរាគនិរោធា យានិស្ស តានិ វិសូកាយិកានិ វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ កានិចិ កានិចិ. ‘កតមំ ជរាមរណំ, កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណំ’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញំ ជរាមរណំ, អញ្ញស្ស ច បនិទំ ជរាមរណំ’ ឥតិ វា, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញំ ជីវំ, អញ្ញំ សរីរំ’ ឥតិ វា. សព្ពានិស្ស តានិ បហីនានិ ភវន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលានិ តាលាវត្ថុកតានិ អនភាវង្កតានិ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មានិ.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ, ភិក្ខវេ, អសេសវិរាគនិរោធា យានិស្ស តានិ វិសូកាយិកានិ វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ កានិចិ កានិចិ. កតមា ជាតិ…បេ… កតមោ ភវោ… កតមំ ឧបាទានំ… កតមា តណ្ហា… កតមា វេទនា… កតមោ ផស្សោ… កតមំ សឡាយតនំ… កតមំ នាមរូបំ… កតមំ វិញ្ញាណំ… ‘កតមេ សង្ខារា, កស្ស ច បនិមេ សង្ខារា’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញេ សង្ខារា, អញ្ញស្ស ច បនិមេ សង្ខារា’ ឥតិ វា; ‘តំ ជីវំ តំ សរីរំ’ ឥតិ វា, ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរំ’ ឥតិ វា. សព្ពានិស្ស តានិ បហីនានិ ភវន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលានិ តាលាវត្ថុកតានិ អនភាវង្កតានិ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មានី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. នតុម្ហសុត្តំ

៣៧. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘នាយំ, ភិក្ខវេ, កាយោ តុម្ហាកំ នបិ អញ្ញេសំ. បុរាណមិទំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិតំ វេទនិយំ ទដ្ឋព្ពំ’’.

‘‘តត្រ ខោ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ បដិច្ចសមុប្បាទញ្ញេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ករោតិ – ‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ, យទិទំ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ. សត្តមំ.

៨. ចេតនាសុត្តំ

៣៨. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘យញ្ច, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ យញ្ច បកប្បេតិ យញ្ច អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ [អារមណមេតំ (?)] ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ. តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ វិរូឡ្ហេ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតិ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា សតិ អាយតិំ ជាតិ ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ នោ ចេ បកប្បេតិ, អថ ចេ អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ. តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ វិរូឡ្ហេ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ហោតិ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា សតិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, នោ ចេវ ចេតេតិ នោ ច បកប្បេតិ នោ ច អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ន ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ អសតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. តទប្បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ អវិរូឡ្ហេ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ ន ហោតិ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា អសតិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ទុតិយចេតនាសុត្តំ

៣៩. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘យញ្ច, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ យញ្ច បកប្បេតិ យញ្ច អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ. តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ វិរូឡ្ហេ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ. នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ; សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ; ផស្សបច្ចយា វេទនា…បេ… តណ្ហា… ឧបាទានំ… ភវោ… ជាតិ… ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ នោ ចេ បកប្បេតិ, អថ ចេ អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ. តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ វិរូឡ្ហេ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតិ. នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, នោ ចេវ ចេតេតិ នោ ច បកប្បេតិ នោ ច អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ន ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ អសតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. តទប្បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ អវិរូឡ្ហេ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ន ហោតិ. នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. នវមំ.

១០. តតិយចេតនាសុត្តំ

៤០. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘យញ្ច, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ យញ្ច បកប្បេតិ យញ្ច អនុសេតិ អារម្មណមេតំ ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ. តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ វិរូឡ្ហេ នតិ ហោតិ. នតិយា សតិ អាគតិគតិ ហោតិ. អាគតិគតិយា សតិ ចុតូបបាតោ ហោតិ. ចុតូបបាតេ សតិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ’’.

‘‘នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ នោ ចេ បកប្បេតិ អថ ចេ អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ. តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ វិរូឡ្ហេ នតិ ហោតិ. នតិយា សតិ អាគតិគតិ ហោតិ. អាគតិគតិយា សតិ ចុតូបបាតោ ហោតិ. ចុតូបបាតេ សតិ អាយតិំ ជាតិជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, នោ ចេវ ចេតេតិ នោ ច បកប្បេតិ នោ ច អនុសេតិ, អារម្មណមេតំ ន ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា. អារម្មណេ អសតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ន ហោតិ. តទប្បតិដ្ឋិតេ វិញ្ញាណេ អវិរូឡ្ហេ នតិ ន ហោតិ. នតិយា អសតិ អាគតិគតិ ន ហោតិ. អាគតិគតិយា អសតិ ចុតូបបាតោ ន ហោតិ. ចុតូបបាតេ អសតិ អាយតិំ ជាតិ ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. ទសមំ.

កឡារខត្តិយវគ្គោ ចតុត្ថោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ភូតមិទំ កឡារញ្ច, ទុវេ ច ញាណវត្ថូនិ;

អវិជ្ជាបច្ចយា ច ទ្វេ, នតុម្ហា ចេតនា តយោតិ.