៥. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. ព្រហ្មាយុសុត្តំ

៣៨៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វិទេហេសុ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ. តេន ខោ បន សមយេន ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ មិថិលាយំ បដិវសតិ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ, វីសវស្សសតិកោ ជាតិយា, តិណ្ណំ វេទានំ [ពេទានំ (ក.)] បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ, វេយ្យាករណោ, លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ. អស្សោសិ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ – ‘‘សមណោ ខលុ ភោ, គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ វិទេហេសុ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវាតិ. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’’តិ.

៣៨៤. តេន ខោ បន សមយេន ព្រហ្មាយុស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឧត្តរោ នាម មាណវោ អន្តេវាសី ហោតិ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ, វេយ្យាករណោ, លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ឧត្តរំ មាណវំ អាមន្តេសិ – ‘‘អយំ, តាត ឧត្តរ, សមណោ គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ វិទេហេសុ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’តិ. ឯហិ ត្វំ, តាត ឧត្តរ, យេន សមណោ គោតមោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា សមណំ គោតមំ ជានាហិ យទិ វា តំ ភវន្តំ គោតមំ តថា សន្តំយេវ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ, យទិ វា នោ តថា; យទិ វា សោ ភវំ គោតមោ តាទិសោ, យទិ វា ន តាទិសោ. តថា មយំ តំ ភវន្តំ គោតមំ វេទិស្សាមា’’តិ. ‘‘យថា កថំ បនាហំ, ភោ, តំ ភវន្តំ គោតមំ ជានិស្សាមិ យទិ វា តំ ភវន្តំ គោតមំ តថា សន្តំយេវ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ, យទិ វា នោ តថា; យទិ វា សោ ភវំ គោតមោ តាទិសោ, យទិ វា ន តាទិសោ’’តិ. ‘‘អាគតានិ ខោ, តាត ឧត្តរ, អម្ហាកំ មន្តេសុ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេយេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ. តស្សិមានិ សត្ត រតនានិ ភវន្តិ, សេយ្យថិទំ – ចក្ករតនំ, ហត្ថិរតនំ, អស្សរតនំ, មណិរតនំ, ឥត្ថិរតនំ, គហបតិរតនំ, បរិណាយករតនមេវ សត្តមំ. បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា. សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន [ធម្មេន សមេន (ក.)] អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ. សចេ ខោ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ. អហំ ខោ បន, តាត ឧត្តរ, មន្តានំ ទាតា; ត្វំ មន្តានំ បដិគ្គហេតា’’តិ.

៣៨៥. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ ឧត្តរោ មាណវោ ព្រហ្មាយុស្ស ព្រាហ្មណស្ស បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ព្រហ្មាយុំ ព្រាហ្មណំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា វិទេហេសុ យេន ភគវា តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧត្តរោ មាណវោ ភគវតោ កាយេ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ សមន្នេសិ. អទ្ទសា ខោ ឧត្តរោ មាណវោ ភគវតោ កាយេ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, យេភុយ្យេន ថបេត្វា ទ្វេ. ទ្វីសុ មហាបុរិសលក្ខណេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ – កោសោហិតេ ច វត្ថគុយ្ហេ, បហូតជិវ្ហតាយ ច. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘បស្សតិ ខោ មេ អយំ ឧត្តរោ មាណវោ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, យេភុយ្យេន ថបេត្វា ទ្វេ. ទ្វីសុ មហាបុរិសលក្ខណេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ – កោសោហិតេ ច វត្ថគុយ្ហេ, បហូតជិវ្ហតាយ ចា’’តិ. អថ ខោ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសិ យថា អទ្ទស ឧត្តរោ មាណវោ ភគវតោ កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ. អថ ខោ ភគវា ជិវ្ហំ និន្នាមេត្វា ឧភោបិ កណ្ណសោតានិ អនុមសិ បដិមសិ [បរិមសិ (សី. ក.)]; ឧភោបិ នាសិកសោតានិ [នាសិកាសោតានិ (សី.)] អនុមសិ បដិមសិ; កេវលម្បិ នលាដមណ្ឌលំ ជិវ្ហាយ ឆាទេសិ. អថ ខោ ឧត្តរស្ស មាណវស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សមន្នាគតោ ខោ សមណោ គោតមោ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ. យំនូនាហំ សមណំ គោតមំ អនុពន្ធេយ្យំ, ឥរិយាបថមស្ស បស្សេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ឧត្តរោ មាណវោ សត្តមាសានិ ភគវន្តំ អនុពន្ធិ ឆាយាវ អនបាយិនី [អនុបាយិនី (ស្យា. កំ. ក.)].

៣៨៦. អថ ខោ ឧត្តរោ មាណវោ សត្តន្នំ មាសានំ អច្ចយេន វិទេហេសុ យេន មិថិលា តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន មិថិលា យេន ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មាយុំ ព្រាហ្មណំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ ឧត្តរំ មាណវំ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ, តាត ឧត្តរ, តំ ភវន្តំ គោតមំ តថា សន្តំយេវ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ, នោ អញ្ញថា? កច្ចិ បន សោ ភវំ គោតមោ តាទិសោ, នោ អញ្ញាទិសោ’’តិ? ‘‘តថា សន្តំយេវ, ភោ, តំ ភវន្តំ គោតមំ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ, នោ អញ្ញថា; តាទិសោវ [តាទិសោវ ភោ (សី. បី.), តាទិសោ ច ខោ (ស្យា. កំ. ក.)] សោ ភវំ គោតមោ, នោ អញ្ញាទិសោ. សមន្នាគតោ ច [សមន្នាគតោ ច ភោ (សព្ពត្ថ)] សោ ភវំ គោតមោ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ.

‘‘សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ខោ បន ភវំ គោតមោ; ឥទម្បិ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ.

‘‘ហេដ្ឋា ខោ បន តស្ស ភោតោ គោតមស្ស បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានិ…

‘‘អាយតបណ្ហិ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ទីឃង្គុលិ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘មុទុតលុនហត្ថបាទោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ជាលហត្ថបាទោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ឧស្សង្ខបាទោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ឯណិជង្ឃោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ឋិតកោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ អនោនមន្តោ ឧភោហិ បាណិតលេហិ ជណ្ណុកានិ បរិមសតិ បរិមជ្ជតិ…

‘‘កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ កញ្ចនសន្និភត្តចោ…

‘‘សុខុមច្ឆវិ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ. សុខុមត្តា ឆវិយា រជោជល្លំ កាយេ ន ឧបលិម្បតិ…

‘‘ឯកេកលោមោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ; ឯកេកានិ លោមានិ លោមកូបេសុ ជាតានិ…

‘‘ឧទ្ធគ្គលោមោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ; ឧទ្ធគ្គានិ លោមានិ ជាតានិ នីលានិ អញ្ជនវណ្ណានិ កុណ្ឌលាវដ្ដានិ ទក្ខិណាវដ្ដកជាតានិ…

‘‘ព្រហ្មុជុគត្តោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘សត្តុស្សទោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘សីហបុព្ពទ្ធកាយោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ចិតន្តរំសោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ; យាវតក្វស្ស កាយោ តាវតក្វស្ស ព្យាមោ, យាវតក្វស្ស ព្យាមោ តាវតក្វស្ស កាយោ…

‘‘សមវដ្ដក្ខន្ធោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘រសគ្គសគ្គី ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘សីហហនុ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ចត្តាលីសទន្តោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘សមទន្តោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘អវិរឡទន្តោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘សុសុក្កទាឋោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘បហូតជិវ្ហោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ព្រហ្មស្សរោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ ករវិកភាណី…

‘‘អភិនីលនេត្តោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘គោបខុមោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ…

‘‘ឧណ្ណា ខោ បនស្ស ភោតោ គោតមស្ស ភមុកន្តរេ ជាតា ឱទាតា មុទុតូលសន្និភា…

‘‘ឧណ្ហីសសីសោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ; ឥទម្បិ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ.

‘‘ឥមេហិ ខោ, ភោ, សោ ភវំ គោតមោ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ សមន្នាគតោ.

៣៨៧. ‘‘គច្ឆន្តោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ ទក្ខិណេនេវ បាទេន បឋមំ បក្កមតិ. សោ នាតិទូរេ បាទំ ឧទ្ធរតិ, នាច្ចាសន្នេ បាទំ និក្ខិបតិ; សោ នាតិសីឃំ គច្ឆតិ, នាតិសណិកំ គច្ឆតិ; ន ច អទ្ទុវេន អទ្ទុវំ សង្ឃដ្ដេន្តោ គច្ឆតិ, ន ច គោប្ផកេន គោប្ផកំ សង្ឃដ្ដេន្តោ គច្ឆតិ. សោ គច្ឆន្តោ ន សត្ថិំ ឧន្នាមេតិ, ន សត្ថិំ ឱនាមេតិ; ន សត្ថិំ សន្នាមេតិ, ន សត្ថិំ វិនាមេតិ. គច្ឆតោ ខោ បន តស្ស ភោតោ គោតមស្ស អធរកាយោវ [អឌ្ឍកាយោវ (ក.), អារទ្ធកាយោវ (ស្យា. កំ.)] ឥញ្ជតិ, ន ច កាយពលេន គច្ឆតិ. អបលោកេន្តោ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ សព្ពកាយេនេវ អបលោកេតិ; សោ ន ឧទ្ធំ ឧល្លោកេតិ, ន អធោ ឱលោកេតិ; ន ច វិបេក្ខមានោ គច្ឆតិ, យុគមត្តញ្ច បេក្ខតិ; តតោ ចស្ស ឧត្តរិ អនាវដំ ញាណទស្សនំ ភវតិ. សោ អន្តរឃរំ បវិសន្តោ ន កាយំ ឧន្នាមេតិ, ន កាយំ ឱនាមេតិ; ន កាយំ សន្នាមេតិ, ន កាយំ វិនាមេតិ. សោ នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ អាសនស្ស បរិវត្តតិ, ន ច បាណិនា អាលម្ពិត្វា អាសនេ និសីទតិ, ន ច អាសនស្មិំ កាយំ បក្ខិបតិ. សោ អន្តរឃរេ និសិន្នោ សមានោ ន ហត្ថកុក្កុច្ចំ អាបជ្ជតិ, ន បាទកុក្កុច្ចំ អាបជ្ជតិ; ន អទ្ទុវេន អទ្ទុវំ អារោបេត្វា និសីទតិ; ន ច គោប្ផកេន គោប្ផកំ អារោបេត្វា និសីទតិ; ន ច បាណិនា ហនុកំ ឧបទហិត្វា [ឧបាទិយិត្វា (សី. បី.)] និសីទតិ. សោ អន្តរឃរេ និសិន្នោ សមានោ ន ឆម្ភតិ ន កម្បតិ ន វេធតិ ន បរិតស្សតិ. សោ អឆម្ភី អកម្បី អវេធី អបរិតស្សី វិគតលោមហំសោ. វិវេកវត្តោ ច សោ ភវំ គោតមោ អន្តរឃរេ និសិន្នោ ហោតិ. សោ បត្តោទកំ បដិគ្គណ្ហន្តោ ន បត្តំ ឧន្នាមេតិ, ន បត្តំ ឱនាមេតិ; ន បត្តំ សន្នាមេតិ, ន បត្តំ វិនាមេតិ. សោ បត្តោទកំ បដិគ្គណ្ហាតិ នាតិថោកំ នាតិពហុំ. សោ ន ខុលុខុលុការកំ [ពុលុពុលុការកំ (សី.)] បត្តំ ធោវតិ, ន សម្បរិវត្តកំ បត្តំ ធោវតិ, ន បត្តំ ភូមិយំ និក្ខិបិត្វា ហត្ថេ ធោវតិ; ហត្ថេសុ ធោតេសុ បត្តោ ធោតោ ហោតិ, បត្តេ ធោតេ ហត្ថា ធោតា ហោន្តិ. សោ បត្តោទកំ ឆឌ្ឌេតិ នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ, ន ច វិច្ឆឌ្ឌយមានោ. សោ ឱទនំ បដិគ្គណ្ហន្តោ ន បត្តំ ឧន្នាមេតិ, ន បត្តំ ឱនាមេតិ; ន បត្តំ សន្នាមេតិ, ន បត្តំ វិនាមេតិ. សោ ឱទនំ បដិគ្គណ្ហាតិ នាតិថោកំ នាតិពហុំ. ព្យញ្ជនំ ខោ បន ភវំ គោតមោ ព្យញ្ជនមត្តាយ អាហារេតិ, ន ច ព្យញ្ជនេន អាលោបំ អតិនាមេតិ. ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ខោ ភវំ គោតមោ មុខេ អាលោបំ សម្បរិវត្តេត្វា អជ្ឈោហរតិ; ន ចស្ស កាចិ ឱទនមិញ្ជា អសម្ភិន្នា កាយំ បវិសតិ, ន ចស្ស កាចិ ឱទនមិញ្ជា មុខេ អវសិដ្ឋា ហោតិ; អថាបរំ អាលោបំ ឧបនាមេតិ. រសបដិសំវេទី ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ អាហារំ អាហារេតិ, នោ ច រសរាគបដិសំវេទី.

‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ [អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ (ក.)] ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ អាហារំ អាហារេតិ – នេវ ទវាយ, ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ, វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ – ‘ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’តិ. សោ ភុត្តាវី បត្តោទកំ បដិគ្គណ្ហន្តោ ន បត្តំ ឧន្នាមេតិ, ន បត្តំ ឱនាមេតិ; ន បត្តំ សន្នាមេតិ, ន បត្តំ វិនាមេតិ. សោ បត្តោទកំ បដិគ្គណ្ហាតិ នាតិថោកំ នាតិពហុំ. សោ ន ខុលុខុលុការកំ បត្តំ ធោវតិ, ន សម្បរិវត្តកំ បត្តំ ធោវតិ, ន បត្តំ ភូមិយំ និក្ខិបិត្វា ហត្ថេ ធោវតិ; ហត្ថេសុ ធោតេសុ បត្តោ ធោតោ ហោតិ, បត្តេ ធោតេ ហត្ថា ធោតា ហោន្តិ. សោ បត្តោទកំ ឆឌ្ឌេតិ នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ, ន ច វិច្ឆឌ្ឌយមានោ. សោ ភុត្តាវី ន បត្តំ ភូមិយំ និក្ខិបតិ នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ, ន ច អនត្ថិកោ បត្តេន ហោតិ, ន ច អតិវេលានុរក្ខី បត្តស្មិំ. សោ ភុត្តាវី មុហុត្តំ តុណ្ហី និសីទតិ, ន ច អនុមោទនស្ស កាលមតិនាមេតិ. សោ ភុត្តាវី អនុមោទតិ, ន តំ ភត្តំ គរហតិ, ន អញ្ញំ ភត្តំ បដិកង្ខតិ; អញ្ញទត្ថុ ធម្មិយា កថាយ តំ បរិសំ សន្ទស្សេតិ សមាទបេតិ សមុត្តេជេតិ សម្បហំសេតិ. សោ តំ បរិសំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមតិ. សោ នាតិសីឃំ គច្ឆតិ, នាតិសណិកំ គច្ឆតិ, ន ច មុច្ចិតុកាមោ គច្ឆតិ; ន ច តស្ស ភោតោ គោតមស្ស កាយេ ចីវរំ អច្ចុក្កដ្ឋំ ហោតិ ន ច អច្ចោក្កដ្ឋំ, ន ច កាយស្មិំ អល្លីនំ ន ច កាយស្មា អបកដ្ឋំ; ន ច តស្ស ភោតោ គោតមស្ស កាយម្ហា វាតោ ចីវរំ អបវហតិ; ន ច តស្ស ភោតោ គោតមស្ស កាយេ រជោជល្លំ ឧបលិម្បតិ. សោ អារាមគតោ និសីទតិ បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ បាទេ បក្ខាលេតិ; ន ច សោ ភវំ គោតមោ បាទមណ្ឌនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ. សោ បាទេ បក្ខាលេត្វា និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ នេវ អត្តព្យាពាធាយ ចេតេតិ, ន បរព្យាពាធាយ ចេតេតិ, ន ឧភយព្យាពាធាយ ចេតេតិ; អត្តហិតបរហិតឧភយហិតសព្ពលោកហិតមេវ សោ ភវំ គោតមោ ចិន្តេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. សោ អារាមគតោ បរិសតិ ធម្មំ ទេសេតិ, ន តំ បរិសំ ឧស្សាទេតិ, ន តំ បរិសំ អបសាទេតិ; អញ្ញទត្ថុ ធម្មិយា កថាយ តំ បរិសំ សន្ទស្សេតិ សមាទបេតិ សមុត្តេជេតិ សម្បហំសេតិ.

‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ខោ បនស្ស ភោតោ គោតមស្ស មុខតោ ឃោសោ និច្ឆរតិ – វិស្សដ្ឋោ ច, វិញ្ញេយ្យោ ច, មញ្ជុ ច, សវនីយោ ច, ពិន្ទុ ច, អវិសារី ច, គម្ភីរោ ច, និន្នាទី ច. យថាបរិសំ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ សរេន វិញ្ញាបេតិ, ន ចស្ស ពហិទ្ធា បរិសាយ ឃោសោ និច្ឆរតិ. តេ តេន ភោតា គោតមេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមន្តិ អវលោកយមានាយេវ [អបលោកយមានាយេវ (សី. ក.)] អវិជហិតត្តា [អវិជហន្តាភាវេន (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. អទ្ទសាម ខោ មយំ, ភោ, តំ ភវន្តំ គោតមំ គច្ឆន្តំ, អទ្ទសាម ឋិតំ, អទ្ទសាម អន្តរឃរំ បវិសន្តំ, អទ្ទសាម អន្តរឃរេ និសិន្នំ តុណ្ហីភូតំ, អទ្ទសាម អន្តរឃរេ ភុញ្ជន្តំ, អទ្ទសាម ភុត្តាវិំ និសិន្នំ តុណ្ហីភូតំ, អទ្ទសាម ភុត្តាវិំ អនុមោទន្តំ, អទ្ទសាម អារាមំ គច្ឆន្តំ, អទ្ទសាម អារាមគតំ និសិន្នំ តុណ្ហីភូតំ, អទ្ទសាម អារាមគតំ បរិសតិ ធម្មំ ទេសេន្តំ. ឯទិសោ ច ឯទិសោ ច សោ ភវំ គោតមោ, តតោ ច ភិយ្យោ’’តិ.

៣៨៨. ឯវំ វុត្តេ, ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេតិ –

‘‘នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

‘‘នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

‘‘នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ.

‘‘អប្បេវ នាម មយំ កទាចិ ករហចិ តេន ភោតា គោតមេន សមាគច្ឆេយ្យាម? អប្បេវ នាម សិយា កោចិទេវ កថាសល្លាបោ’’តិ!

៣៨៩. អថ ខោ ភគវា វិទេហេសុ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន មិថិលា តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា មិថិលាយំ វិហរតិ មឃទេវម្ពវនេ. អស្សោសុំ ខោ មិថិលេយ្យកា [មេថិលេយ្យកា (សី. បី.)] ព្រាហ្មណគហបតិកា – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ វិទេហេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ មិថិលំ អនុប្បត្តោ, មិថិលាយំ វិហរតិ មឃទេវម្ពវនេ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវាតិ. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’’តិ.

អថ ខោ មិថិលេយ្យកា ព្រាហ្មណគហបតិកា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អប្បេកច្ចេ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ ភគវតោ សន្តិកេ នាមគោត្តំ សាវេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ តុណ្ហីភូតា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

៣៩០. អស្សោសិ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ មិថិលំ អនុប្បត្តោ, មិថិលាយំ វិហរតិ មឃទេវម្ពវនេ’’តិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ សម្ពហុលេហិ សាវកេហិ សទ្ធិំ យេន មឃទេវម្ពវនំ តេនុបសង្កមិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុនោ ព្រាហ្មណស្ស អវិទូរេ អម្ពវនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ មេតំ បតិរូបំ យោហំ បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតោ សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ អញ្ញតរំ មាណវកំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, មាណវក, យេន សមណោ គោតមោ តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន សមណំ គោតមំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆ – ‘ព្រហ្មាយុ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ ភវន្តំ គោតមំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតី’តិ. ឯវញ្ច វទេហិ – ‘ព្រហ្មាយុ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ, វីសវស្សសតិកោ ជាតិយា, តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ, វេយ្យាករណោ, លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ. យាវតា, ភោ, ព្រាហ្មណគហបតិកា មិថិលាយំ បដិវសន្តិ, ព្រហ្មាយុ តេសំ ព្រាហ្មណោ អគ្គមក្ខាយតិ – យទិទំ ភោគេហិ; ព្រហ្មាយុ តេសំ ព្រាហ្មណោ អគ្គមក្ខាយតិ – យទិទំ មន្តេហិ; ព្រហ្មាយុ តេសំ ព្រាហ្មណោ អគ្គមក្ខាយតិ – យទិទំ អាយុនា ចេវ យសសា ច. សោ ភោតោ គោតមស្ស ទស្សនកាមោ’’’តិ.

‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ សោ មាណវកោ ព្រហ្មាយុស្ស ព្រាហ្មណស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សោ មាណវកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ព្រហ្មាយុ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ ភវន្តំ គោតមំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតិ; ឯវញ្ច វទេតិ – ‘ព្រហ្មាយុ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ, វីសវស្សសតិកោ ជាតិយា, តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ, វេយ្យាករណោ, លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ. យាវតា, ភោ, ព្រាហ្មណគហបតិកា មិថិលាយំ បដិវសន្តិ, ព្រហ្មាយុ តេសំ ព្រាហ្មណោ អគ្គមក្ខាយតិ – យទិទំ ភោគេហិ; ព្រហ្មាយុ តេសំ ព្រាហ្មណោ អគ្គមក្ខាយតិ – យទិទំ មន្តេហិ; ព្រហ្មាយុ តេសំ ព្រាហ្មណោ អគ្គមក្ខាយតិ – យទិទំ អាយុនា ចេវ យសសា ច. សោ ភោតោ គោតមស្ស ទស្សនកាមោ’’’តិ. ‘‘យស្សទានិ, មាណវ, ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ កាលំ មញ្ញតី’’តិ. អថ ខោ សោ មាណវកោ យេន ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មាយុំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘កតាវកាសោ ខោម្ហិ ភវតា សមណេន គោតមេន. យស្សទានិ ភវំ កាលំ មញ្ញតី’’តិ.

៣៩១. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ សា បរិសា ព្រហ្មាយុំ ព្រាហ្មណំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ឱរមិយ [ឱរមត្ថ (ស្យា. កំ. បី.), ឱរមថ, ឱរមតិ (ក.), អថ នំ (សី.), ឱរមិយាតិ បន ត្វាបច្ចយន្តតថសំវណ្ណនានុរូបំ វិសោធិតបទំ] ឱកាសមកាសិ យថា តំ ញាតស្ស យសស្សិនោ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ តំ បរិសំ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ភោ! និសីទថ តុម្ហេ សកេ អាសនេ. ឥធាហំ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកេ និសីទិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កាយេ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ សមន្នេសិ. អទ្ទសា ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កាយេ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, យេភុយ្យេន ឋបេត្វា ទ្វេ. ទ្វីសុ មហាបុរិសលក្ខណេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ – កោសោហិតេ ច វត្ថគុយ្ហេ, បហូតជិវ្ហតាយ ច. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘យេ មេ ទ្វត្តិំសាតិ សុតា, មហាបុរិសលក្ខណា;

ទុវេ តេសំ ន បស្សាមិ, ភោតោ កាយស្មិំ គោតម.

‘‘កច្ចិ កោសោហិតំ ភោតោ, វត្ថគុយ្ហំ នរុត្តម;

នារីសមានសវ្ហយា, កច្ចិ ជិវ្ហា ន ទស្សកា [នារីសហនាម សវ្ហយា, កច្ចិ ជិវ្ហា នរស្សិកា; (សី. ស្យា. កំ. បី.)].

‘‘កច្ចិ បហូតជិវ្ហោសិ, យថា តំ ជានិយាមសេ;

និន្នាមយេតំ បហូតំ, កង្ខំ វិនយ នោ ឥសេ.

‘‘ទិដ្ឋធម្មហិតត្ថាយ, សម្បរាយសុខាយ ច;

កតាវកាសា បុច្ឆាម, យំ កិញ្ចិ អភិបត្ថិត’’ន្តិ.

៣៩២. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘បស្សតិ ខោ មេ អយំ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, យេភុយ្យេន ឋបេត្វា ទ្វេ. ទ្វីសុ មហាបុរិសលក្ខណេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ – កោសោហិតេ ច វត្ថគុយ្ហេ, បហូតជិវ្ហតាយ ចា’’តិ. អថ ខោ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសិ យថា អទ្ទស ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ. អថ ខោ ភគវា ជិវ្ហំ និន្នាមេត្វា ឧភោបិ កណ្ណសោតានិ អនុមសិ បដិមសិ; ឧភោបិ នាសិកសោតានិ អនុមសិ បដិមសិ; កេវលម្បិ នលាដមណ្ឌលំ ជិវ្ហាយ ឆាទេសិ. អថ ខោ ភគវា ព្រហ្មាយុំ ព្រាហ្មណំ គាថាហិ បច្ចភាសិ –

‘‘យេ តេ ទ្វត្តិំសាតិ សុតា, មហាបុរិសលក្ខណា;

សព្ពេ តេ មម កាយស្មិំ, មា តេ [មា វោ (ក.)] កង្ខាហុ ព្រាហ្មណ.

‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិតំ;

បហាតព្ពំ បហីនំ មេ, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណ.

‘‘ទិដ្ឋធម្មហិតត្ថាយ, សម្បរាយសុខាយ ច;

កតាវកាសោ បុច្ឆស្សុ, យំ កិញ្ចិ អភិបត្ថិត’’ន្តិ.

៣៩៣. អថ ខោ ព្រហ្មាយុស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កតាវកាសោ ខោម្ហិ សមណេន គោតមេន. កិំ នុ ខោ អហំ សមណំ គោតមំ បុច្ឆេយ្យំ – ‘ទិដ្ឋធម្មិកំ វា អត្ថំ សម្បរាយិកំ វា’’’តិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កុសលោ ខោ អហំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ អត្ថានំ. អញ្ញេបិ មំ ទិដ្ឋធម្មិកំ អត្ថំ បុច្ឆន្តិ. យំនូនាហំ សមណំ គោតមំ សម្បរាយិកំយេវ អត្ថំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘កថំ ខោ ព្រាហ្មណោ ហោតិ, កថំ ភវតិ វេទគូ;

តេវិជ្ជោ ភោ កថំ ហោតិ, សោត្ថិយោ កិន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘អរហំ ភោ កថំ ហោតិ, កថំ ភវតិ កេវលី;

មុនិ ច ភោ កថំ ហោតិ, ពុទ្ធោ កិន្តិ បវុច្ចតី’’តិ.

៣៩៤. អថ ខោ ភគវា ព្រហ្មាយុំ ព្រាហ្មណំ គាថាហិ បច្ចភាសិ –

‘‘បុព្ពេនិវាសំ យោ វេទិ, សគ្គាបាយញ្ច បស្សតិ;

អថោ ជាតិក្ខយំ បត្តោ, អភិញ្ញា វោសិតោ មុនិ.

‘‘ចិត្តំ វិសុទ្ធំ ជានាតិ, មុត្តំ រាគេហិ សព្ពសោ;

បហីនជាតិមរណោ, ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលី;

បារគូ សព្ពធម្មានំ, ពុទ្ធោ តាទី បវុច្ចតី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ, ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវតោ បាទានិ មុខេន ច បរិចុម្ពតិ, បាណីហិ ច បរិសម្ពាហតិ, នាមញ្ច សាវេតិ – ‘‘ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ; ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ’’តិ. អថ ខោ សា បរិសា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា អហោសិ – ‘‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ! យត្រ ហិ នាមាយំ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ញាតោ យសស្សី ឯវរូបំ បរមនិបច្ចការំ ករិស្សតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា ព្រហ្មាយុំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘អលំ, ព្រាហ្មណ, ឧដ្ឋហ និសីទ ត្វំ សកេ អាសនេ យតោ តេ មយិ ចិត្តំ បសន្ន’’ន្តិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋហិត្វា សកេ អាសនេ និសីទិ.

៣៩៥. អថ ខោ ភគវា ព្រហ្មាយុស្ស ព្រាហ្មណស្ស អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សេយ្យថិទំ – ទានកថំ, សីលកថំ, សគ្គកថំ; កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. យទា ភគវា អញ្ញាសិ ព្រហ្មាយុំ ព្រាហ្មណំ កល្លចិត្តំ មុទុចិត្តំ វិនីវរណចិត្តំ ឧទគ្គចិត្តំ បសន្នចិត្តំ, អថ យា ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា តំ បកាសេសិ – ទុក្ខំ, សមុទយំ, និរោធំ, មគ្គំ. សេយ្យថាបិ នាម សុទ្ធំ វត្ថំ អបគតកាឡកំ សម្មទេវ រជនំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, ឯវមេវ ព្រហ្មាយុស្ស ព្រាហ្មណស្ស តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម! សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ – ឯវមេវំ ភោតា គោតមេន អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតំ. អធិវាសេតុ ច មេ ភវំ គោតមោ ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ – ‘‘កាលោ, ភោ គោតម, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ.

អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ព្រហ្មាយុស្ស ព្រាហ្មណស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន វិទេហេសុ ចារិកំ បក្កាមិ. អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ កាលមកាសិ. អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ព្រហ្មាយុ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណោ កាលង្កតោ. តស្ស កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ? ‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ បច្ចបាទិ ធម្មស្សានុធម្មំ, ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេសិ. ព្រហ្មាយុ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ ហោតិ, តត្ថ បរិនិព្ពាយី, អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

ព្រហ្មាយុសុត្តំ និដ្ឋិតំ បឋមំ.

២. សេលសុត្តំ

៣៩៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា អង្គុត្តរាបេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ យេន អាបណំ នាម អង្គុត្តរាបានំ និគមោ តទវសរិ. អស្សោសិ ខោ កេណិយោ ជដិលោ – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ អង្គុត្តរាបេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ អាបណំ អនុប្បត្តោ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវាតិ. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’’តិ.

អថ ខោ កេណិយោ ជដិលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ កេណិយំ ជដិលំ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ កេណិយោ ជដិលោ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អធិវាសេតុ មេ ភវំ គោតមោ ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភគវា កេណិយំ ជដិលំ ឯតទវោច – ‘‘មហា ខោ, កេណិយ, ភិក្ខុសង្ឃោ អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានិ, ត្វញ្ច ព្រាហ្មណេសុ អភិប្បសន្នោ’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ កេណិយោ ជដិលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិញ្ចាបិ ខោ, ភោ គោតម, មហា ភិក្ខុសង្ឃោ អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានិ, អហញ្ច ព្រាហ្មណេសុ អភិប្បសន្នោ; អធិវាសេតុ មេ ភវំ គោតមោ ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា កេណិយំ ជដិលំ ឯតទវោច – ‘‘មហា ខោ, កេណិយ, ភិក្ខុសង្ឃោ អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានិ, ត្វញ្ច ព្រាហ្មណេសុ អភិប្បសន្នោ’’តិ. តតិយម្បិ ខោ កេណិយោ ជដិលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិញ្ចាបិ ខោ, ភោ គោតម, មហា ភិក្ខុសង្ឃោ អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានិ, អហញ្ច ព្រាហ្មណេសុ អភិប្បសន្នោ; អធិវាសេតុ មេ ភវំ គោតមោ ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ កេណិយោ ជដិលោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន សកោ អស្សមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មិត្តាមច្ចេ ញាតិសាលោហិតេ អាមន្តេសិ – ‘‘សុណន្តុ មេ ភោន្តោ, មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា; សមណោ មេ គោតមោ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. យេន មេ កាយវេយ្យាវដិកំ [កាយវេយាវដ្ដិកំ (សី. ស្យា. កំ.), កាយវេយ្យាវតិកំ (ក.)] ករេយ្យាថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ កេណិយស្ស ជដិលស្ស មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា កេណិយស្ស ជដិលស្ស បដិស្សុត្វា អប្បេកច្ចេ ឧទ្ធនានិ ខណន្តិ, អប្បេកច្ចេ កដ្ឋានិ ផាលេន្តិ, អប្បេកច្ចេ ភាជនានិ ធោវន្តិ, អប្បេកច្ចេ ឧទកមណិកំ បតិដ្ឋាបេន្តិ, អប្បេកច្ចេ អាសនានិ បញ្ញបេន្តិ. កេណិយោ បន ជដិលោ សាមំយេវ មណ្ឌលមាលំ បដិយាទេតិ.

៣៩៧. តេន ខោ បន សមយេន សេលោ ព្រាហ្មណោ អាបណេ បដិវសតិ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ, វេយ្យាករណោ, លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ, តីណិ ច មាណវកសតានិ មន្តេ វាចេតិ. តេន ខោ បន សមយេន កេណិយោ ជដិលោ សេលេ ព្រាហ្មណេ អភិប្បសន្នោ ហោតិ. អថ ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ តីហិ មាណវកសតេហិ បរិវុតោ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ យេន កេណិយស្ស ជដិលស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ កេណិយស្ស ជដិលស្ស អស្សមេ អប្បេកច្ចេ ឧទ្ធនានិ ខណន្តេ, អប្បេកច្ចេ កដ្ឋានិ ផាលេន្តេ, អប្បេកច្ចេ ភាជនានិ ធោវន្តេ, អប្បេកច្ចេ ឧទកមណិកំ បតិដ្ឋាបេន្តេ, អប្បេកច្ចេ អាសនានិ បញ្ញបេន្តេ, កេណិយំ បន ជដិលំ សាមំយេវ មណ្ឌលមាលំ បដិយាទេន្តំ. ទិស្វាន កេណិយំ ជដិលំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ភោតោ កេណិយស្ស អាវាហោ វា ភវិស្សតិ វិវាហោ វា ភវិស្សតិ មហាយញ្ញោ វា បច្ចុបដ្ឋិតោ, រាជា វា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ សទ្ធិំ ពលកាយេនា’’តិ? ‘‘ន មេ, ភោ សេល, អាវាហោ ភវិស្សតិ នបិ វិវាហោ ភវិស្សតិ នបិ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ សទ្ធិំ ពលកាយេន; អបិ ច ខោ មេ មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ. អត្ថិ, ភោ, សមណោ គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ អង្គុត្តរាបេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ អាបណំ អនុប្បត្តោ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. សោ មេ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ.

‘‘ពុទ្ធោតិ – ភោ កេណិយ, វទេសិ’’?

‘‘ពុទ្ធោតិ – ភោ សេល, វទាមិ’’.

‘‘ពុទ្ធោតិ – ភោ កេណិយ, វទេសិ’’?

‘‘ពុទ្ធោតិ – ភោ សេល, វទាមី’’តិ.

៣៩៨. អថ ខោ សេលស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឃោសោបិ ខោ ឯសោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ – យទិទំ ‘ពុទ្ធោ’តិ [យទិទំ ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ (ក.)]. អាគតានិ ខោ បនម្ហាកំ មន្តេសុ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេយេវ គតិយោ ភវន្តិ អនញ្ញា. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ចាតុរន្តោ វិជិតាវី ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ សត្តរតនសមន្នាគតោ. តស្សិមានិ សត្ត រតនានិ ភវន្តិ, សេយ្យថិទំ – ចក្ករតនំ, ហត្ថិរតនំ, អស្សរតនំ, មណិរតនំ, ឥត្ថិរតនំ, គហបតិរតនំ, បរិណាយករតនមេវ សត្តមំ. បរោសហស្សំ ខោ បនស្ស បុត្តា ភវន្តិ សូរា វីរង្គរូបា បរសេនប្បមទ្ទនា. សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតិ. សចេ បន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ’’.

‘‘កហំ បន, ភោ កេណិយ, ឯតរហិ សោ ភវំ គោតមោ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, កេណិយោ ជដិលោ ទក្ខិណំ ពាហុំ បគ្គហេត្វា សេលំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច – ‘‘យេនេសា, ភោ សេល, នីលវនរាជី’’តិ. អថ ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ តីហិ មាណវកសតេហិ សទ្ធិំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. អថ ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ តេ មាណវកេ អាមន្តេសិ – ‘‘អប្បសទ្ទា ភោន្តោ អាគច្ឆន្តុ បទេ បទំ [បាទេ បាទំ (សី.)] និក្ខិបន្តា; ទុរាសទា [ទូរសទ្ទា (ក.)] ហិ តេ ភគវន្តោ សីហាវ ឯកចរា. យទា ចាហំ, ភោ, សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ មន្តេយ្យំ, មា មេ ភោន្តោ អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេថ. កថាបរិយោសានំ មេ ភវន្តោ អាគមេន្តូ’’តិ. អថ ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កាយេ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ សមន្នេសិ.

អទ្ទសា ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កាយេ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, យេភុយ្យេន ឋបេត្វា ទ្វេ. ទ្វីសុ មហាបុរិសលក្ខណេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ – កោសោហិតេ ច វត្ថគុយ្ហេ, បហូតជិវ្ហតាយ ច. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘បស្សតិ ខោ មេ អយំ សេលោ ព្រាហ្មណោ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, យេភុយ្យេន ឋបេត្វា ទ្វេ. ទ្វីសុ មហាបុរិសលក្ខណេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ – កោសោហិតេ ច វត្ថគុយ្ហេ, បហូតជិវ្ហតាយ ចា’’តិ. អថ ខោ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសិ, យថា អទ្ទស សេលោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ. អថ ខោ ភគវា ជិវ្ហំ និន្នាមេត្វា ឧភោបិ កណ្ណសោតានិ អនុមសិ បដិមសិ; ឧភោបិ នាសិកសោតានិ អនុមសិ បដិមសិ; កេវលម្បិ នលាដមណ្ឌលំ ជិវ្ហាយ ឆាទេសិ. អថ ខោ សេលស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សមន្នាគតោ ខោ សមណោ គោតមោ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ បរិបុណ្ណេហិ, នោ អបរិបុណ្ណេហិ; នោ ច ខោ នំ ជានាមិ ពុទ្ធោ វា នោ វា. សុតំ ខោ បន មេតំ ព្រាហ្មណានំ វុទ្ធានំ មហល្លកានំ អាចរិយបាចរិយានំ ភាសមានានំ – ‘យេ តេ ភវន្តិ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា តេ សកេ វណ្ណេ ភញ្ញមានេ អត្តានំ បាតុករោន្តី’តិ. យំនូនាហំ សមណំ គោតមំ សម្មុខា សារុប្បាហិ គាថាហិ អភិត្ថវេយ្យ’’ន្តិ.

៣៩៩. អថ ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ សម្មុខា សារុប្បាហិ គាថាហិ អភិត្ថវិ –

‘‘បរិបុណ្ណកាយោ សុរុចិ, សុជាតោ ចារុទស្សនោ;

សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា, សុសុក្កទាឋោសិ វីរិយវា [វិរិយវា (សី. ស្យា. កំ. បី.)].

‘‘នរស្ស ហិ សុជាតស្ស, យេ ភវន្តិ វិយញ្ជនា;

សព្ពេ តេ តវ កាយស្មិំ, មហាបុរិសលក្ខណា.

‘‘បសន្ននេត្តោ សុមុខោ, ព្រហា [ព្រហ្មា (ស្យា. កំ. ក.)] ឧជុ បតាបវា;

មជ្ឈេ សមណសង្ឃស្ស, អាទិច្ចោវ វិរោចសិ.

‘‘កល្យាណទស្សនោ ភិក្ខុ, កញ្ចនសន្និភត្តចោ;

កិំ តេ សមណភាវេន, ឯវំ ឧត្តមវណ្ណិនោ.

‘‘រាជា អរហសិ ភវិតុំ, ចក្កវត្តី រថេសភោ;

ចាតុរន្តោ វិជិតាវី, ជម្ពុសណ្ឌស្ស [ជម្ពុមណ្ឌស្ស (ក.)] ឥស្សរោ.

‘‘ខត្តិយា ភោគិរាជានោ, អនុយន្តា [អនុយុត្តា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភវន្តុ តេ;

រាជាភិរាជា មនុជិន្ទោ, រជ្ជំ ការេហិ គោតម’’.

‘‘រាជាហមស្មិ សេលាតិ, ធម្មរាជា អនុត្តរោ;

ធម្មេន ចក្កំ វត្តេមិ, ចក្កំ អប្បដិវត្តិយំ’’.

‘‘សម្ពុទ្ធោ បដិជានាសិ, ធម្មរាជា អនុត្តរោ;

‘ធម្មេន ចក្កំ វត្តេមិ’, ឥតិ ភាសសិ គោតម.

‘‘កោ នុ សេនាបតិ ភោតោ, សាវកោ សត្ថុរន្វយោ;

កោ តេ តមនុវត្តេតិ, ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ’’.

‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្កំ, (សេលាតិ ភគវា ធម្មចក្កំ អនុត្តរំ;

សារិបុត្តោ អនុវត្តេតិ, អនុជាតោ តថាគតំ.

‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិតំ;

បហាតព្ពំ បហីនំ មេ, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណ.

‘‘វិនយស្សុ មយិ កង្ខំ, អធិមុច្ចស្សុ ព្រាហ្មណ;

ទុល្លភំ ទស្សនំ ហោតិ, សម្ពុទ្ធានំ អភិណ្ហសោ.

‘‘យេសំ វេ ទុល្លភោ លោកេ, បាតុភាវោ អភិណ្ហសោ;

សោហំ ព្រាហ្មណ សម្ពុទ្ធោ, សល្លកត្តោ អនុត្តរោ.

‘‘ព្រហ្មភូតោ អតិតុលោ, មារសេនប្បមទ្ទនោ;

សព្ពាមិត្តេ វសី កត្វា, មោទាមិ អកុតោភយោ’’.

‘‘ឥមំ ភោន្តោ និសាមេថ, យថា ភាសតិ ចក្ខុមា;

សល្លកត្តោ មហាវីរោ, សីហោវ នទតី វនេ.

‘‘ព្រហ្មភូតំ អតិតុលំ, មារសេនប្បមទ្ទនំ;

កោ ទិស្វា នប្បសីទេយ្យ, អបិ កណ្ហាភិជាតិកោ.

‘‘យោ មំ ឥច្ឆតិ អន្វេតុ, យោ វា និច្ឆតិ គច្ឆតុ;

ឥធាហំ បព្ពជិស្សាមិ, វរបញ្ញស្ស សន្តិកេ’’.

‘‘ឯតញ្ចេ [ឯវញ្ចេ (ស្យា. កំ.)] រុច្ចតិ ភោតោ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនំ [សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ (កត្ថចិ សុត្តនិបាតេ)];

មយម្បិ បព្ពជិស្សាម, វរបញ្ញស្ស សន្តិកេ’’.

‘‘ព្រាហ្មណា តិសតា ឥមេ, យាចន្តិ បញ្ជលីកតា;

ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាម, ភគវា តវ សន្តិកេ’’.

‘‘ស្វាក្ខាតំ ព្រហ្មចរិយំ, (សេលាតិ ភគវា សន្ទិដ្ឋិកមកាលិកំ;

យត្ថ អមោឃា បព្ពជ្ជា, អប្បមត្តស្ស សិក្ខតោ’’តិ.

អលត្ថ ខោ សេលោ ព្រាហ្មណោ សបរិសោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ.

៤០០. អថ ខោ កេណិយោ ជដិលោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ អស្សមេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ – ‘‘កាលោ, ភោ គោតម, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន កេណិយស្ស ជដិលស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ កេណិយោ ជដិលោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ, សម្បវារេសិ. អថ ខោ កេណិយោ ជដិលោ ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ កេណិយំ ជដិលំ ភគវា ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទិ –

‘‘អគ្គិហុត្តមុខា យញ្ញា, សាវិត្តី ឆន្ទសោ មុខំ;

រាជា មុខំ មនុស្សានំ, នទីនំ សាគរោ មុខំ.

‘‘នក្ខត្តានំ មុខំ ចន្ទោ, អាទិច្ចោ តបតំ មុខំ;

បុញ្ញំ អាកង្ខមានានំ, សង្ឃោ វេ យជតំ មុខ’’ន្តិ.

អថ ខោ ភគវា កេណិយំ ជដិលំ ឥមាហិ គាថាហិ អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

អថ ខោ អាយស្មា សេលោ សបរិសោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ខោ បនាយស្មា សេលោ សបរិសោ អរហតំ អហោសិ. អថ ខោ អាយស្មា សេលោ សបរិសោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘យំ តំ សរណមាគម្ម, ឥតោ អដ្ឋមិ ចក្ខុមា;

សត្តរត្តេន [អនុត្តរេន (ក.)] ភគវា, ទន្តម្ហ តវ សាសនេ.

‘‘តុវំ ពុទ្ធោ តុវំ សត្ថា, តុវំ មារាភិភូ មុនិ;

តុវំ អនុសយេ ឆេត្វា, តិណ្ណោ តារេសិមំ បជំ.

‘‘ឧបធី តេ សមតិក្កន្តា, អាសវា តេ បទាលិតា;

សីហោវ អនុបាទានោ, បហីនភយភេរវោ.