៩. ធម្មចេតិយសុត្តំ

៣៦៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ មេទាឡុបំ [មេតឡូបំ (សី.), មេទឡុម្បំ (បី.)] នាម សក្យានំ និគមោ. តេន ខោ បន សមយេន រាជា បសេនទិ កោសលោ នគរកំ អនុប្បត្តោ ហោតិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ទីឃំ ការាយនំ អាមន្តេសិ – ‘‘យោជេហិ, សម្ម ការាយន, ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ, ឧយ្យានភូមិំ គច្ឆាម សុភូមិំ ទស្សនាយា’’តិ [សុភូមិទស្សនាយាតិ (ទី. និ. ២.៤៣)]. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ ទីឃោ ការាយនោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បដិស្សុត្វា ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បដិវេទេសិ – ‘‘យុត្តានិ ខោ តេ, ទេវ, ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ. យស្សទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភទ្រំ យានំ អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ នគរកម្ហា និយ្យាសិ មហច្ចា រាជានុភាវេន. យេន អារាមោ តេន បាយាសិ. យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ អារាមំ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ អារាមេ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ រុក្ខមូលានិ បាសាទិកានិ បសាទនីយានិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ [មនុស្សរាហសេយ្យកានិ (សី. បី.)] បដិសល្លានសារុប្បានិ. ទិស្វាន ភគវន្តំយេវ អារព្ភ សតិ ឧទបាទិ – ‘‘ឥមានិ ខោ តានិ រុក្ខមូលានិ បាសាទិកានិ បសាទនីយានិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានិ, យត្ថ សុទំ មយំ តំ ភគវន្តំ បយិរុបាសាម អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ.

៣៦៥. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ទីឃំ ការាយនំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥមានិ ខោ, សម្ម ការាយន, តានិ រុក្ខមូលានិ បាសាទិកានិ បសាទនីយានិ អប្បសទ្ទានិ អប្បនិគ្ឃោសានិ វិជនវាតានិ មនុស្សរាហស្សេយ្យកានិ បដិសល្លានសារុប្បានិ, យត្ថ សុទំ មយំ តំ ភគវន្តំ បយិរុបាសាម អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ. កហំ នុ ខោ, សម្ម ការាយន, ឯតរហិ សោ ភគវា វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, មេទាឡុបំ នាម សក្យានំ និគមោ. តត្ថ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ. ‘‘កីវទូរេ [កីវទូរោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បន, សម្ម ការាយន, នគរកម្ហា មេទាឡុបំ នាម សក្យានំ និគមោ ហោតី’’តិ? ‘‘ន ទូរេ, មហារាជ; តីណិ យោជនានិ; សក្កា ទិវសាវសេសេន គន្តុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, សម្ម ការាយន, យោជេហិ ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ, គមិស្សាម មយំ តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ ទីឃោ ការាយនោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បដិស្សុត្វា ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បដិវេទេសិ – ‘‘យុត្តានិ ខោ តេ, ទេវ, ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ. យស្សទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភទ្រំ យានំ អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ នគរកម្ហា យេន មេទាឡុបំ នាម សក្យានំ និគមោ តេន បាយាសិ. តេនេវ ទិវសាវសេសេន មេទាឡុបំ នាម សក្យានំ និគមំ សម្បាបុណិ. យេន អារាមោ តេន បាយាសិ. យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ អារាមំ បាវិសិ.

៣៦៦. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘កហំ នុ ខោ, ភន្តេ, ឯតរហិ សោ ភគវា វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ? ទស្សនកាមា ហិ មយំ តំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ. ‘‘ឯសោ, មហារាជ, វិហារោ សំវុតទ្វារោ. តេន អប្បសទ្ទោ ឧបសង្កមិត្វា អតរមានោ អាឡិន្ទំ បវិសិត្វា ឧក្កាសិត្វា អគ្គឡំ អាកោដេហិ. វិវរិស្សតិ ភគវា តេ ទ្វារ’’ន្តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ តត្ថេវ ខគ្គញ្ច ឧណ្ហីសញ្ច ទីឃស្ស ការាយនស្ស បាទាសិ. អថ ខោ ទីឃស្ស ការាយនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘រហាយតិ ខោ ទានិ រាជា [មហារាជា (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ឥធេវ [តេនិធេវ (សី.)] ទានិ មយា ឋាតព្ព’’ន្តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ យេន សោ វិហារោ សំវុតទ្វារោ តេន អប្បសទ្ទោ ឧបសង្កមិត្វា អតរមានោ អាឡិន្ទំ បវិសិត្វា ឧក្កាសិត្វា អគ្គឡំ អាកោដេសិ. វិវរិ ភគវា ទ្វារំ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ វិហារំ បវិសិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវតោ បាទានិ មុខេន ច បរិចុម្ពតិ, បាណីហិ ច បរិសម្ពាហតិ, នាមញ្ច សាវេតិ – ‘‘រាជាហំ, ភន្តេ, បសេនទិ កោសលោ; រាជាហំ, ភន្តេ, បសេនទិ កោសលោ’’តិ.

៣៦៧. ‘‘កិំ បន ត្វំ, មហារាជ, អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ ឥមស្មិំ សរីរេ ឯវរូបំ បរមនិបច្ចការំ ករោសិ, មិត្តូបហារំ [ចិត្តូបហារំ (សី.)] ឧបទំសេសី’’តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ មេ, ភន្តេ, ភគវតិ ធម្មន្វយោ – ‘ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ. ឥធាហំ, ភន្តេ, បស្សាមិ ឯកេ សមណព្រាហ្មណេ បរិយន្តកតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តេ ទសបិ វស្សានិ, វីសម្បិ វស្សានិ, តិំសម្បិ វស្សានិ, ចត្តារីសម្បិ វស្សានិ. តេ អបរេន សមយេន សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សូ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ. ឥធ បនាហំ, ភន្តេ, ភិក្ខូ បស្សាមិ យាវជីវំ អាបាណកោដិកំ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តេ. ន ខោ បនាហំ, ភន្តេ, ឥតោ ពហិទ្ធា អញ្ញំ ឯវំ បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ សមនុបស្សាមិ. អយម្បិ ខោ មេ, ភន្តេ, ភគវតិ ធម្មន្វយោ ហោតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិ.

៣៦៨. ‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, រាជានោបិ រាជូហិ វិវទន្តិ, ខត្តិយាបិ ខត្តិយេហិ វិវទន្តិ, ព្រាហ្មណាបិ ព្រាហ្មណេហិ វិវទន្តិ, គហបតយោបិ គហបតីហិ វិវទន្តិ, មាតាបិ បុត្តេន វិវទតិ, បុត្តោបិ មាតរា វិវទតិ, បិតាបិ បុត្តេន វិវទតិ, បុត្តោបិ បិតរា វិវទតិ, ភាតាបិ ភគិនិយា វិវទតិ, ភគិនីបិ ភាតរា វិវទតិ, សហាយោបិ សហាយេន វិវទតិ. ឥធ បនាហំ, ភន្តេ, ភិក្ខូ បស្សាមិ សមគ្គេ សម្មោទមានេ អវិវទមានេ ខីរោទកីភូតេ អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តេ វិហរន្តេ. ន ខោ បនាហំ, ភន្តេ, ឥតោ ពហិទ្ធា អញ្ញំ ឯវំ សមគ្គំ បរិសំ សមនុបស្សាមិ. អយម្បិ ខោ មេ, ភន្តេ, ភគវតិ ធម្មន្វយោ ហោតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ.

៣៦៩. ‘‘បុន ចបរាហំ, ភន្តេ, អារាមេន អារាមំ, ឧយ្យានេន ឧយ្យានំ អនុចង្កមាមិ អនុវិចរាមិ. សោហំ តត្ថ បស្សាមិ ឯកេ សមណព្រាហ្មណេ កិសេ លូខេ ទុព្ពណ្ណេ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតេ ធមនិសន្ថតគត្តេ, ន វិយ មញ្ញេ ចក្ខុំ ពន្ធន្តេ ជនស្ស ទស្សនាយ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អទ្ធា ឥមេ អាយស្មន្តោ អនភិរតា វា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ, អត្ថិ វា តេសំ កិញ្ចិ បាបំ កម្មំ កតំ បដិច្ឆន្នំ; តថា ហិ ឥមេ អាយស្មន្តោ កិសា លូខា ទុព្ពណ្ណា ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតា ធមនិសន្ថតគត្តា, ន វិយ មញ្ញេ ចក្ខុំ ពន្ធន្តិ ជនស្ស ទស្សនាយា’តិ. ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទាមិ – ‘កិំ នុ ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ កិសា លូខា ទុព្ពណ្ណា ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតា ធមនិសន្ថតគត្តា, ន វិយ មញ្ញេ ចក្ខុំ ពន្ធថ ជនស្ស ទស្សនាយា’តិ? តេ ឯវមាហំសុ – ‘ពន្ធុករោគោ នោ [បណ្ឌុករោគិនោ (ក.)], មហារាជា’តិ. ឥធ បនាហំ, ភន្តេ, ភិក្ខូ បស្សាមិ ហដ្ឋបហដ្ឋេ ឧទគ្គុទគ្គេ អភិរតរូបេ បីណិន្ទ្រិយេ [បីណិតិន្ទ្រិយេ (សី. បី.)] អប្បោស្សុក្កេ បន្នលោមេ បរទត្តវុត្តេ មិគភូតេន ចេតសា វិហរន្តេ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អទ្ធា ឥមេ អាយស្មន្តោ តស្ស ភគវតោ សាសនេ ឧឡារំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ ជានន្តិ; តថា ហិ ឥមេ អាយស្មន្តោ ហដ្ឋបហដ្ឋា ឧទគ្គុទគ្គា អភិរតរូបា បីណិន្ទ្រិយា អប្បោស្សុក្កា បន្នលោមា បរទត្តវុត្តា មិគភូតេន ចេតសា វិហរន្តី’តិ. អយម្បិ ខោ មេ, ភន្តេ, ភគវតិ ធម្មន្វយោ ហោតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ.

៣៧០. ‘‘បុន ចបរាហំ, ភន្តេ, រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ; បហោមិ ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុំ, ជាបេតាយំ វា ជាបេតុំ, បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុំ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, អឌ្ឌករណេ និសិន្នស្ស អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេន្តិ. សោហំ ន លភាមិ – ‘មា មេ ភោន្តោ អឌ្ឌករណេ និសិន្នស្ស អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេថ [ឱបាតេន្តុ (សី.) ឧបរិសេលសុត្តេ បន ‘‘ឱបាតេថា’’តិយេវ ទិស្សតិ], កថាបរិយោសានំ មេ ភោន្តោ អាគមេន្តូ’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, អន្តរន្តរា កថំ ឱបាតេន្តិ. ឥធ បនាហំ, ភន្តេ, ភិក្ខូ បស្សាមិ; យស្មិំ សមយេ ភគវា អនេកសតាយ បរិសាយ ធម្មំ ទេសេតិ, នេវ តស្មិំ សមយេ ភគវតោ សាវកានំ ខិបិតសទ្ទោ វា ហោតិ ឧក្កាសិតសទ្ទោ វា. ភូតបុព្ពំ, ភន្តេ, ភគវា អនេកសតាយ បរិសាយ ធម្មំ ទេសេតិ. តត្រញ្ញតរោ ភគវតោ សាវកោ ឧក្កាសិ. តមេនំ អញ្ញតរោ សព្រហ្មចារី ជណ្ណុកេន ឃដ្ដេសិ – ‘អប្បសទ្ទោ អាយស្មា ហោតុ, មាយស្មា សទ្ទមកាសិ; សត្ថា នោ ភគវា ធម្មំ ទេសេតី’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ! អទណ្ឌេន វត កិរ, ភោ, អសត្ថេន ឯវំ សុវិនីតា បរិសា ភវិស្សតី’តិ! ន ខោ បនាហំ, ភន្តេ, ឥតោ ពហិទ្ធា អញ្ញំ ឯវំ សុវិនីតំ បរិសំ សមនុបស្សាមិ. អយម្បិ ខោ មេ, ភន្តេ, ភគវតិ ធម្មន្វយោ ហោតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ.

៣៧១. ‘‘បុន ចបរាហំ, ភន្តេ, បស្សាមិ ឥធេកច្ចេ ខត្តិយបណ្ឌិតេ និបុណេ កតបរប្បវាទេ វាលវេធិរូបេ. តេ ភិន្ទន្តា [វោភិន្ទន្តា (សី.)] មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ. តេ សុណន្តិ – ‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អមុកំ នាម គាមំ វា និគមំ វា ឱសរិស្សតី’តិ. តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរោន្តិ – ‘ឥមំ មយំ បញ្ហំ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាម. ឯវំ ចេ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវមស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាម; ឯវំ ចេបិ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវម្បិស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាមា’តិ. តេ សុណន្តិ – ‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អមុកំ នាម គាមំ វា និគមំ វា ឱសដោ’តិ. តេ យេន ភគវា តេនុបសង្កមន្តិ. តេ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតិ សមាទបេតិ សមុត្តេជេតិ សម្បហំសេតិ. តេ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ន ចេវ ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, កុតោ វាទំ អារោបេស្សន្តិ? អញ្ញទត្ថុ ភគវតោ សាវកា សម្បជ្ជន្តិ. អយម្បិ ខោ មេ, ភន្តេ, ភគវតិ ធម្មន្វយោ ហោតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ.

៣៧២. ‘‘បុន ចបរាហំ, ភន្តេ, បស្សាមិ ឥធេកច្ចេ ព្រាហ្មណបណ្ឌិតេ…បេ… គហបតិបណ្ឌិតេ…បេ… សមណបណ្ឌិតេ និបុណេ កតបរប្បវាទេ វាលវេធិរូបេ. តេ ភិន្ទន្តា មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ. តេ សុណន្តិ – ‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អមុកំ នាម គាមំ វា និគមំ វា ឱសរិស្សតី’តិ. តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរោន្តិ – ‘ឥមំ មយំ បញ្ហំ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាម. ឯវំ ចេ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវមស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាម; ឯវំ ចេបិ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវម្បិស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាមា’តិ. តេ សុណន្តិ – ‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ អមុកំ នាម គាមំ វា និគមំ វា ឱសដោ’តិ. តេ យេន ភគវា តេនុបសង្កមន្តិ. តេ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតិ សមាទបេតិ សមុត្តេជេតិ សម្បហំសេតិ. តេ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ន ចេវ ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, កុតោ វាទំ អារោបេស្សន្តិ? អញ្ញទត្ថុ ភគវន្តំយេវ ឱកាសំ យាចន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. តេ ភគវា បព្ពាជេតិ. តេ តថាបព្ពជិតា សមានា ឯកា វូបកដ្ឋា អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរន្តា នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘មនំ វត, ភោ, អនស្សាម; មនំ វត, ភោ, បនស្សាម’. មយញ្ហិ បុព្ពេ អស្សមណាវ សមានា សមណាម្ហាតិ បដិជានិម្ហា, អព្រាហ្មណាវ សមានា ព្រាហ្មណាម្ហាតិ បដិជានិម្ហា, អនរហន្តោវ សមានា អរហន្តាម្ហាតិ បដិជានិម្ហា. ‘ឥទានិ ខោម្ហ សមណា, ឥទានិ ខោម្ហ ព្រាហ្មណា, ឥទានិ ខោម្ហ អរហន្តោ’តិ. អយម្បិ ខោ មេ, ភន្តេ, ភគវតិ ធម្មន្វយោ ហោតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ.

៣៧៣. ‘‘បុន ចបរាហំ, ភន្តេ, ឥមេ ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ មមភត្តា មមយានា, អហំ នេសំ ជីវិកាយ [ជីវិតស្ស (សី.), ជីវិកំ (សី. អដ្ឋ.), ជីវិតំ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ទាតា, យសស្ស អាហត្តា; អថ ច បន នោ តថា មយិ និបច្ចការំ ករោន្តិ យថា ភគវតិ. ភូតបុព្ពាហំ, ភន្តេ, សេនំ អព្ភុយ្យាតោ សមានោ ឥមេ ច ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ វីមំសមានោ អញ្ញតរស្មិំ សម្ពាធេ អាវសថេ វាសំ ឧបគច្ឆិំ. អថ ខោ, ភន្តេ, ឥមេ ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ ពហុទេវ រត្តិំ ធម្មិយា កថាយ វីតិនាមេត្វា, យតោ អហោសិ ភគវា [អស្សោសុំ ខោ ភគវន្តំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តតោ សីសំ កត្វា មំ បាទតោ ករិត្វា និបជ្ជិំសុ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ! ឥមេ ឥសិទត្តបុរាណា ថបតយោ មមភត្តា មមយានា, អហំ នេសំ ជីវិកាយ ទាតា, យសស្ស អាហត្តា; អថ ច បន នោ តថា មយិ និបច្ចការំ ករោន្តិ យថា ភគវតិ. អទ្ធា ឥមេ អាយស្មន្តោ តស្ស ភគវតោ សាសនេ ឧឡារំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ ជានន្តី’តិ. អយម្បិ ខោ មេ, ភន្តេ, ភគវតិ ធម្មន្វយោ ហោតិ – ‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’តិ.

៣៧៤. ‘‘បុន ចបរំ, ភន្តេ, ភគវាបិ ខត្តិយោ, អហម្បិ ខត្តិយោ; ភគវាបិ កោសលោ, អហម្បិ កោសលោ; ភគវាបិ អាសីតិកោ, អហម្បិ អាសីតិកោ. យម្បិ, ភន្តេ, ភគវាបិ ខត្តិយោ អហម្បិ ខត្តិយោ, ភគវាបិ កោសលោ អហម្បិ កោសលោ, ភគវាបិ អាសីតិកោ អហម្បិ អាសីតិកោ; ឥមិនាវារហាមេវាហំ [ឥមិនាបាហំ (ក.)], ភន្តេ, ភគវតិ បរមនិបច្ចការំ កាតុំ, មិត្តូបហារំ ឧបទំសេតុំ. ហន្ទ, ច ទានិ មយំ, ភន្តេ, គច្ឆាម; ពហុកិច្ចា មយំ ពហុករណីយា’’តិ. ‘‘យស្សទានិ ត្វំ, មហារាជ, កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា អចិរបក្កន្តស្ស រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯសោ, ភិក្ខវេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ ធម្មចេតិយានិ ភាសិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ. ឧគ្គណ្ហថ, ភិក្ខវេ, ធម្មចេតិយានិ; បរិយាបុណាថ, ភិក្ខវេ, ធម្មចេតិយានិ; ធារេថ, ភិក្ខវេ, ធម្មចេតិយានិ. អត្ថសំហិតានិ, ភិក្ខវេ, ធម្មចេតិយានិ អាទិព្រហ្មចរិយកានី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

ធម្មចេតិយសុត្តំ និដ្ឋិតំ នវមំ.