១. បឋមវគ្គោ

១. តបោកម្មសុត្តំ

១៣៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘មុត្តោ វតម្ហិ តាយ ទុក្ករការិកាយ. សាធុ មុត្តោ វតម្ហិ តាយ អនត្ថសំហិតាយ ទុក្ករការិកាយ. សាធុ វតម្ហិ មុត្តោ ពោធិំ សមជ្ឈគ’’ន្តិ [សាធុ ឋិតោ សតោ ពោធិំ សមជ្ឈេគន្តិ (សី. បី.), សាធុ វតម្ហិ សត្តោ ពោធិសមជ្ឈគូតិ (ស្យា. កំ.)].

អថ ខោ មារោ បាបិមា ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘តបោកម្មា អបក្កម្ម, យេន ន សុជ្ឈន្តិ មាណវា;

អសុទ្ធោ មញ្ញសិ សុទ្ធោ, សុទ្ធិមគ្គា អបរទ្ធោ’’ [សុទ្ធិមគ្គមបរទ្ធោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តិ.

អថ ខោ ភគវា ‘‘មារោ អយំ បាបិមា’’ ឥតិ វិទិត្វា មារំ បាបិមន្តំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘អនត្ថសំហិតំ ញត្វា, យំ កិញ្ចិ អមរំ តបំ [អបរំ តបំ (ក.)];

សព្ពំ នត្ថាវហំ ហោតិ, ផិយារិត្តំវ ធម្មនិ [វម្មនិ (សី.), ធម្មនិំ (បី.), ជម្មនិំ (ក.) ឯត្ថាយំ ធម្មសទ្ទោ សក្កតេ ធន្វនំ-សទ្ទេន សទិសោ មរុវាចកោតិ វេទិតព្ពោ, យថា ទឡ្ហធម្មាតិបទំ].

‘‘សីលំ សមាធិ បញ្ញញ្ច, មគ្គំ ពោធាយ ភាវយំ;

បត្តោស្មិ បរមំ សុទ្ធិំ, និហតោ ត្វមសិ អន្តកា’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា ‘‘ជានាតិ មំ ភគវា, ជានាតិ មំ សុគតោ’’តិ, ទុក្ខី ទុម្មនោ តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

២. ហត្ថិរាជវណ្ណសុត្តំ

១៣៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តន្ធការតិមិសាយំ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ, ទេវោ ច ឯកមេកំ ផុសាយតិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា ភគវតោ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសំ ឧប្បាទេតុកាមោ មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. សេយ្យថាបិ នាម មហាអរិដ្ឋកោ មណិ, ឯវមស្ស សីសំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ នាម សុទ្ធំ រូបិយំ, ឯវមស្ស ទន្តា ហោន្តិ. សេយ្យថាបិ នាម មហតី នង្គលីសា [នង្គលសីសា (បី. ក.)], ឯវមស្ស សោណ្ឌោ ហោតិ. អថ ខោ ភគវា ‘‘មារោ អយំ បាបិមា’’ ឥតិ វិទិត្វា មារំ បាបិមន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘សំសរំ ទីឃមទ្ធានំ, វណ្ណំ កត្វា សុភាសុភំ;

អលំ តេ តេន បាបិម, និហតោ ត្វមសិ អន្តកា’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា ‘‘ជានាតិ មំ ភគវា, ជានាតិ មំ សុគតោ’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនោ តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

៣. សុភសុត្តំ

១៣៩. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តន្ធការតិមិសាយំ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ, ទេវោ ច ឯកមេកំ ផុសាយតិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា, ភគវតោ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសំ ឧប្បាទេតុកាមោ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ អវិទូរេ ឧច្ចាវចា វណ្ណនិភា ឧបទំសេតិ, សុភា ចេវ អសុភា ច. អថ ខោ ភគវា ‘‘មារោ អយំ បាបិមា’’ ឥតិ វិទិត្វា មារំ បាបិមន្តំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘សំសរំ ទីឃមទ្ធានំ, វណ្ណំ កត្វា សុភាសុភំ;

អលំ តេ តេន បាបិម, និហតោ ត្វមសិ អន្តក.

‘‘យេ ច កាយេន វាចាយ, មនសា ច សុសំវុតា;

ន តេ មារវសានុគា, ន តេ មារស្ស ពទ្ធគូ’’ [ពទ្ធភូ (ក.), បច្ចគូ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តិ.

អថ ខោ មារោ…បេ… តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

៤. បឋមមារបាសសុត្តំ

១៤០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘មយ្ហំ ខោ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា យោនិសោ សម្មប្បធានា អនុត្តរា វិមុត្តិ អនុប្បត្តា, អនុត្តរា វិមុត្តិ សច្ឆិកតា. តុម្ហេបិ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា យោនិសោ សម្មប្បធានា អនុត្តរំ វិមុត្តិំ អនុបាបុណាថ, អនុត្តរំ វិមុត្តិំ សច្ឆិករោថា’’តិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘ពទ្ធោសិ មារបាសេន, យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសា;

មារពន្ធនពទ្ធោសិ, ន មេ សមណ មោក្ខសី’’តិ.

‘‘មុត្តាហំ [មុត្តោហំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មារបាសេន, យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសា;

មារពន្ធនមុត្តោម្ហិ, និហតោ ត្វមសិ អន្តកា’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា…បេ… តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

៥. ទុតិយមារបាសសុត្តំ

១៤១. ឯកំ សមយំ ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘មុត្តាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពបាសេហិ យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសា. តុម្ហេបិ, ភិក្ខវេ, មុត្តា សព្ពបាសេហិ យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសា. ចរថ, ភិក្ខវេ, ចារិកំ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ. មា ឯកេន ទ្វេ អគមិត្ថ. ទេសេថ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេថ. សន្តិ សត្តា អប្បរជក្ខជាតិកា, អស្សវនតា ធម្មស្ស បរិហាយន្តិ. ភវិស្សន្តិ ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ. អហម្បិ, ភិក្ខវេ, យេន ឧរុវេលា សេនានិគមោ តេនុបសង្កមិស្សាមិ ធម្មទេសនាយា’’តិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘ពទ្ធោសិ សព្ពបាសេហិ, យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសា;

មហាពន្ធនពទ្ធោសិ, ន មេ សមណ មោក្ខសី’’តិ.

‘‘មុត្តាហំ សព្ពបាសេហិ, យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសា;

មហាពន្ធនមុត្តោម្ហិ, និហតោ ត្វមសិ អន្តកា’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា…បេ… តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

៦. សប្បសុត្តំ

១៤២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តន្ធការតិមិសាយំ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ, ទេវោ ច ឯកមេកំ ផុសាយតិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា ភគវតោ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសំ ឧប្បាទេតុកាមោ មហន្តំ សប្បរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. សេយ្យថាបិ នាម មហតី ឯករុក្ខិកា នាវា, ឯវមស្ស កាយោ ហោតិ. សេយ្យថាបិ នាម មហន្តំ សោណ្ឌិកាកិឡញ្ជំ, ឯវមស្ស ផណោ ហោតិ. សេយ្យថាបិ នាម មហតី កោសលិកា កំសបាតិ, ឯវមស្ស អក្ខីនិ ភវន្តិ. សេយ្យថាបិ នាម ទេវេ គឡគឡាយន្តេ វិជ្ជុល្លតា និច្ឆរន្តិ, ឯវមស្ស មុខតោ ជិវ្ហា និច្ឆរតិ. សេយ្យថាបិ នាម កម្មារគគ្គរិយា ធមមានាយ សទ្ទោ ហោតិ, ឯវមស្ស អស្សាសបស្សាសានំ សទ្ទោ ហោតិ.

អថ ខោ ភគវា ‘‘មារោ អយំ បាបិមា’’ ឥតិ វិទិត្វា មារំ បាបិមន្តំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘យោ សុញ្ញគេហានិ សេវតិ,

សេយ្យោ សោ មុនិ អត្តសញ្ញតោ;

វោស្សជ្ជ ចរេយ្យ តត្ថ សោ,

បតិរូបញ្ហិ តថាវិធស្ស តំ.

‘‘ចរកា ពហូ ភេរវា ពហូ,

អថោ ឌំសសរីសបា [ឌំស សិរិំសបា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ពហូ;

លោមម្បិ ន តត្ថ ឥញ្ជយេ,

សុញ្ញាគារគតោ មហាមុនិ.

‘‘នភំ ផលេយ្យ បថវី ចលេយ្យ,

សព្ពេបិ បាណា ឧទ សន្តសេយ្យុំ;

សល្លម្បិ ចេ ឧរសិ បកប្បយេយ្យុំ,

ឧបធីសុ តាណំ ន ករោន្តិ ពុទ្ធា’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា ‘‘ជានាតិ មំ ភគវា, ជានាតិ មំ សុគតោ’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនោ តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

៧. សុបតិសុត្តំ

១៤៣. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ ភគវា ពហុទេវរត្តិំ អព្ភោកាសេ ចង្កមិត្វា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បាទេ បក្ខាលេត្វា វិហារំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេសិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វា. អថ ខោ មារោ បាបិមា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘កិំ សោប្បសិ កិំ នុ សោប្បសិ,

កិមិទំ សោប្បសិ ទុព្ភគោ [ទុព្ភតោ (ស្យា. កំ.), ទុព្ភយោ (បី.)] វិយ;

សុញ្ញមគារន្តិ សោប្បសិ,

កិមិទំ សោប្បសិ សូរិយេ ឧគ្គតេ’’តិ.

‘‘យស្ស ជាលិនី វិសត្តិកា,

តណ្ហា នត្ថិ កុហិញ្ចិ នេតវេ;

សព្ពូបធិបរិក្ខយា ពុទ្ធោ,

សោប្បតិ កិំ តវេត្ថ មារា’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា…បេ… តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

៨. នន្ទតិសុត្តំ

១៤៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ មារោ បាបិមា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ សន្តិកេ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘នន្ទតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា, គោមា គោភិ តថេវ នន្ទតិ;

ឧបធីហិ នរស្ស នន្ទនា, ន ហិ សោ នន្ទតិ យោ និរូបធី’’តិ.

‘‘សោចតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា, គោមា គោភិ តថេវ សោចតិ;

ឧបធីហិ នរស្ស សោចនា, ន ហិ សោ សោចតិ យោ និរូបធី’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា ‘‘ជានាតិ មំ ភគវា, ជានាតិ មំ សុគតោ’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនោ តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

៩. បឋមអាយុសុត្តំ

១៤៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អប្បមិទំ, ភិក្ខវេ, មនុស្សានំ អាយុ. គមនីយោ សម្បរាយោ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ. នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ. យោ, ភិក្ខវេ, ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘ទីឃមាយុ មនុស្សានំ, ន នំ ហីឡេ សុបោរិសោ;

ចរេយ្យ ខីរមត្តោវ, នត្ថិ មច្ចុស្ស អាគមោ’’តិ.

‘‘អប្បមាយុ មនុស្សានំ, ហីឡេយ្យ នំ សុបោរិសោ;

ចរេយ្យាទិត្តសីសោវ, នត្ថិ មច្ចុស្ស នាគមោ’’តិ.

អថ ខោ មារោ…បេ… តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

១០. ទុតិយអាយុសុត្តំ

១៤៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តត្រ ខោ ភគវា…បេ… ឯតទវោច –

‘‘អប្បមិទំ, ភិក្ខវេ, មនុស្សានំ អាយុ. គមនីយោ សម្បរាយោ, កត្តព្ពំ កុសលំ, ចរិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយំ. នត្ថិ ជាតស្ស អមរណំ. យោ, ភិក្ខវេ, ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

‘‘នាច្ចយន្តិ អហោរត្តា, ជីវិតំ នូបរុជ្ឈតិ;

អាយុ អនុបរិយាយតិ, មច្ចានំ នេមីវ រថកុព្ពរ’’ន្តិ.

‘‘អច្ចយន្តិ អហោរត្តា, ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតិ;

អាយុ ខីយតិ មច្ចានំ, កុន្នទីនំវ ឱទក’’ន្តិ.

អថ ខោ មារោ បាបិមា ‘‘ជានាតិ មំ ភគវា, ជានាតិ មំ សុគតោ’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនោ តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

បឋមោ វគ្គោ.

តស្សុទ្ទានំ –

តបោកម្មញ្ច នាគោ ច, សុភំ បាសេន តេ ទុវេ;

សប្បោ សុបតិ នន្ទនំ, អាយុនា អបរេ ទុវេតិ.