៣. ទសពលវគ្គោ

១. ទសពលសុត្តំ

២១. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតូហិ ច វេសារជ្ជេហិ សមន្នាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, បរិសាសុ សីហនាទំ នទតិ, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតិ – ឥតិ រូបំ ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ, ឥតិ វេទនា ឥតិ វេទនាយ សមុទយោ ឥតិ វេទនាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សញ្ញា ឥតិ សញ្ញាយ សមុទយោ ឥតិ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សង្ខារា ឥតិ សង្ខារានំ សមុទយោ ឥតិ សង្ខារានំ អត្ថង្គមោ, ឥតិ វិញ្ញាណំ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ. យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយទសពលសុត្តំ

២២. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតូហិ ច វេសារជ្ជេហិ សមន្នាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, បរិសាសុ សីហនាទំ នទតិ, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេត្តិ – ‘ឥតិ រូបំ ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ, ឥតិ វេទនា ឥតិ វេទនាយ សមុទយោ ឥតិ វេទនាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សញ្ញា ឥតិ សញ្ញាយ សមុទយោ ឥតិ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ, ឥតិ សង្ខារា ឥតិ សង្ខារានំ សមុទយោ ឥតិ សង្ខារានំ អត្ថង្គមោ, ឥតិ វិញ្ញាណំ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ; ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ. យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ’’’.

‘‘ឯវំ ស្វាក្ខាតោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មោ ឧត្តានោ វិវដោ បកាសិតោ ឆិន្នបិលោតិកោ. ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ខោ, ភិក្ខវេ, មយា ធម្មេ ឧត្តានេ វិវដេ បកាសិតេ ឆិន្នបិលោតិកេ អលមេវ សទ្ធាបព្ពជិតេន កុលបុត្តេន វីរិយំ អារភិតុំ – ‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ [នហារុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ, សរីរេ ឧបសុស្សតុ [អវសុស្សតុ ម. និ. ២.១៨៤] មំសលោហិតំ. យំ តំ បុរិសថាមេន បុរិសវីរិយេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ, ន តំ អបាបុណិត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតី’’’តិ.

‘‘ទុក្ខំ, ភិក្ខវេ, កុសីតោ វិហរតិ វោកិណ្ណោ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, មហន្តញ្ច សទត្ថំ បរិហាបេតិ. អារទ្ធវីរិយោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សុខំ វិហរតិ បវិវិត្តោ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, មហន្តញ្ច សទត្ថំ បរិបូរេតិ. ន, ភិក្ខវេ, ហីនេន អគ្គស្ស បត្តិ ហោតិ. អគ្គេន ច ខោ, ភិក្ខវេ, អគ្គស្ស បត្តិ ហោតិ. មណ្ឌបេយ្យមិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ, សត្ថា សម្មុខីភូតោ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, វីរិយំ អារភថ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ‘ឯវំ នោ អយំ អម្ហាកំ បព្ពជ្ជា អវញ្ឈា ភវិស្សតិ សផលា សឧទ្រយា. យេសញ្ច [យេសំ (សី. ស្យា. កំ.), យេសំ ហិ (បី. ក.)] មយំ បរិភុញ្ជាម ចីវរ-បិណ្ឌបាតសេនាសន-គិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ តេសំ តេ ការា អម្ហេសុ មហប្ផលា ភវិស្សន្តិ មហានិសំសា’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ. អត្តត្ថំ វា ហិ, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុំ; បរត្ថំ វា ហិ, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុំ; ឧភយត្ថំ វា ហិ, ភិក្ខវេ, សម្បស្សមានេន អលមេវ អប្បមាទេន សម្បាទេតុ’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. ឧបនិសសុត្តំ

២៣. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘ជានតោ អហំ, ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមិ, នោ អជានតោ នោ អបស្សតោ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជានតោ កិំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ? ឥតិ រូបំ ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ, ឥតិ វេទនា…បេ… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ជានតោ ឯវំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ’’.

‘‘យម្បិស្ស តំ, ភិក្ខវេ, ខយស្មិំ ខយេញ្ញាណំ, តម្បិ សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, ខយេញាណស្ស ឧបនិសា? ‘វិមុត្តី’តិស្ស វចនីយំ. វិមុត្តិម្បាហំ [វិមុត្តិម្បហំ (សី. ស្យា. កំ.)], ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, វិមុត្តិយា ឧបនិសា? ‘វិរាគោ’តិស្ស វចនីយំ. វិរាគម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, វិរាគស្ស ឧបនិសា? ‘និព្ពិទា’តិស្ស វចនីយំ. និព្ពិទម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, និព្ពិទាយ ឧបនិសា? ‘យថាភូតញាណទស្សន’ន្តិស្ស វចនីយំ. យថាភូតញាណទស្សនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, យថាភូតញាណទស្សនស្ស ឧបនិសា? ‘សមាធី’តិស្ស វចនីយំ. សមាធិម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ.

‘‘កា ច, ភិក្ខវេ, សមាធិស្ស ឧបនិសា? ‘សុខ’ន្តិស្ស វចនីយំ. សុខម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, សុខស្ស ឧបនិសា? ‘បស្សទ្ធី’តិស្ស វចនីយំ. បស្សទ្ធិម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, បស្សទ្ធិយា ឧបនិសា? ‘បីតី’តិស្ស វចនីយំ. បីតិម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, បីតិយា ឧបនិសា? ‘បាមោជ្ជ’ន្តិស្ស វចនីយំ. បាមោជ្ជម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, បាមោជ្ជស្ស ឧបនិសា? ‘សទ្ធា’តិស្ស វចនីយំ. សទ្ធម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ.

‘‘កា ច, ភិក្ខវេ, សទ្ធាយ ឧបនិសា? ‘ទុក្ខ’ន្តិស្ស វចនីយំ. ទុក្ខម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, ទុក្ខស្ស ឧបនិសា? ‘ជាតី’តិស្ស វចនីយំ. ជាតិម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, ជាតិយា ឧបនិសា? ‘ភវោ’តិស្ស វចនីយំ. ភវម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, ភវស្ស ឧបនិសា? ‘ឧបាទាន’ន្តិស្ស វចនីយំ. ឧបាទានម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ. កា ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទានស្ស ឧបនិសា? ‘តណ្ហា’តិស្ស វចនីយំ. តណ្ហម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមិ, នោ អនុបនិសំ.

‘‘កា ច, ភិក្ខវេ, តណ្ហាយ ឧបនិសា? ‘វេទនា’តិស្ស វចនីយំ…បេ… ‘ផស្សោ’តិស្ស វចនីយំ… ‘សឡាយតន’ន្តិស្ស វចនីយំ… ‘នាមរូប’ន្តិស្ស វចនីយំ… ‘វិញ្ញាណ’ន្តិស្ស វចនីយំ… ‘សង្ខារា’តិស្ស វចនីយំ. សង្ខារេបាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសេ វទាមិ, នោ អនុបនិសេ. កា ច, ភិក្ខវេ, សង្ខារានំ ឧបនិសា? ‘អវិជ្ជា’តិស្ស វចនីយំ.

‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជូបនិសា សង្ខារា, សង្ខារូបនិសំ វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណូបនិសំ នាមរូបំ, នាមរូបូបនិសំ សឡាយតនំ, សឡាយតនូបនិសោ ផស្សោ, ផស្សូបនិសា វេទនា, វេទនូបនិសា តណ្ហា, តណ្ហូបនិសំ ឧបាទានំ, ឧបាទានូបនិសោ ភវោ, ភវូបនិសា ជាតិ, ជាតូបនិសំ ទុក្ខំ, ទុក្ខូបនិសា សទ្ធា, សទ្ធូបនិសំ បាមោជ្ជំ, បាមោជ្ជូបនិសា បីតិ, បីតូបនិសា បស្សទ្ធិ, បស្សទ្ធូបនិសំ សុខំ, សុខូបនិសោ សមាធិ, សមាធូបនិសំ យថាភូតញាណទស្សនំ, យថាភូតញាណទស្សនូបនិសា និព្ពិទា, និព្ពិទូបនិសោ វិរាគោ, វិរាគូបនិសា វិមុត្តិ, វិមុត្តូបនិសំ ខយេញាណំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧបរិបព្ពតេ ថុល្លផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ តំ ឧទកំ យថានិន្នំ បវត្តមានំ បព្ពតកន្ទរបទរសាខា បរិបូរេតិ. បព្ពតកន្ទរបទរសាខាបរិបូរា កុសោព្ភេ [កុស្សុព្ភេ (សី. ស្យា. កំ.), កុសុព្ភេ (បី.) ណ្វាទិ ១២៩ សុត្តំ ឱលោកេតព្ពំ] បរិបូរេន្តិ. កុសោព្ភា បរិបូរា មហាសោព្ភេ បរិបូរេន្តិ. មហាសោព្ភា បរិបូរា កុន្នទិយោ បរិបូរេន្តិ. កុន្នទិយោ បរិបូរា មហានទិយោ បរិបូរេន្តិ. មហានទិយោ បរិបូរា មហាសមុទ្ទំ បរិបូរេន្តិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជូបនិសា សង្ខារា, សង្ខារូបនិសំ វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណូបនិសំ នាមរូបំ, នាមរូបូបនិសំ សឡាយតនំ, សឡាយតនូបនិសោ ផស្សោ, ផស្សូបនិសា វេទនា, វេទនូបនិសា តណ្ហា, តណ្ហូបនិសំ ឧបាទានំ, ឧបាទានូបនិសោ ភវោ, ភវូបនិសា ជាតិ, ជាតូបនិសំ ទុក្ខំ, ទុក្ខូបនិសា សទ្ធា, សទ្ធូបនិសំ បាមោជ្ជំ, បាមោជ្ជូបនិសា បីតិ, បីតូបនិសា បស្សទ្ធិ, បស្សទ្ធូបនិសំ សុខំ, សុខូបនិសោ សមាធិ, សមាធូបនិសំ យថាភូតញាណទស្សនំ, យថាភូតញាណទស្សនូបនិសា និព្ពិទា, និព្ពិទូបនិសោ វិរាគោ, វិរាគូបនិសា វិមុត្តិ, វិមុត្តូបនិសំ ខយេញាណ’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. អញ្ញតិត្ថិយសុត្តំ

២៤. រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថ ខោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អតិប្បគោ ខោ តាវ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ. យំនូនាហំ យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ អារាមោ តេនុបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ អារាមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេហិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯតទវោចុំ –

‘‘សន្តាវុសោ, សារិបុត្ត, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បនាវុសោ សារិបុត្ត, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា បរំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តាវុសោ សារិបុត្ត, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បនាវុសោ សារិបុត្ត, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. ឥធ, បនាវុសោ សារិបុត្ត, សមណោ គោតមោ កិំវាទី កិមក្ខាយី? កថំ ព្យាករមានា ច មយំ វុត្តវាទិនោ ចេវ សមណស្ស គោតមស្ស អស្សាម, ន ច សមណំ គោតមំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យាម, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យាម, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ [វាទានុវាទោ (ក.) ទី. និ. ១.៣៨១] គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ?

‘‘បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខោ, អាវុសោ, ទុក្ខំ វុត្តំ ភគវតា. កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច. ឥតិ វទំ វុត្តវាទី ចេវ ភគវតោ អស្ស, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យ.

‘‘តត្រាវុសោ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា. យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា បរំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា. យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា. យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា.

‘‘តត្រាវុសោ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា បរំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ.

អស្សោសិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស តេហិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ ឥមំ កថាសល្លាបំ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យាវតកោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស តេហិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ អហោសិ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អានន្ទ, យថា តំ សារិបុត្តោ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ. បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខោ, អានន្ទ, ទុក្ខំ វុត្តំ មយា. កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច. ឥតិ វទំ វុត្តវាទី ចេវ មេ អស្ស, ន ច មំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យ.

‘‘តត្រានន្ទ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា.

‘‘តត្រានន្ទ, យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘ឯកមិទាហំ, អានន្ទ, សមយំ ឥធេវ រាជគហេ វិហរាមិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខ្វាហំ, អានន្ទ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. តស្ស មយ្ហំ, អានន្ទ, ឯតទហោសិ – ‘អតិប្បគោ ខោ តាវ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិតុំ. យំនូនាហំ យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ អារាមោ តេនុបសង្កមេយ្យ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខ្វាហំ, អានន្ទ, យេន អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ អារាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា តេហិ អញ្ញតិត្ថិយេហិ បរិព្ពាជកេហិ សទ្ធិំ សម្មោទិំ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ មំ, អានន្ទ, តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯតទវោចុំ –

‘សន្តាវុសោ គោតម, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បនាវុសោ គោតម, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា បរំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តាវុសោ គោតម, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បនាវុសោ គោតម, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. ឥធ នោ អាយស្មា គោតមោ កិំវាទី កិមក្ខាយី? កថំ ព្យាករមានា ច មយំ វុត្តវាទិនោ ចេវ អាយស្មតោ គោតមស្ស អស្សាម, ន ច អាយស្មន្តំ គោតមំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យាម, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យាម, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’’តិ?

‘‘ឯវំ វុត្តាហំ, អានន្ទ, តេ អញ្ញតិត្ថិយេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោចំ – ‘បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខោ, អាវុសោ, ទុក្ខំ វុត្តំ មយា. កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច. ឥតិ វទំ វុត្តវាទី ចេវ មេ អស្ស, ន ច មំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’’តិ.

‘‘តត្រាវុសោ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា.

‘‘តត្រាវុសោ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ ភន្តេ, អព្ភុតំ ភន្តេ! យត្រ ហិ នាម ឯកេន បទេន សព្ពោ អត្ថោ វុត្តោ ភវិស្សតិ. សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, ឯសេវត្ថោ វិត្ថារេន វុច្ចមានោ គម្ភីរោ ចេវ អស្ស គម្ភីរាវភាសោ ចា’’តិ?

‘‘តេន ហានន្ទ, តញ្ញេវេត្ថ បដិភាតូ’’តិ. ‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ជរាមរណំ, អាវុសោ អានន្ទ, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវ’ន្តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘ជរាមរណំ ខោ, អាវុសោ, ជាតិនិទានំ ជាតិសមុទយំ ជាតិជាតិកំ ជាតិបភវ’ន្តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ.

‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ជាតិ បនាវុសោ អានន្ទ, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘ជាតិ ខោ, អាវុសោ, ភវនិទានា ភវសមុទយា ភវជាតិកា ភវប្បភវា’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ.

‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ភវោ បនាវុសោ អានន្ទ, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘ភវោ ខោ, អាវុសោ, ឧបាទាននិទានោ ឧបាទានសមុទយោ ឧបាទានជាតិកោ ឧបាទានប្បភវោ’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ.

‘‘សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ឧបាទានំ បនាវុសោ…បេ… តណ្ហា បនាវុសោ…បេ… វេទនា បនាវុសោ…បេ… សចេ មំ, ភន្តេ, ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ផស្សោ បនាវុសោ អានន្ទ, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ’តិ? ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យំ – ‘ផស្សោ ខោ, អាវុសោ, សឡាយតននិទានោ សឡាយតនសមុទយោ សឡាយតនជាតិកោ សឡាយតនប្បភវោ’តិ. ‘ឆន្នំត្វេវ, អាវុសោ, ផស្សាយតនានំ អសេសវិរាគនិរោធា ផស្សនិរោធោ; ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ; វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ; តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’តិ. ឯវំ បុដ្ឋោហំ, ភន្តេ, ឯវំ ព្យាករេយ្យ’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ភូមិជសុត្តំ

២៥. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ អាយស្មា ភូមិជោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ភូមិជោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច –

‘‘សន្តាវុសោ សារិបុត្ត, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បនាវុសោ សារិបុត្ត, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា បរំកតំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តាវុសោ សារិបុត្ត, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បនាវុសោ សារិបុត្ត, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. ឥធ នោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភគវា កិំវាទី កិមក្ខាយី, កថំ ព្យាករមានា ច មយំ វុត្តវាទិនោ ចេវ ភគវតោ អស្សាម, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យាម, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យាម, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ?

‘‘បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខោ, អាវុសោ, សុខទុក្ខំ វុត្តំ ភគវតា. កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច. ឥតិ វទំ វុត្តវាទី ចេវ ភគវតោ អស្ស, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យ.

‘‘តត្រាវុសោ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តទបិ ផស្សបច្ចយា. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តទបិ ផស្សបច្ចយា.

‘‘តត្រាវុសោ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យេបិ តេ…បេ. … យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ.

អស្សោសិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស អាយស្មតា ភូមិជេន សទ្ធិំ ឥមំ កថាសល្លាបំ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យាវតកោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស អាយស្មតា ភូមិជេន សទ្ធិំ អហោសិ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អានន្ទ, យថា តំ សារិបុត្តោ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ. បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខោ, អានន្ទ, សុខទុក្ខំ វុត្តំ មយា. កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច. ឥតិ វទំ វុត្តវាទី ចេវ មេ អស្ស, ន ច មំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យ.

‘‘តត្រានន្ទ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា.

‘‘តត្រានន្ទ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា កម្មវាទា សយំកតំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណាកម្មវាទា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ សុខទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘កាយេ វា ហានន្ទ, សតិ កាយសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. វាចាយ វា ហានន្ទ, សតិ វចីសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. មនេ វា ហានន្ទ, សតិ មនោសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ អវិជ្ជាបច្ចយា ច.

‘‘សាមំ វា តំ, អានន្ទ, កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, យំបច្ចយាស្ស [យំបច្ចយាយ (ស្យា. កំ.), យំបច្ចយា យំ (ក.)] តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. បរេ វា តំ [បរេ វាស្ស តំ (សី. បី.), បរេ វាយតំ (ស្យា. កំ.)], អានន្ទ, កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោន្តិ, យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. សម្បជានោ វា តំ, អានន្ទ, កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. អសម្បជានោ វា តំ, អានន្ទ, កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ.

‘‘សាមំ វា តំ, អានន្ទ, វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. បរេ វា តំ, អានន្ទ, វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរោន្តិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. សម្បជានោ វា តំ, អានន្ទ…បេ… អសម្បជានោ វា តំ, អានន្ទ, វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ.

‘‘សាមំ វា តំ, អានន្ទ, មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. បរេ វា តំ, អានន្ទ, មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរោន្តិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. សម្បជានោ វា តំ, អានន្ទ…បេ… អសម្បជានោ វា តំ, អានន្ទ, មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ.

‘‘ឥមេសុ, អានន្ទ, ធម្មេសុ អវិជ្ជា អនុបតិតា. អវិជ្ជាយ ត្វេវ, អានន្ទ, អសេសវិរាគនិរោធា សោ កាយោ ន ហោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. សា វាចា ន ហោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. សោ មនោ ន ហោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ. ខេត្តំ តំ ន ហោតិ…បេ… វត្ថុ តំ ន ហោតិ…បេ… អាយតនំ តំ ន ហោតិ…បេ… អធិករណំ តំ ន ហោតិ យំបច្ចយាស្ស តំ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ឧបវាណសុត្តំ

២៦. សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ អាយស្មា ឧបវាណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឧបវាណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សន្តិ, ភន្តេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បន, ភន្តេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា បរំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បន, ភន្តេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. សន្តិ បន, ភន្តេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ. ឥធ នោ, ភន្តេ, ភគវា កិំវាទី កិមក្ខាយី កថំ ព្យាករមានា ច មយំ វុត្តវាទិនោ ចេវ ភគវតោ អស្សាម, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យាម, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យាម, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ?

‘‘បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខោ, ឧបវាណ, ទុក្ខំ វុត្តំ មយា. កិំ បដិច្ច? ផស្សំ បដិច្ច. ឥតិ វទំ វុត្តវាទី ចេវ មេ អស្ស, ន ច មំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខេយ្យ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករេយ្យ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆេយ្យ.

‘‘តត្រ, ឧបវាណ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តទបិ ផស្សបច្ចយា. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ តទបិ ផស្សបច្ចយា.

‘‘តត្រ, ឧបវាណ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា សយំកតំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ…បេ… យេបិ តេ សមណព្រាហ្មណា អសយំការំ អបរំការំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ ទុក្ខំ បញ្ញបេន្តិ, តេ វត អញ្ញត្រ ផស្សា បដិសំវេទិស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បច្ចយសុត្តំ

២៧. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ – អយំ វុច្ចតិ ជរា. យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហា តម្ហា សត្តនិកាយា ចុតិ ចវនតា ភេទោ អន្តរធានំ មច្ចុ មរណំ កាលកិរិយា ខន្ធានំ ភេទោ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ; ឥទំ វុច្ចតិ មរណំ. ឥតិ អយញ្ច ជរា ឥទញ្ច មរណំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ. ជាតិសមុទយា ជរាមរណសមុទយោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ជរាមរណនិរោធគាមិនី បដិបទា. សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ, សម្មាសង្កប្បោ, សម្មាវាចា, សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាអាជីវោ, សម្មាវាយាមោ, សម្មាសតិ, សម្មាសមាធិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ជាតិ…បេ… កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ភវោ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទានំ… កតមា ច, ភិក្ខវេ, តណ្ហា… កតមា ច, ភិក្ខវេ, វេទនា… កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ផស្សោ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, សឡាយតនំ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, នាមរូបំ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ…?

‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, សង្ខារា? តយោមេ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា – កាយសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ, ចិត្តសង្ខារោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា. អវិជ្ជាសមុទយា សង្ខារសមុទយោ; អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្ខារនិរោធគាមិនី បដិបទា. សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឯវំ បច្ចយំ បជានាតិ, ឯវំ បច្ចយសមុទយំ បជានាតិ, ឯវំ បច្ចយនិរោធំ បជានាតិ, ឯវំ បច្ចយនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ ឥតិបិ, ទស្សនសម្បន្នោ ឥតិបិ, អាគតោ ឥមំ សទ្ធម្មំ ឥតិបិ, បស្សតិ ឥមំ សទ្ធម្មំ ឥតិបិ, សេក្ខេន ញាណេន សមន្នាគតោ ឥតិបិ, សេក្ខាយ វិជ្ជាយ សមន្នាគតោ ឥតិបិ, ធម្មសោតំ សមាបន្នោ ឥតិបិ, អរិយោ និព្ពេធិកបញ្ញោ ឥតិបិ, អមតទ្វារំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ ឥតិបី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ភិក្ខុសុត្តំ

២៨. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘តត្រ ខោ…បេ… ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជរាមរណំ បជានាតិ, ជរាមរណសមុទយំ បជានាតិ, ជរាមរណនិរោធំ បជានាតិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ, ជាតិំ បជានាតិ…បេ… ភវំ បជានាតិ… ឧបាទានំ បជានាតិ… តណ្ហំ បជានាតិ… វេទនំ បជានាតិ… ផស្សំ បជានាតិ… សឡាយតនំ បជានាតិ… នាមរូបំ បជានាតិ… វិញ្ញាណំ បជានាតិ… សង្ខារេ បជានាតិ, សង្ខារសមុទយំ បជានាតិ, សង្ខារនិរោធំ បជានាតិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា អាយុនោ សំហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ – អយំ វុច្ចតិ ជរា. យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហា តម្ហា សត្តនិកាយា ចុតិ ចវនតា ភេទោ អន្តរធានំ មច្ចុ មរណំ កាលកិរិយា ខន្ធានំ ភេទោ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ; ឥទំ វុច្ចតិ មរណំ. ឥតិ អយំ ច ជរា ឥទញ្ច មរណំ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ. ជាតិសមុទយា ជរាមរណសមុទយោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ជរាមរណនិរោធគាមិនី បដិបទា. សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, ជាតិ…បេ… កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ភវោ… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ឧបាទានំ… វេទនា… ផស្សោ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ….

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ ជរាមរណំ បជានាតិ, ឯវំ ជរាមរណសមុទយំ បជានាតិ, ឯវំ ជរាមរណនិរោធំ បជានាតិ, ឯវំ ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ, ឯវំ ជាតិំ បជានាតិ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ … សង្ខារេ… សង្ខារសមុទយំ… សង្ខារនិរោធំ… ឯវំ សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានាតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ ឥតិបិ, ទស្សនសម្បន្នោ ឥតិបិ, អាគតោ ឥមំ សទ្ធម្មំ ឥតិបិ, បស្សតិ ឥមំ សទ្ធម្មំ ឥតិបិ, សេក្ខេន ញាណេន សមន្នាគតោ ឥតិបិ, សេក្ខាយ វិជ្ជាយ សមន្នាគតោ ឥតិបិ, ធម្មសោតំ សមាបន្នោ ឥតិបិ, អរិយោ និព្ពេធិកបញ្ញោ ឥតិបិ, អមតទ្វារំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ ឥតិបី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. សមណព្រាហ្មណសុត្តំ

២៩. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘តត្រ ខោ…បេ… យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ជរាមរណំ ន បរិជានន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ ន បរិជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ ន បរិជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ ន បរិជានន្តិ, ជាតិំ ន បរិជានន្តិ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារេ… សង្ខារសមុទយំ… សង្ខារនិរោធំ… សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ ន បរិជានន្តិ. ន មេតេ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ វា សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ វា ព្រាហ្មណសម្មតា. ន ច បនេតេ អាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថំ វា ព្រហ្មញ្ញត្ថំ វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ’’.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ជរាមរណំ បរិជានន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ បរិជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ បរិជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បរិជានន្តិ, ជាតិំ បរិជានន្តិ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារេ បរិជានន្តិ, សង្ខារសមុទយំ បរិជានន្តិ, សង្ខារនិរោធំ បរិជានន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បរិជានន្តិ. តេ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សមណេសុ ចេវ សមណសម្មតា ព្រាហ្មណេសុ ច ព្រាហ្មណសម្មតា. តេ ច បនាយស្មន្តោ សាមញ្ញត្ថញ្ច ព្រហ្មញ្ញត្ថញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តំ

៣០. សាវត្ថិយំ វិហរតិ…បេ… ‘‘តត្រ ខោ…បេ… យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ជរាមរណំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ នប្បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ តេ វត ជរាមរណំ សមតិក្កម្ម ឋស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ជាតិំ នប្បជានន្តិ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារេ នប្បជានន្តិ, សង្ខារសមុទយំ នប្បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធំ នប្បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ នប្បជានន្តិ តេ វត សង្ខារេ សមតិក្កម្ម ឋស្សន្តីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ’’.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ជរាមរណំ បជានន្តិ, ជរាមរណសមុទយំ បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធំ បជានន្តិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ តេ វត ជរាមរណំ សមតិក្កម្ម ឋស្សន្តីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. ជាតិំ បជានន្តិ…បេ… ភវំ… ឧបាទានំ… តណ្ហំ… វេទនំ… ផស្សំ… សឡាយតនំ… នាមរូបំ… វិញ្ញាណំ… សង្ខារេ បជានន្តិ, សង្ខារសមុទយំ បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធំ បជានន្តិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ បជានន្តិ. តេ វត សង្ខារេ សមតិក្កម្ម ឋស្សន្តីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតី’’តិ. ទសមំ.

ទសពលវគ្គោ តតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ទ្វេ ទសពលា ឧបនិសា ច, អញ្ញតិត្ថិយភូមិជោ;

ឧបវាណោ បច្ចយោ ភិក្ខុ, ទ្វេ ច សមណព្រាហ្មណាតិ.