៥. ចង្កីសុត្តំ

៤២២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ យេន ឱបាសាទំ នាម កោសលានំ ព្រាហ្មណគាមោ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា ឱបាសាទេ វិហរតិ ឧត្តរេន ឱបាសាទំ ទេវវនេ សាលវនេ. តេន ខោ បន សមយេន ចង្កី ព្រាហ្មណោ ឱបាសាទំ អជ្ឈាវសតិ សត្តុស្សទំ សតិណកដ្ឋោទកំ សធញ្ញំ រាជភោគ្គំ រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ រាជទាយំ ព្រហ្មទេយ្យំ. អស្សោសុំ ខោ ឱបាសាទកា ព្រាហ្មណគហបតិកា – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ឱបាសាទំ អនុប្បត្តោ, ឱបាសាទេ វិហរតិ ឧត្តរេន ឱបាសាទំ ទេវវនេ សាលវនេ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ.

៤២៣. អថ ខោ ឱបាសាទកា ព្រាហ្មណគហបតិកា ឱបាសាទា និក្ខមិត្វា សង្ឃសង្ឃី គណីភូតា ឧត្តរេនមុខា គច្ឆន្តិ យេន ទេវវនំ សាលវនំ. តេន ខោ បន សមយេន ចង្កី ព្រាហ្មណោ ឧបរិបាសាទេ ទិវាសេយ្យំ ឧបគតោ. អទ្ទសា ខោ ចង្កី ព្រាហ្មណោ ឱបាសាទកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ ឱបាសាទា និក្ខមិត្វា សង្ឃសង្ឃី គណីភូតេ ឧត្តរេន មុខំ យេន ទេវវនំ សាលវនំ តេនុបសង្កមន្តេ. ទិស្វា ខត្តំ អាមន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ ខត្តេ, ឱបាសាទកា ព្រាហ្មណគហបតិកា ឱបាសាទា និក្ខមិត្វា សង្ឃសង្ឃី គណីភូតា ឧត្តរេនមុខា គច្ឆន្តិ យេន ទេវវនំ សាលវន’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ, ភោ ចង្កី, សមណោ គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ឱបាសាទំ អនុប្បត្តោ, ឱបាសាទេ វិហរតិ ឧត្តរេន ឱបាសាទំ ទេវវនេ សាលវនេ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. តមេតេ ភវន្តំ គោតមំ ទស្សនាយ គច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភោ ខត្តេ, យេន ឱបាសាទកា ព្រាហ្មណគហបតិកា តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា ឱបាសាទកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ ឯវំ វទេហិ – ‘ចង្កី, ភោ, ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – អាគមេន្តុ កិរ ភោន្តោ, ចង្កីបិ ព្រាហ្មណោ សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សតី’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ សោ ខត្តោ ចង្កិស្ស ព្រាហ្មណស្ស បដិស្សុត្វា យេន ឱបាសាទកា ព្រាហ្មណគហបតិកា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឱបាសាទកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ ឯតទវោច – ‘‘ចង្កី, ភោ, ព្រាហ្មណោ ឯវមាហ – ‘អាគមេន្តុ កិរ ភោន្តោ, ចង្កីបិ ព្រាហ្មណោ សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សតី’’’តិ.

៤២៤. តេន ខោ បន សមយេន នានាវេរជ្ជកានំ ព្រាហ្មណានំ បញ្ចមត្តានិ ព្រាហ្មណសតានិ ឱបាសាទេ បដិវសន្តិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អស្សោសុំ ខោ តេ ព្រាហ្មណា – ‘‘ចង្កី កិរ ព្រាហ្មណោ សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សតី’’តិ. អថ ខោ តេ ព្រាហ្មណា យេន ចង្កី ព្រាហ្មណោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ចង្កិំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សច្ចំ កិរ ភវំ ចង្កី សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សតី’’តិ? ‘‘ឯវំ ខោ មេ, ភោ, ហោតិ – ‘អហំ សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាមី’’’តិ. ‘‘មា ភវំ ចង្កី សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិ. ន អរហតិ ភវំ ចង្កី សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ; សមណោត្វេវ គោតមោ អរហតិ ភវន្តំ ចង្កិំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ. ភវញ្ហិ ចង្កី ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច សំសុទ្ធគហណិកោ យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន. យម្បិ ភវំ ចង្កី ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច សំសុទ្ធគហណិកោ យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន, ឥមិនាបង្គេន ន អរហតិ ភវំ ចង្កី សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ; សមណោត្វេវ គោតមោ អរហតិ ភវន្តំ ចង្កិំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ. ភវញ្ហិ ចង្កី អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ…បេ… ភវញ្ហិ ចង្កី តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ, វេយ្យាករណោ, លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ…បេ… ភវញ្ហិ ចង្កី អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ ព្រហ្មវណ្ណី ព្រហ្មវច្ឆសី [ព្រហ្មវច្ចសី (សី. បី.)] អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយ…បេ… ភវញ្ហិ ចង្កី សីលវា វុទ្ធសីលី វុទ្ធសីលេន សមន្នាគតោ…បេ… ភវញ្ហិ ចង្កី កល្យាណវាចោ កល្យាណវាក្ករណោ បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ វិស្សដ្ឋាយ អនេលគលាយ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា…បេ… ភវញ្ហិ ចង្កី ពហូនំ អាចរិយបាចរិយោ, តីណិ មាណវកសតានិ មន្តេ វាចេតិ…បេ… ភវញ្ហិ ចង្កី រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស សក្កតោ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ…បេ… ភវញ្ហិ ចង្កី ព្រាហ្មណស្ស បោក្ខរសាតិស្ស សក្កតោ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ…បេ… ភវញ្ហិ ចង្កី ឱបាសាទំ អជ្ឈាវសតិ សត្តុស្សទំ សតិណកដ្ឋោទកំ សធញ្ញំ រាជភោគ្គំ រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ រាជទាយំ ព្រហ្មទេយ្យំ. យម្បិ ភវំ ចង្កី ឱបាសាទំ អជ្ឈាវសតិ សត្តុស្សទំ សតិណកដ្ឋោទកំ សធញ្ញំ រាជភោគ្គំ រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ រាជទាយំ ព្រហ្មទេយ្យំ, ឥមិនាបង្គេន ន អរហតិ ភវំ ចង្កី សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ; សមណោត្វេវ គោតមោ អរហតិ ភវន្តំ ចង្កិំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុ’’ន្តិ.

៤២៥. ឯវំ វុត្តេ, ចង្កី ព្រាហ្មណោ តេ ព្រាហ្មណេ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, ភោ, មមបិ សុណាថ, យថា មយមេវ អរហាម តំ សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ; នត្វេវ អរហតិ សោ ភវំ គោតមោ អម្ហាកំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ. សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច សំសុទ្ធគហណិកោ យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន. យម្បិ, ភោ, សមណោ គោតមោ ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច សំសុទ្ធគហណិកោ យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន, ឥមិនាបង្គេន ន អរហតិ សោ ភវំ គោតមោ អម្ហាកំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ; អថ ខោ មយមេវ អរហាម តំ ភវន្តំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ [ឯត្ថ ទី. និ. ១.៣០៤ អញ្ញម្បិ គុណបទំ ទិស្សតិ]. សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ឱហាយ បព្ពជិតោ ភូមិគតញ្ច វេហាសដ្ឋញ្ច…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ទហរោវ សមានោ យុវា សុសុកាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អកាមកានំ មាតាបិតូនំ អស្សុមុខានំ រុទន្តានំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ ព្រហ្មវណ្ណី ព្រហ្មវច្ឆសី អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ សីលវា អរិយសីលី កុសលសីលី កុសលេន សីលេន សមន្នាគតោ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ កល្យាណវាចោ កល្យាណវាក្ករណោ បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ វិស្សដ្ឋាយ អនេលគលាយ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ពហូនំ អាចរិយបាចរិយោ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ខីណកាមរាគោ វិគតចាបល្លោ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ កម្មវាទី កិរិយវាទី អបាបបុរេក្ខារោ ព្រហ្មញ្ញាយ បជាយ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតោ អសម្ភិន្នា ខត្តិយកុលា…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អឌ្ឍា កុលា បព្ពជិតោ មហទ្ធនា មហាភោគា…បេ… សមណំ ខលុ, ភោ, គោតមំ តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទា សំបុច្ឆិតុំ អាគច្ឆន្តិ…បេ… សមណំ ខលុ, ភោ, គោតមំ អនេកានិ ទេវតាសហស្សានិ បាណេហិ សរណំ គតានិ…បេ… សមណំ ខលុ, ភោ, គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ សមន្នាគតោ…បេ… [ឯត្ថាបិ ទី. និ. ១.៣០៤ អញ្ញានិបិ គុណបទានំ ទិស្សន្តិ] សមណំ ខលុ, ភោ, គោតមំ រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ សបុត្តទារោ បាណេហិ សរណំ គតោ…បេ… សមណំ ខលុ, ភោ, គោតមំ រាជា បសេនទិ កោសលោ សបុត្តទារោ បាណេហិ សរណំ គតោ…បេ… សមណំ ខលុ, ភោ, គោតមំ ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតិ សបុត្តទារោ បាណេហិ សរណំ គតោ…បេ… សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ ឱបាសាទំ អនុប្បត្តោ ឱបាសាទេ វិហរតិ ឧត្តរេន ឱបាសាទំ ទេវវនេ សាលវនេ. យេ ខោ តេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អម្ហាកំ គាមក្ខេត្តំ អាគច្ឆន្តិ, អតិថី នោ តេ ហោន្តិ. អតិថី ខោ បនម្ហេហិ សក្កាតព្ពា គរុកាតព្ពា មានេតព្ពា បូជេតព្ពា. យម្បិ សមណោ គោតមោ ឱបាសាទំ អនុប្បត្តោ ឱបាសាទេ វិហរតិ ឧត្តរេន ឱបាសាទំ ទេវវនេ សាលវនេ, អតិថិម្ហាកំ សមណោ គោតមោ. អតិថិ ខោ បនម្ហេហិ សក្កាតព្ពោ គរុកាតព្ពោ មានេតព្ពោ បូជេតព្ពោ. ឥមិនាបង្គេន ន អរហតិ សោ ភវំ គោតមោ អម្ហាកំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ; អថ ខោ មយមេវ អរហាម តំ ភវន្តំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ. ឯត្តកេ ខោ អហំ, ភោ, តស្ស ភោតោ គោតមស្ស វណ្ណេ បរិយាបុណាមិ, នោ ច ខោ សោ ភវំ គោតមោ ឯត្តកវណ្ណោ; អបរិមាណវណ្ណោ ហិ សោ ភវំ គោតមោ. ឯកមេកេនបិ តេន [ឯកមេកេនបិ ភោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អង្គេន សមន្នាគតោ ន អរហតិ, សោ, ភវំ គោតមោ អម្ហាកំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុំ; អថ ខោ មយមេវ អរហាម តំ ភវន្តំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិតុន្តិ. តេន ហិ, ភោ, សព្ពេវ មយំ សមណំ គោតមំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាមា’’តិ.

៤២៦. អថ ខោ ចង្កី ព្រាហ្មណោ មហតា ព្រាហ្មណគណេន សទ្ធិំ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា វុទ្ធេហិ វុទ្ធេហិ ព្រាហ្មណេហិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កិញ្ចិ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា និសិន្នោ ហោតិ. តេន ខោ បន សមយេន កាបដិកោ [កាបឋិកោ (សី. បី.), កាបទិកោ (ស្យា. កំ.)] នាម មាណវោ ទហរោ វុត្តសិរោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ជាតិយា, តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ, វេយ្យាករណោ, លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ. សោ វុទ្ធានំ វុទ្ធានំ ព្រាហ្មណានំ ភគវតា សទ្ធិំ មន្តយមានានំ អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេតិ. អថ ខោ ភគវា កាបដិកំ មាណវំ អបសាទេតិ – ‘‘មាយស្មា ភារទ្វាជោ វុទ្ធានំ វុទ្ធានំ ព្រាហ្មណានំ មន្តយមានានំ អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេតុ. កថាបរិយោសានំ អាយស្មា ភារទ្វាជោ អាគមេតូ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ចង្កី ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មា ភវំ គោតមោ កាបដិកំ មាណវំ អបសាទេសិ. កុលបុត្តោ ច កាបដិកោ មាណវោ, ពហុស្សុតោ ច កាបដិកោ មាណវោ, បណ្ឌិតោ ច កាបដិកោ មាណវោ, កល្យាណវាក្ករណោ ច កាបដិកោ មាណវោ, បហោតិ ច កាបដិកោ មាណវោ ភោតា គោតមេន សទ្ធិំ អស្មិំ វចនេ បដិមន្តេតុ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘អទ្ធា ខោ កាបដិកស្ស [ឯតទហោសិ ‘‘កាបដិកស្ស (ក.)] មាណវស្ស តេវិជ្ជកេ បាវចនេ កថា [កថំ (សី. ក.), កថំ (ស្យា. កំ. បី.)] ភវិស្សតិ. តថា ហិ នំ ព្រាហ្មណា សំបុរេក្ខរោន្តី’’តិ. អថ ខោ កាបដិកស្ស មាណវស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យទា មេ សមណោ គោតមោ ចក្ខុំ ឧបសំហរិស្សតិ, អថាហំ សមណំ គោតមំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អថ ខោ ភគវា កាបដិកស្ស មាណវស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ យេន កាបដិកោ មាណវោ តេន ចក្ខូនិ ឧបសំហាសិ.

៤២៧. អថ ខោ កាបដិកស្ស មាណវស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សមន្នាហរតិ ខោ មំ សមណោ គោតមោ. យំនូនាហំ សមណំ គោតមំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ កាបដិកោ មាណវោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យទិទំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណានំ បោរាណំ មន្តបទំ ឥតិហិតិហបរម្បរាយ បិដកសម្បទាយ, តត្ថ ច ព្រាហ្មណា ឯកំសេន និដ្ឋំ គច្ឆន្តិ – ‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’ន្តិ. ឥធ ភវំ គោតមោ កិមាហា’’តិ? ‘‘កិំ បន, ភារទ្វាជ, អត្ថិ កោចិ ព្រាហ្មណានំ ឯកព្រាហ្មណោបិ យោ ឯវមាហ – ‘អហមេតំ ជានាមិ, អហមេតំ បស្សាមិ. ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’. ‘‘កិំ បន, ភារទ្វាជ, អត្ថិ កោចិ ព្រាហ្មណានំ ឯកាចរិយោបិ, ឯកាចរិយបាចរិយោបិ, យាវ សត្តមា អាចរិយមហយុគាបិ, យោ ឯវមាហ – ‘អហមេតំ ជានាមិ, អហមេតំ បស្សាមិ. ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’. ‘‘កិំ បន, ភារទ្វាជ, យេបិ តេ ព្រាហ្មណានំ បុព្ពកា ឥសយោ មន្តានំ កត្តារោ មន្តានំ បវត្តារោ យេសមិទំ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា បោរាណំ មន្តបទំ គីតំ បវុត្តំ សមិហិតំ តទនុគាយន្តិ តទនុភាសន្តិ ភាសិតមនុភាសន្តិ វាចិតមនុវាចេន្តិ សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកោ វាមកោ វាមទេវោ វេស្សាមិត្តោ យមតគ្គិ អង្គីរសោ ភារទ្វាជោ វាសេដ្ឋោ កស្សបោ ភគុ, តេបិ ឯវមាហំសុ – ‘មយមេតំ ជានាម, មយមេតំ បស្សាម. ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘ឥតិ កិរ, ភារទ្វាជ, នត្ថិ កោចិ ព្រាហ្មណានំ ឯកព្រាហ្មណោបិ យោ ឯវមាហ – ‘អហមេតំ ជានាមិ, អហមេតំ បស្សាមិ. ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’ន្តិ; នត្ថិ កោចិ ព្រាហ្មណានំ ឯកាចរិយោបិ ឯកាចរិយបាចរិយោបិ, យាវ សត្តមា អាចរិយមហយុគាបិ, យោ ឯវមាហ – ‘អហមេតំ ជានាមិ, អហមេតំ បស្សាមិ. ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’ន្តិ; យេបិ តេ ព្រាហ្មណានំ បុព្ពកា ឥសយោ មន្តានំ កត្តារោ មន្តានំ បវត្តារោ យេសមិទំ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា បោរាណំ មន្តបទំ គីតំ បវុត្តំ សមិហិតំ តទនុគាយន្តិ តទនុភាសន្តិ ភាសិតមនុភាសន្តិ វាចិតមនុវាចេន្តិ សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកោ វាមកោ វាមទេវោ វេស្សាមិត្តោ យមតគ្គិ អង្គីរសោ ភារទ្វាជោ វាសេដ្ឋោ កស្សបោ ភគុ, តេបិ ន ឯវមាហំសុ – ‘មយមេតំ ជានាម, មយមេតំ បស្សាម. ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’ន្តិ.

៤២៨. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភារទ្វាជ, អន្ធវេណិ បរម្បរាសំសត្តា បុរិមោបិ ន បស្សតិ មជ្ឈិមោបិ ន បស្សតិ បច្ឆិមោបិ ន បស្សតិ; ឯវមេវ ខោ, ភារទ្វាជ, អន្ធវេណូបមំ មញ្ញេ ព្រាហ្មណានំ ភាសិតំ សម្បជ្ជតិ – បុរិមោបិ ន បស្សតិ មជ្ឈិមោបិ ន បស្សតិ បច្ឆិមោបិ ន បស្សតិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, ភារទ្វាជ, ននុ ឯវំ សន្តេ ព្រាហ្មណានំ អមូលិកា សទ្ធា សម្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘ន ខ្វេត្ថ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា សទ្ធាយេវ បយិរុបាសន្តិ, អនុស្សវាបេត្ថ ព្រាហ្មណា បយិរុបាសន្តី’’តិ. ‘‘បុព្ពេវ ខោ ត្វំ, ភារទ្វាជ, សទ្ធំ អគមាសិ, អនុស្សវំ ឥទានិ វទេសិ. បញ្ច ខោ ឥមេ, ភារទ្វាជ, ធម្មា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទ្វេធា វិបាកា. កតមេ បញ្ច? សទ្ធា, រុចិ, អនុស្សវោ, អាការបរិវិតក្កោ, ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ – ឥមេ ខោ, ភារទ្វាជ, បញ្ច ធម្មា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទ្វេធា វិបាកា. អបិ ច, ភារទ្វាជ, សុសទ្ទហិតំយេវ ហោតិ, តញ្ច ហោតិ រិត្តំ តុច្ឆំ មុសា; នោ ចេបិ សុសទ្ទហិតំ ហោតិ, តញ្ច ហោតិ ភូតំ តច្ឆំ អនញ្ញថា. អបិ ច, ភារទ្វាជ, សុរុចិតំយេវ ហោតិ…បេ… ស្វានុស្សុតំយេវ ហោតិ…បេ… សុបរិវិតក្កិតំយេវ ហោតិ…បេ… សុនិជ្ឈាយិតំយេវ ហោតិ, តញ្ច ហោតិ រិត្តំ តុច្ឆំ មុសា; នោ ចេបិ សុនិជ្ឈាយិតំ ហោតិ, តញ្ច ហោតិ ភូតំ តច្ឆំ អនញ្ញថា. សច្ចមនុរក្ខតា, ភារទ្វាជ, វិញ្ញុនា បុរិសេន នាលមេត្ថ ឯកំសេន និដ្ឋំ គន្តុំ – ‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’’ន្តិ.

៤២៩. ‘‘កិត្តាវតា បន, ភោ គោតម, សច្ចានុរក្ខណា ហោតិ, កិត្តាវតា សច្ចមនុរក្ខតិ? សច្ចានុរក្ខណំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘សទ្ធា ចេបិ, ភារទ្វាជ, បុរិសស្ស ហោតិ; ‘ឯវំ មេ សទ្ធា’តិ – ឥតិ វទំ សច្ចមនុរក្ខតិ [ឯវមេវ សិជ្ឈតីតិ ឥតិ វា, តំ សច្ចមនុរក្ខតិ (ក.)], នត្វេវ តាវ ឯកំសេន និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’ន្តិ ( ) [(ឯត្តាវតា ខោ ភារទ្វាជ សច្ចានុរក្ខណា ហោតិ, ឯត្តាវតា សច្ចមនុរក្ខតិ, ឯត្តាវតា ច មយំ សច្ចានុរក្ខណំ បញ្ញាបេម, ន ត្វេវ តាវ សច្ចានុពោធោ ហោតិ) (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. រុចិ ចេបិ, ភារទ្វាជ, បុរិសស្ស ហោតិ…បេ… អនុស្សវោ ចេបិ, ភារទ្វាជ, បុរិសស្ស ហោតិ…បេ… អាការបរិវិតក្កោ ចេបិ, ភារទ្វាជ, បុរិសស្ស ហោតិ…បេ… ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ ចេបិ, ភារទ្វាជ, បុរិសស្ស ហោតិ; ‘ឯវំ មេ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តី’តិ – ឥតិ វទំ សច្ចមនុរក្ខតិ, នត្វេវ តាវ ឯកំសេន និដ្ឋំ គច្ឆតិ – ‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’ន្តិ. ឯត្តាវតា ខោ, ភារទ្វាជ, សច្ចានុរក្ខណា ហោតិ, ឯត្តាវតា សច្ចមនុរក្ខតិ, ឯត្តាវតា ច មយំ សច្ចានុរក្ខណំ បញ្ញបេម; ន ត្វេវ តាវ សច្ចានុពោធោ ហោតី’’តិ.

៤៣០. ‘‘ឯត្តាវតា, ភោ គោតម, សច្ចានុរក្ខណា ហោតិ, ឯត្តាវតា សច្ចមនុរក្ខតិ, ឯត្តាវតា ច មយំ សច្ចានុរក្ខណំ បេក្ខាម. កិត្តាវតា បន, ភោ គោតម, សច្ចានុពោធោ ហោតិ, កិត្តាវតា សច្ចមនុពុជ្ឈតិ? សច្ចានុពោធំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘ឥធ [ឥធ កិរ (ស្យា. កំ. ក.)], ភារទ្វាជ, ភិក្ខុ អញ្ញតរំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តមេនំ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា ឧបសង្កមិត្វា តីសុ ធម្មេសុ សមន្នេសតិ – លោភនីយេសុ ធម្មេសុ, ទោសនីយេសុ ធម្មេសុ, មោហនីយេសុ ធម្មេសុ. អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្សាយស្មតោ តថារូបា លោភនីយា ធម្មា យថារូបេហិ លោភនីយេហិ ធម្មេហិ បរិយាទិន្នចិត្តោ អជានំ វា វទេយ្យ – ជានាមីតិ, អបស្សំ វា វទេយ្យ – បស្សាមីតិ, បរំ វា តទត្ថាយ សមាទបេយ្យ យំ បរេសំ អស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិ? តមេនំ សមន្នេសមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘នត្ថិ ខោ ឥមស្សាយស្មតោ តថារូបា លោភនីយា ធម្មា យថារូបេហិ លោភនីយេហិ ធម្មេហិ បរិយាទិន្នចិត្តោ អជានំ វា វទេយ្យ – ជានាមីតិ, អបស្សំ វា វទេយ្យ – បស្សាមីតិ, បរំ វា តទត្ថាយ សមាទបេយ្យ យំ បរេសំ អស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ [ទុក្ខាយាតិ (សព្ពត្ថ)]. តថារូបោ [តថា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ខោ បនិមស្សាយស្មតោ កាយសមាចារោ តថារូបោ [តថា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វចីសមាចារោ យថា តំ អលុទ្ធស្ស. យំ ខោ បន អយមាយស្មា ធម្មំ ទេសេតិ, គម្ភីរោ សោ ធម្មោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ; ន សោ ធម្មោ សុទេសិយោ លុទ្ធេនា’’’តិ.

៤៣១. ‘‘យតោ នំ សមន្នេសមានោ វិសុទ្ធំ លោភនីយេហិ ធម្មេហិ សមនុបស្សតិ តតោ នំ ឧត្តរិ សមន្នេសតិ ទោសនីយេសុ ធម្មេសុ. អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្សាយស្មតោ តថារូបា ទោសនីយា ធម្មា យថារូបេហិ ទោសនីយេហិ ធម្មេហិ បរិយាទិន្នចិត្តោ អជានំ វា វទេយ្យ – ជានាមីតិ, អបស្សំ វា វទេយ្យ – បស្សាមីតិ, បរំ វា តទត្ថាយ សមាទបេយ្យ យំ បរេសំ អស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិ? តមេនំ សមន្នេសមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘នត្ថិ ខោ ឥមស្សាយស្មតោ តថារូបា ទោសនីយា ធម្មា យថារូបេហិ ទោសនីយេហិ ធម្មេហិ បរិយាទិន្នចិត្តោ អជានំ វា វទេយ្យ – ជានាមីតិ, អបស្សំ វា វទេយ្យ – បស្សាមីតិ, បរំ វា តទត្ថាយ សមាទបេយ្យ យំ បរេសំ អស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. តថារូបោ ខោ បនិមស្សាយស្មតោ កាយសមាចារោ តថារូបោ វចីសមាចារោ យថា តំ អទុដ្ឋស្ស. យំ ខោ បន អយមាយស្មា ធម្មំ ទេសេតិ, គម្ភីរោ សោ ធម្មោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ; ន សោ ធម្មោ សុទេសិយោ ទុដ្ឋេនា’’’តិ.

៤៣២. ‘‘យតោ នំ សមន្នេសមានោ វិសុទ្ធំ ទោសនីយេហិ ធម្មេហិ សមនុបស្សតិ, តតោ នំ ឧត្តរិ សមន្នេសតិ មោហនីយេសុ ធម្មេសុ. អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្សាយស្មតោ តថារូបា មោហនីយា ធម្មា យថារូបេហិ មោហនីយេហិ ធម្មេហិ បរិយាទិន្នចិត្តោ អជានំ វា វទេយ្យ – ជានាមីតិ, អបស្សំ វា វទេយ្យ – បស្សាមីតិ, បរំ វា តទត្ថាយ សមាទបេយ្យ យំ បរេសំ អស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិ? តមេនំ សមន្នេសមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘នត្ថិ ខោ ឥមស្សាយស្មតោ តថារូបា មោហនីយា ធម្មា យថារូបេហិ មោហនីយេហិ ធម្មេហិ បរិយាទិន្នចិត្តោ អជានំ វា វទេយ្យ – ជានាមីតិ, អបស្សំ វា វទេយ្យ – បស្សាមីតិ, បរំ វា តទត្ថាយ សមាទបេយ្យ យំ បរេសំ អស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. តថារូបោ ខោ បនិមស្សាយស្មតោ កាយសមាចារោ តថារូបោ វចីសមាចារោ យថា តំ អមូឡ្ហស្ស. យំ ខោ បន អយមាយស្មា ធម្មំ ទេសេតិ, គម្ភីរោ សោ ធម្មោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ; ន សោ ធម្មោ សុទេសិយោ មូឡ្ហេនា’’’តិ.

‘‘យតោ នំ សមន្នេសមានោ វិសុទ្ធំ មោហនីយេហិ ធម្មេហិ សមនុបស្សតិ; អថ តម្ហិ សទ្ធំ និវេសេតិ, សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ, បយិរុបាសន្តោ សោតំ ឱទហតិ, ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, សុត្វា ធម្មំ ធារេតិ, ធតានំ [ធារិតានំ (ក.)] ធម្មានំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ, អត្ថំ ឧបបរិក្ខតោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សតិ ឆន្ទោ ជាយតិ, ឆន្ទជាតោ ឧស្សហតិ, ឧស្សហិត្វា តុលេតិ, តុលយិត្វា បទហតិ, បហិតត្តោ សមានោ កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ សច្ឆិករោតិ បញ្ញាយ ច នំ អតិវិជ្ឈ បស្សតិ. ឯត្តាវតា ខោ, ភារទ្វាជ, សច្ចានុពោធោ ហោតិ, ឯត្តាវតា សច្ចមនុពុជ្ឈតិ, ឯត្តាវតា ច មយំ សច្ចានុពោធំ បញ្ញបេម; ន ត្វេវ តាវ សច្ចានុប្បត្តិ ហោតី’’តិ.

៤៣៣. ‘‘ឯត្តាវត្តា, ភោ គោតម, សច្ចានុពោធោ ហោតិ, ឯត្តាវតា សច្ចមនុពុជ្ឈតិ, ឯត្តាវតា ច មយំ សច្ចានុពោធំ បេក្ខាម. កិត្តាវតា បន, ភោ គោតម, សច្ចានុប្បត្តិ ហោតិ, កិត្តាវតា សច្ចមនុបាបុណាតិ? សច្ចានុប្បត្តិំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘តេសំយេ, ភារទ្វាជ, ធម្មានំ អាសេវនា ភាវនា ពហុលីកម្មំ សច្ចានុប្បត្តិ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, ភារទ្វាជ, សច្ចានុប្បត្តិ ហោតិ, ឯត្តាវតា សច្ចមនុបាបុណាតិ, ឯត្តាវតា ច មយំ សច្ចានុប្បត្តិំ បញ្ញបេមា’’តិ.

៤៣៤. ‘‘ឯត្តាវតា, ភោ គោតម, សច្ចានុប្បត្តិ ហោតិ, ឯត្តាវតា សច្ចមនុបាបុណាតិ, ឯត្តាវតា ច មយំ សច្ចានុប្បត្តិំ បេក្ខាម. សច្ចានុប្បត្តិយា បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? សច្ចានុប្បត្តិយា ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘សច្ចានុប្បត្តិយា ខោ, ភារទ្វាជ, បធានំ ពហុការំ. នោ ចេតំ បទហេយ្យ, នយិទំ សច្ចមនុបាបុណេយ្យ. យស្មា ច ខោ បទហតិ តស្មា សច្ចមនុបាបុណាតិ. តស្មា សច្ចានុប្បត្តិយា បធានំ ពហុការ’’ន្តិ.

‘‘បធានស្ស បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? បធានស្ស ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘បធានស្ស ខោ, ភារទ្វាជ, តុលនា ពហុការា. នោ ចេតំ តុលេយ្យ, នយិទំ បទហេយ្យ. យស្មា ច ខោ តុលេតិ តស្មា បទហតិ. តស្មា បធានស្ស តុលនា ពហុការា’’តិ.

‘‘តុលនាយ បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? តុលនាយ ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘តុលនាយ ខោ, ភារទ្វាជ, ឧស្សាហោ ពហុការោ. នោ ចេតំ ឧស្សហេយ្យ, នយិទំ តុលេយ្យ. យស្មា ច ខោ ឧស្សហតិ តស្មា តុលេតិ. តស្មា តុលនាយ ឧស្សាហោ ពហុការោ’’តិ.

‘‘ឧស្សាហស្ស បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? ឧស្សាហស្ស ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘ឧស្សាហស្ស ខោ, ភារទ្វាជ, ឆន្ទោ ពហុការោ. នោ ចេតំ ឆន្ទោ ជាយេថ, នយិទំ ឧស្សហេយ្យ. យស្មា ច ខោ ឆន្ទោ ជាយតិ តស្មា ឧស្សហតិ. តស្មា ឧស្សាហស្ស ឆន្ទោ ពហុការោ’’តិ.

‘‘ឆន្ទស្ស បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? ឆន្ទស្ស ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘ឆន្ទស្ស ខោ, ភារទ្វាជ, ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិ ពហុការា. នោ ចេតេ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមេយ្យុំ, នយិទំ ឆន្ទោ ជាយេថ. យស្មា ច ខោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ តស្មា ឆន្ទោ ជាយតិ. តស្មា ឆន្ទស្ស ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិ ពហុការា’’តិ.

‘‘ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា ខោ, ភារទ្វាជ, អត្ថូបបរិក្ខា ពហុការា. នោ ចេតំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខេយ្យ, នយិទំ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមេយ្យុំ. យស្មា ច ខោ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ តស្មា ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ. តស្មា ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា អត្ថូបបរិក្ខា ពហុការា’’តិ.

‘‘អត្ថូបបរិក្ខាយ បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? អត្ថូបបរិក្ខាយ ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘អត្ថូបបរិក្ខាយ ខោ, ភារទ្វាជ, ធម្មធារណា ពហុការា. នោ ចេតំ ធម្មំ ធារេយ្យ, នយិទំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខេយ្យ. យស្មា ច ខោ ធម្មំ ធារេតិ តស្មា អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ. តស្មា អត្ថូបបរិក្ខាយ ធម្មធារណា ពហុការា’’តិ.

‘‘ធម្មធារណាយ បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? ធម្មធារណាយ ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘ធម្មធារណាយ ខោ, ភារទ្វាជ, ធម្មស្សវនំ ពហុការំ. នោ ចេតំ ធម្មំ សុណេយ្យ, នយិទំ ធម្មំ ធារេយ្យ. យស្មា ច ខោ ធម្មំ សុណាតិ តស្មា ធម្មំ ធារេតិ. តស្មា ធម្មធារណាយ ធម្មស្សវនំ ពហុការ’’ន្តិ.

‘‘ធម្មស្សវនស្ស បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? ធម្មស្សវនស្ស ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘ធម្មស្សវនស្ស ខោ, ភារទ្វាជ, សោតាវធានំ ពហុការំ. នោ ចេតំ សោតំ ឱទហេយ្យ, នយិទំ ធម្មំ សុណេយ្យ. យស្មា ច ខោ សោតំ ឱទហតិ តស្មា ធម្មំ សុណាតិ. តស្មា ធម្មស្សវនស្ស សោតាវធានំ ពហុការ’’ន្តិ.

‘‘សោតាវធានស្ស បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? សោតាវធានស្ស ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘សោតាវធានស្ស ខោ, ភារទ្វាជ, បយិរុបាសនា ពហុការា. នោ ចេតំ បយិរុបាសេយ្យ, នយិទំ សោតំ ឱទហេយ្យ. យស្មា ច ខោ បយិរុបាសតិ តស្មា សោតំ ឱទហតិ. តស្មា សោតាវធានស្ស បយិរុបាសនា ពហុការា’’តិ.

‘‘បយិរុបាសនាយ បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? បយិរុបាសនាយ ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘បយិរុបាសនាយ ខោ, ភារទ្វាជ, ឧបសង្កមនំ ពហុការំ. នោ ចេតំ ឧបសង្កមេយ្យ, នយិទំ បយិរុបាសេយ្យ. យស្មា ច ខោ ឧបសង្កមតិ តស្មា បយិរុបាសតិ. តស្មា បយិរុបាសនាយ ឧបសង្កមនំ ពហុការ’’ន្តិ.

‘‘ឧបសង្កមនស្ស បន, ភោ គោតម, កតមោ ធម្មោ ពហុការោ? ឧបសង្កមនស្ស ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘ឧបសង្កមនស្ស ខោ, ភារទ្វាជ, សទ្ធា ពហុការា. នោ ចេតំ សទ្ធា ជាយេថ, នយិទំ ឧបសង្កមេយ្យ. យស្មា ច ខោ សទ្ធា ជាយតិ តស្មា ឧបសង្កមតិ. តស្មា ឧបសង្កមនស្ស សទ្ធា ពហុការា’’តិ.

៤៣៥. ‘‘សច្ចានុរក្ខណំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ អបុច្ឆិម្ហ, សច្ចានុរក្ខណំ ភវំ គោតមោ ព្យាកាសិ; តញ្ច បនម្ហាកំ រុច្ចតិ ចេវ ខមតិ ច តេន ចម្ហ អត្តមនា. សច្ចានុពោធំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ អបុច្ឆិម្ហ, សច្ចានុពោធំ ភវំ គោតមោ ព្យាកាសិ; តញ្ច បនម្ហាកំ រុច្ចតិ ចេវ ខមតិ ច តេន ចម្ហ អត្តមនា. សច្ចានុប្បត្តិំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ អបុច្ឆិម្ហ, សច្ចានុប្បត្តិំ ភវំ គោតមោ ព្យាកាសិ; តញ្ច បនម្ហាកំ រុច្ចតិ ចេវ ខមតិ ច តេន ចម្ហ អត្តមនា. សច្ចានុប្បត្តិយា ពហុការំ ធម្មំ មយំ ភវន្តំ គោតមំ អបុច្ឆិម្ហ, សច្ចានុប្បត្តិយា ពហុការំ ធម្មំ ភវំ គោតមោ ព្យាកាសិ; តញ្ច បនម្ហាកំ រុច្ចតិ ចេវ ខមតិ ច តេន ចម្ហ អត្តមនា. យំយទេវ ច មយំ ភវន្តំ គោតមំ អបុច្ឆិម្ហ តំតទេវ ភវំ គោតមោ ព្យាកាសិ; តញ្ច បនម្ហាកំ រុច្ចតិ ចេវ ខមតិ ច តេន ចម្ហ អត្តមនា. មយញ្ហិ, ភោ គោតម, បុព្ពេ ឯវំ ជានាម – ‘កេ ច មុណ្ឌកា សមណកា ឥព្ភា កណ្ហា ពន្ធុបាទាបច្ចា, កេ ច ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ’តិ? អជនេសិ វត មេ ភវំ គោតមោ សមណេសុ សមណបេមំ, សមណេសុ សមណបសាទំ, សមណេសុ សមណគារវំ. អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

ចង្កីសុត្តំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ.