៧. ធនញ្ជានិសុត្តំ

៤៤៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ រាជគហេ វស្សំវុដ្ឋោ [វស្សំវុត្ថោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] យេន ទក្ខិណាគិរិ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ តំ ភិក្ខុំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចាវុសោ, ភគវា អរោគោ ច ពលវា ចា’’តិ? ‘‘អរោគោ ចាវុសោ, ភគវា ពលវា ចា’’តិ. ‘‘កច្ចិ បនាវុសោ, ភិក្ខុសង្ឃោ អរោគោ ច ពលវា ចា’’តិ? ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោបិ ខោ, អាវុសោ, អរោគោ ច ពលវា ចា’’តិ. ‘‘ឯត្ថ, អាវុសោ, តណ្ឌុលបាលិទ្វារាយ ធនញ្ជានិ [ធានញ្ជានិ (សី. បី.)] នាម ព្រាហ្មណោ អត្ថិ. កច្ចាវុសោ, ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អរោគោ ច ពលវា ចា’’តិ? ‘‘ធនញ្ជានិបិ ខោ, អាវុសោ, ព្រាហ្មណោ អរោគោ ច ពលវា ចា’’តិ. ‘‘កច្ចិ បនាវុសោ, ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អប្បមត្តោ’’តិ? ‘‘កុតោ បនាវុសោ, ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស អប្បមាទោ? ធនញ្ជានិ, អាវុសោ, ព្រាហ្មណោ រាជានំ និស្សាយ ព្រាហ្មណគហបតិកេ វិលុម្បតិ, ព្រាហ្មណគហបតិកេ និស្សាយ រាជានំ វិលុម្បតិ. យាបិស្ស ភរិយា សទ្ធា សទ្ធកុលា អានីតា សាបិ កាលង្កតា; អញ្ញាស្ស ភរិយា អស្សទ្ធា អស្សទ្ធកុលា អានីតា’’. ‘‘ទុស្សុតំ វតាវុសោ, អស្សុម្ហ, ទុស្សុតំ វតាវុសោ, អស្សុម្ហ; យេ មយំ ធនញ្ជានិំ ព្រាហ្មណំ បមត្តំ អស្សុម្ហ. អប្បេវ ច នាម មយំ កទាចិ ករហចិ ធនញ្ជានិនា ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ សមាគច្ឆេយ្យាម, អប្បេវ នាម សិយា កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ?

៤៤៦. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន រាជគហំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន រាជគហំ តទវសរិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា សារិបុត្តោ រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តេន ខោ បន សមយេន ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ ពហិនគរេ គាវោ គោដ្ឋេ ទុហាបេតិ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥតោ, ភោ សារិបុត្ត, បយោ, បីយតំ តាវ ភត្តស្ស កាលោ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘អលំ, ព្រាហ្មណ. កតំ មេ អជ្ជ ភត្តកិច្ចំ. អមុកស្មិំ មេ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារោ ភវិស្សតិ. តត្ថ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ បច្ឆាភត្តំ ភុត្តបាតរាសោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ធនញ្ជានិំ ព្រាហ្មណំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចាសិ, ធនញ្ជានិ, អប្បមត្តោ’’តិ? ‘‘កុតោ, ភោ សារិបុត្ត, អម្ហាកំ អប្បមាទោ យេសំ នោ មាតាបិតរោ បោសេតព្ពា, បុត្តទារោ បោសេតព្ពោ, ទាសកម្មករា បោសេតព្ពា, មិត្តាមច្ចានំ មិត្តាមច្ចករណីយំ កាតព្ពំ, ញាតិសាលោហិតានំ ញាតិសាលោហិតករណីយំ កាតព្ពំ, អតិថីនំ អតិថិករណីយំ កាតព្ពំ, បុព្ពបេតានំ បុព្ពបេតករណីយំ កាតព្ពំ, ទេវតានំ ទេវតាករណីយំ កាតព្ពំ, រញ្ញោ រាជករណីយំ កាតព្ពំ, អយម្បិ កាយោ បីណេតព្ពោ ព្រូហេតព្ពោ’’តិ?

៤៤៧. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ មាតាបិតូនំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ មាតាបិតូនំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, មាតាបិតរោ វា បនស្ស លភេយ្យុំ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ បុត្តទារស្ស ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ បុត្តទារស្ស ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, បុត្តទារោ វា បនស្ស លភេយ្យ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ ទាសកម្មករបោរិសស្ស ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ ទាសកម្មករបោរិសស្ស ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, ទាសកម្មករបោរិសា វា បនស្ស លភេយ្យុំ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ មិត្តាមច្ចានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ មិត្តាមច្ចានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, មិត្តាមច្ចា វា បនស្ស លភេយ្យុំ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ ញាតិសាលោហិតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ ញាតិសាលោហិតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, ញាតិសាលោហិតា វា បនស្ស លភេយ្យុំ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ អតិថីនំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ អតិថីនំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, អតិថី វា បនស្ស លភេយ្យុំ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ បុព្ពបេតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ បុព្ពបេតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, បុព្ពបេតា វា បនស្ស លភេយ្យុំ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ ទេវតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ ទេវតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, ទេវតា វា បនស្ស លភេយ្យុំ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ រញ្ញោ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ រញ្ញោ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, រាជា វា បនស្ស លភេយ្យ ‘ឯសោ ខោ អម្ហាកំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, ឥធេកច្ចោ កាយស្ស បីណនាហេតុ ព្រូហនាហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, តមេនំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហេតុ និរយំ និរយបាលា ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. លភេយ្យ នុ ខោ សោ ‘អហំ ខោ កាយស្ស បីណនាហេតុ ព្រូហនាហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិំ, មា មំ និរយំ និរយបាលា’តិ, បរេ វា បនស្ស លភេយ្យុំ ‘ឯសោ ខោ កាយស្ស បីណនាហេតុ ព្រូហនាហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អហោសិ, មា នំ និរយំ និរយបាលា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ សារិបុត្ត. អថ ខោ នំ វិក្កន្ទន្តំយេវ និរយេ និរយបាលា បក្ខិបេយ្យុំ’’.

៤៤៨. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា មាតាបិតូនំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា មាតាបិតូនំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, មាតាបិតូនំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, មាតាបិតូនំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា មាតាបិតរោ ចេវ បោសេតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា បុត្តទារស្ស ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា បុត្តទារស្ស ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, បុត្តទារស្ស ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, បុត្តទារស្ស ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា យេហិ សក្កា បុត្តទារញ្ចេវ បោសេតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា ទាសកម្មករបោរិសស្ស ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា ទាសកម្មករបោរិសស្ស ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, ទាសកម្មករបោរិសស្ស ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, ទាសកម្មករបោរិសស្ស ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា ទាសកម្មករបោរិសេ ចេវ បោសេតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា មិត្តាមច្ចានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា មិត្តាមច្ចានំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, មិត្តាមច្ចានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, មិត្តាមច្ចានំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា មិត្តាមច្ចានញ្ចេវ មិត្តាមច្ចករណីយំ កាតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា ញាតិសាលោហិតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា ញាតិសាលោហិតានំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, ញាតិសាលោហិតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, ញាតិសាលោហិតានំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា ញាតិសាលោហិតានញ្ចេវ ញាតិសាលោហិតករណីយំ កាតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា អតិថីនំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា អតិថីនំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, អតិថីនំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, អតិថីនំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា អតិថីនញ្ចេវ អតិថិករណីយំ កាតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា បុព្ពបេតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា បុព្ពបេតានំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, បុព្ពបេតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, បុព្ពបេតានំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា បុព្ពបេតានញ្ចេវ បុព្ពបេតករណីយំ កាតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា ទេវតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា ទេវតានំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, ទេវតានំ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, ទេវតានំ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា ទេវតានញ្ចេវ ទេវតាករណីយំ កាតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា រញ្ញោ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា រញ្ញោ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, រញ្ញោ ហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, រញ្ញោ ហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា រញ្ញោ ចេវ រាជករណីយំ កាតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, យោ វា កាយស្ស បីណនាហេតុ ព្រូហនាហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, យោ វា កាយស្ស បីណនាហេតុ ព្រូហនាហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស; កតមំ សេយ្យោ’’តិ? ‘‘យោ ហិ, ភោ សារិបុត្ត, កាយស្ស បីណនាហេតុ ព្រូហនាហេតុ អធម្មចារី វិសមចារី អស្ស, ន តំ សេយ្យោ; យោ ច ខោ, ភោ សារិបុត្ត, កាយស្ស បីណនាហេតុ ព្រូហនាហេតុ ធម្មចារី សមចារី អស្ស, តទេវេត្ថ សេយ្យោ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាហិ, ភោ សារិបុត្ត, ធម្មចរិយាសមចរិយា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ ខោ, ធនញ្ជានិ, អញ្ញេសំ ហេតុកា ធម្មិកា កម្មន្តា, យេហិ សក្កា កាយញ្ចេវ បីណេតុំ ព្រូហេតុំ, ន ច បាបកម្មំ កាតុំ, បុញ្ញញ្ច បដិបទំ បដិបជ្ជិតុ’’ន្តិ.

៤៤៩. អថ ខោ ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ ខោ ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អបរេន សមយេន អាពាធិកោ អហោសិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, យេន ភគវា តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទាហិ – ‘ធនញ្ជានិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណោ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ. យេន ចាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បាទេ សិរសា វន្ទាហិ – ‘ធនញ្ជានិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណោ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ. ឯវញ្ច វទេហិ – ‘សាធុ កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ បុរិសោ ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ បុរិសោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ធនញ្ជានិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណោ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’’តិ. យេន ចាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ បុរិសោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ធនញ្ជានិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណោ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតិ, ឯវញ្ច វទេតិ – ‘សាធុ កិរ, ភន្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’’តិ. អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តុណ្ហីភាវេន.

៤៥០. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ធនញ្ជានិំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ តេ, ធនញ្ជានិ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ? កច្ចិ ទុក្ខា វេទនា បដិក្កមន្តិ, នោ អភិក្កមន្តិ? បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ អភិក្កមោ’’តិ? ‘‘ន មេ, ភោ សារិបុត្ត, ខមនីយំ ន យាបនីយំ. ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ. អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ. សេយ្យថាបិ, ភោ សារិបុត្ត, ពលវា បុរិសោ តិណ្ហេន សិខរេន មុទ្ធនិ [មុទ្ធានំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អភិមត្ថេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, ភោ សារិបុត្ត, អធិមត្តា វាតា មុទ្ធនិ ច ឩហនន្តិ. ន មេ, ភោ សារិបុត្ត, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ. ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ. អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ. សេយ្យថាបិ, ភោ សារិបុត្ត, ពលវា បុរិសោ ទឡ្ហេន វរត្តក្ខណ្ឌេន [វរត្តពន្ធនេន (សី. បី.)] សីសេ សីសវេឋំ ទទេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, ភោ សារិបុត្ត, អធិមត្តា សីសេ សីសវេទនា. ន មេ, ភោ សារិបុត្ត, ខមនីយំ ន យាបនីយំ. ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ. អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ. សេយ្យថាបិ, ភោ សារិបុត្ត, ទក្ខោ គោឃាតកោ វា គោឃាតកន្តេវាសី វា តិណ្ហេន គោវិកន្តនេន កុច្ឆិំ បរិកន្តេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, ភោ សារិបុត្ត, អធិមត្តា វាតា កុច្ឆិំ បរិកន្តន្តិ. ន មេ, ភោ សារិបុត្ត, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ. ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ. អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ. សេយ្យថាបិ, ភោ សារិបុត្ត, ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា ទុព្ពលតរំ បុរិសំ នានាពាហាសុ គហេត្វា អង្គារកាសុយា សន្តាបេយ្យុំ សម្បរិតាបេយ្យុំ; ឯវមេវ ខោ, ភោ សារិបុត្ត, អធិមត្តោ កាយស្មិំ ឌាហោ. ន មេ, ភោ សារិបុត្ត, ខមនីយំ ន យាបនីយំ. ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ, នោ បដិក្កមន្តិ. អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ, នោ បដិក្កមោ’’តិ.

៤៥១. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – និរយោ វា តិរច្ឆានយោនិ វា’’តិ? ‘‘និរយា, ភោ សារិបុត្ត, តិរច្ឆានយោនិ សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – តិរច្ឆានយោនិ វា បេត្តិវិសយោ វា’’តិ? ‘‘តិរច្ឆានយោនិយា, ភោ សារិបុត្ត, បេត្តិវិសយោ សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – បេត្តិវិសយោ វា មនុស្សា វា’’តិ? ‘‘បេត្តិវិសយា, ភោ សារិបុត្ត, មនុស្សា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – មនុស្សា វា ចាតុមហារាជិកា [ចាតុម្មហារាជិកា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា ទេវា’’តិ? ‘‘មនុស្សេហិ, ភោ សារិបុត្ត, ចាតុមហារាជិកា ទេវា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – ចាតុមហារាជិកា វា ទេវា តាវតិំសា វា ទេវា’’តិ? ‘‘ចាតុមហារាជិកេហិ, ភោ សារិបុត្ត, ទេវេហិ តាវតិំសា ទេវា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – តាវតិំសា វា ទេវា យាមា វា ទេវា’’តិ? ‘‘តាវតិំសេហិ, ភោ សារិបុត្ត, ទេវេហិ យាមា ទេវា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – យាមា វា ទេវា តុសិតា វា ទេវា’’តិ? ‘‘យាមេហិ, ភោ សារិបុត្ត, ទេវេហិ តុសិតា ទេវា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – តុសិតា វា ទេវា និម្មានរតី វា ទេវា’’តិ? ‘‘តុសិតេហិ, ភោ សារិបុត្ត, ទេវេហិ និម្មានរតី ទេវា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ – និម្មានរតី វា ទេវា បរនិម្មិតវសវត្តី វា ទេវា’’តិ? ‘‘និម្មានរតីហិ, ភោ សារិបុត្ត, ទេវេហិ បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវា សេយ្យោ’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, ធនញ្ជានិ, កតមំ សេយ្យោ បរនិម្មិតវសវត្តី វា ទេវា ព្រហ្មលោកោ វា’’តិ? ‘‘‘ព្រហ្មលោកោ’តិ [ភវំ សារិបុត្តោ អាហាតិ, កតមំ សារិបុត្តោ អាហ ព្រហ្មលោកោតិ. (ក.)] – ភវំ សារិបុត្តោ អាហ; ‘ព្រហ្មលោកោ’តិ – ភវំ សារិបុត្តោ អាហា’’តិ [ភវំ សារិបុត្តោ អាហាតិ, កតមំ សារិបុត្តោ អាហ ព្រហ្មលោកោតិ. (ក.)].

អថ ខោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមេ ខោ ព្រាហ្មណា ព្រហ្មលោកាធិមុត្តា. យំនូនាហំ ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘ព្រហ្មានំ តេ, ធនញ្ជានិ, សហព្យតាយ មគ្គំ ទេសេស្សាមិ; តំ សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ, ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសិ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘កតមោ ច, ធនញ្ជានិ, ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គោ? ឥធ, ធនញ្ជានិ, ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ. អយំ ខោ, ធនញ្ជានិ, ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គោ’’.

៤៥២. ‘‘បុន ចបរំ, ធនញ្ជានិ, ភិក្ខុ ករុណាសហគតេន ចេតសា…បេ… មុទិតាសហគតេន ចេតសា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ. អយំ ខោ, ធនញ្ជានិ, ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គោ’’តិ. តេន ហិ, ភោ សារិបុត្ត, មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទាហិ – ‘ធនញ្ជានិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណោ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’តិ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ធនញ្ជានិំ ព្រាហ្មណំ សតិ ឧត្តរិករណីយេ ហីនេ ព្រហ្មលោកេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ ខោ ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ អចិរបក្កន្តេ អាយស្មន្តេ សារិបុត្តេ កាលមកាសិ, ព្រហ្មលោកញ្ច ឧបបជ្ជិ.

៤៥៣. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯសោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ ធនញ្ជានិំ ព្រាហ្មណំ សតិ ឧត្តរិករណីយេ ហីនេ ព្រហ្មលោកេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ធនញ្ជានិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណោ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ, សោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ សារិបុត្ត ធនញ្ជានិំ ព្រាហ្មណំ សតិ ឧត្តរិករណីយេ ហីនេ ព្រហ្មលោកេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ? ‘‘មយ្ហំ ខោ, ភន្តេ, ឯវំ អហោសិ – ‘ឥមេ ខោ ព្រាហ្មណា ព្រហ្មលោកាធិមុត្តា, យំនូនាហំ ធនញ្ជានិស្ស ព្រាហ្មណស្ស ព្រហ្មានំ សហព្យតាយ មគ្គំ ទេសេយ្យ’ន្តិ. ‘‘កាលង្កតោច [កាលង្កតោវ (ស្យា. កំ. ក.)], សារិបុត្ត, ធនញ្ជានិ ព្រាហ្មណោ, ព្រហ្មលោកញ្ច ឧបបន្នោ’’តិ.

ធនញ្ជានិសុត្តំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ.