៤. រាជវគ្គោ

១. ឃដិការសុត្តំ

២៨២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ សិតំ បាត្វាកាសិ. អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ ភគវតោ សិតស្ស បាតុកម្មាយ? ន អការណេន [ន អការណេ (សី.)] តថាគតា សិតំ បាតុករោន្តី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ឯកំសំ ចីវរំ [ឧត្តរាសង្គ (ស្យា. កំ.)] កត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ ភគវតោ សិតស្ស បាតុកម្មាយ? ន អការណេន តថាគតា សិតំ បាតុករោន្តី’’តិ. ‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, ឥមស្មិំ បទេសេ វេគឡិង្គំ [វេហលិង្គំ (សី.), វេភលិគំ (ស្យា. កំ.), វេភលិង្គំ (បី.)] នាម គាមនិគមោ អហោសិ ឥទ្ធោ ចេវ ផីតោ ច ពហុជនោ អាកិណ្ណមនុស្សោ. វេគឡិង្គំ ខោ, អានន្ទ, គាមនិគមំ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧបនិស្សាយ វិហាសិ. ឥធ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អារាមោ អហោសិ. ឥធ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ និសិន្នកោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទតី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ភគវា និសីទតុ ឯត្ថ. អយំ ភូមិបទេសោ ទ្វីហិ អរហន្តេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ បរិភុត្តោ ភវិស្សតី’’តិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ –

‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, ឥមស្មិំ បទេសេ វេគឡិង្គំ នាម គាមនិគមោ អហោសិ ឥទ្ធោ ចេវ ផីតោ ច ពហុជនោ អាកិណ្ណមនុស្សោ. វេគឡិង្គំ ខោ, អានន្ទ, គាមនិគមំ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧបនិស្សាយ វិហាសិ. ឥធ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អារាមោ អហោសិ. ឥធ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ និសិន្នកោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទតិ.

២៨៣. ‘‘វេគឡិង្គេ ខោ, អានន្ទ, គាមនិគមេ ឃដិការោ [ឃដីការោ (សី. បី.)] នាម កុម្ភការោ កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ អគ្គុបដ្ឋាកោ. ឃដិការស្ស ខោ, អានន្ទ, កុម្ភការស្ស ជោតិបាលោ នាម មាណវោ សហាយោ អហោសិ បិយសហាយោ. អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ អាមន្តេសិ – ‘អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ…បេ… តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ ឯតទវោច – ‘អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? ‘តេន ហិ, សម្ម ជោតិបាល, សោត្តិសិនានិំ [សោត្តិំ សិនានិំ (សី. បី.), សោត្តិសិនានំ (ស្យា. កំ. ក.)] អាទាយ [អាហរ (ក.)] នទិំ គមិស្សាម សិនាយិតុ’ន្តិ. ‘ឯវំ សម្មា’តិ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ ច កុម្ភការោ ជោតិបាលោ ច មាណវោ សោត្តិសិនានិំ អាទាយ នទិំ អគមំសុ សិនាយិតុំ’.

២៨៤. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ អាមន្តេសិ – ‘អយំ, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អវិទូរេ អារាមោ. អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ…បេ… តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ ឯតទវោច – ‘អយំ, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អវិទូរេ អារាមោ. អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ ឱវដ្ដិកាយំ បរាមសិត្វា ឯតទវោច – ‘អយំ, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អវិទូរេ អារាមោ. អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឱវដ្ដិកំ វិនិវដ្ដេត្វា [វិនិវេឋេត្វា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ សីសំន្ហាតំ [សសីសំ នហាតំ (សី.), សីសន្ហាតំ (ស្យា. កំ.)] កេសេសុ បរាមសិត្វា ឯតទវោច – ‘អយំ, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អវិទូរេ អារាមោ. អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលស្ស មាណវស្ស ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ! យត្រ ហិ នាមាយំ ឃដិការោ កុម្ភការោ ឥត្តរជច្ចោ សមានោ អម្ហាកំ សីសំន្ហាតានំ កេសេសុ បរាមសិតព្ពំ មញ្ញិស្សតិ; ន វតិទំ កិរ ឱរកំ មញ្ញេ ភវិស្សតី’តិ; ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘យាវតាទោហិបិ [យាវេតទោហិបិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], សម្ម ឃដិការា’តិ? ‘យាវតាទោហិបិ, សម្ម ជោតិបាល. តថា ហិ បន មេ សាធុសម្មតំ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. ‘តេន ហិ, សម្ម ឃដិការ, មុញ្ច; គមិស្សាមា’តិ.

២៨៥. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ ច កុម្ភការោ ជោតិបាលោ ច មាណវោ យេន កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ឃដិការោ កុម្ភការោ កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ជោតិបាលោ បន មាណវោ កស្សបេន ភគវតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អយំ មេ, ភន្តេ, ជោតិបាលោ មាណវោ សហាយោ បិយសហាយោ. ឥមស្ស ភគវា ធម្មំ ទេសេតូ’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឃដិការញ្ច កុម្ភការំ ជោតិបាលញ្ច មាណវំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ ច កុម្ភការោ ជោតិបាលោ ច មាណវោ កស្សបេន ភគវតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ.

២៨៦. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘ឥមំ នុ ត្វំ, សម្ម ឃដិការ, ធម្មំ សុណន្តោ អថ ច បន អគារស្មា អនគារិយំ ន បព្ពជិស្សសី’តិ? ‘ននុ មំ, សម្ម ជោតិបាល, ជានាសិ, អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេមី’តិ? ‘តេន ហិ, សម្ម ឃដិការ, អហំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមី’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ ច កុម្ភការោ ជោតិបាលោ ច មាណវោ យេន កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អយំ មេ, ភន្តេ, ជោតិបាលោ មាណវោ សហាយោ បិយសហាយោ. ឥមំ ភគវា បព្ពាជេតូ’តិ. អលត្ថ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ.

២៨៧. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អចិរូបសម្បន្នេ ជោតិបាលេ មាណវេ អឌ្ឍមាសុបសម្បន្នេ វេគឡិង្គេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន ពារាណសី តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ពារាណសី តទវសរិ. តត្រ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អស្សោសិ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា – ‘កស្សបោ កិរ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ពារាណសិំ អនុប្បត្តោ ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា ភទ្រំ [ភទ្រំ ភទ្រំ (ក.)] យានំ អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ ពារាណសិយា និយ្យាសិ មហច្ចរាជានុភាវេន [មហច្ចា រាជានុភាវេន (សី.), មហតា រាជានុភាវេន (បី.)] កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ. យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ យេន កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ, អានន្ទ, កិកិំ កាសិរាជានំ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបេន ភគវតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’តិ. អធិវាសេសិ ខោ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបស្ស ភគវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា បណ្ឌុបុដកស្ស [បណ្ឌុមុដីកស្ស (សី. បី.), បណ្ឌុមុទិកស្ស (ស្យា. កំ.)] សាលិនោ វិគតកាឡកំ អនេកសូបំ អនេកព្យញ្ជនំ, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលំ អារោចាបេសិ – ‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’ន្តិ.

២៨៨. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ពារាណសិយំ វស្សាវាសំ; ឯវរូបំ សង្ឃស្ស ឧបដ្ឋានំ ភវិស្សតី’តិ. ‘អលំ, មហារាជ. អធិវុត្ថោ មេ វស្សាវាសោ’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ… តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ពារាណសិយំ វស្សាវាសំ; ឯវរូបំ សង្ឃស្ស ឧបដ្ឋានំ ភវិស្សតី’តិ. ‘អលំ, មហារាជ. អធិវុត្ថោ មេ វស្សាវាសោ’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ ‘ន មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អធិវាសេតិ ពារាណសិយំ វស្សាវាស’ន្តិ អហុទេវ អញ្ញថត្តំ, អហុ ទោមនស្សំ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, អញ្ញោ កោចិ មយា ឧបដ្ឋាកតរោ’តិ?

‘‘‘អត្ថិ, មហារាជ, វេគឡិង្គំ នាម គាមនិគមោ. តត្ថ ឃដិការោ នាម កុម្ភការោ; សោ មេ ឧបដ្ឋាកោ អគ្គុបដ្ឋាកោ. តុយ្ហំ ខោ បន, មហារាជ, ន មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អធិវាសេតិ ពារាណសិយំ វស្សាវាសន្តិ អត្ថេវ [អត្ថិ (សី. បី.)] អញ្ញថត្តំ, អត្ថិ ទោមនស្សំ. តយិទំ ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស [ឃដិការេ កុម្ភការេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] នត្ថិ ច ន ច ភវិស្សតិ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ពុទ្ធំ សរណំ គតោ, ធម្មំ សរណំ គតោ, សង្ឃំ សរណំ គតោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ, មុសាវាទា បដិវិរតោ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ, ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ, សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ, អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ទុក្ខេ និក្កង្ខោ, ទុក្ខសមុទយេ និក្កង្ខោ, ទុក្ខនិរោធេ និក្កង្ខោ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ និក្កង្ខោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ឯកភត្តិកោ ព្រហ្មចារី សីលវា កល្យាណធម្មោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ និក្ខិត្តមណិសុវណ្ណោ អបេតជាតរូបរជតោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ បន្នមុសលោ ន សហត្ថា បថវិំ ខណតិ [កុម្ភការោ ន មុសលេន ន សហត្ថា បឋវិំ ខណតិ (ស្យា. កំ. បី.), កុម្ភការោ ន មុសលេន សហត្ថា បថវិញ្ច ខណតិ (ក.)]. យំ ហោតិ កូលបលុគ្គំ វា មូសិកុក្ករោ [មូសិកុក្កុរោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា តំ កាជេន អាហរិត្វា ភាជនំ ករិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ឯត្ថ យោ ឥច្ឆតិ តណ្ឌុលបដិភស្តានិ [តណ្ឌុល បភិវត្តានិ (សី. បី.)] វា មុគ្គបដិភស្តានិ វា កឡាយបដិភស្តានិ វា និក្ខិបិត្វា យំ ឥច្ឆតិ តំ ហរតូ’’តិ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេតិ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា.

២៨៩. ‘‘‘ឯកមិទាហំ, មហារាជ, សមយំ វេគឡិង្គេ នាម គាមនិគមេ វិហរាមិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ ឯតទវោចំ – ‘‘ហន្ទ, កោ នុ ខោ អយំ ភគ្គវោ គតោ’’តិ? ‘‘និក្ខន្តោ ខោ តេ, ភន្តេ, ឧបដ្ឋាកោ អន្តោកុម្ភិយា ឱទនំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជា’’តិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, កុម្ភិយា ឱទនំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំ [បក្កាមិំ (ស្យា. កំ. បី.)]. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការោ កុម្ភការោ យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘កោ កុម្ភិយា ឱទនំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ? ‘‘កស្សបោ, តាត, ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កុម្ភិយា ឱទនំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ? អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯវំ អភិវិស្សត្ថោ’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការំ កុម្ភការំ អឌ្ឍមាសំ បីតិសុខំ ន វិជហតិ [ន វិជហិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], សត្តាហំ មាតាបិតូនំ.

២៩០. ‘‘‘ឯកមិទាហំ, មហារាជ, សមយំ តត្ថេវ វេគឡិង្គេ នាម គាមនិគមេ វិហរាមិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ ឯតទវោចំ – ‘‘ហន្ទ, កោ នុ ខោ អយំ ភគ្គវោ គតោ’’តិ? ‘‘និក្ខន្តោ ខោ តេ, ភន្តេ, ឧបដ្ឋាកោ អន្តោ កឡោបិយា កុម្មាសំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជា’’តិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, កឡោបិយា កុម្មាសំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការោ កុម្ភការោ យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘កោ កឡោបិយា កុម្មាសំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ? ‘‘កស្សបោ, តាត, ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កឡោបិយា កុម្មាសំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯវំ អភិវិស្សត្ថោ’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការំ កុម្ភការំ អឌ្ឍមាសំ បីតិសុខំ ន វិជហតិ, សត្តាហំ មាតាបិតូនំ.

២៩១. ‘‘‘ឯកមិទាហំ, មហារាជ, សមយំ តត្ថេវ វេគឡិង្គេ នាម គាមនិគមេ វិហរាមិ. តេន ខោ បន សមយេន កុដិ [គន្ធកុដិ (សី.)] ឱវស្សតិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, ភិក្ខូ អាមន្តេសិំ – ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស និវេសនេ តិណំ ជានាថា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, មហារាជ, តេ ភិក្ខូ មំ ឯតទវោចុំ – ‘‘នត្ថិ ខោ, ភន្តេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស និវេសនេ តិណំ, អត្ថិ ច ខ្វាស្ស អាវេសនេ [អាវេសនំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តិណច្ឆទន’’ [នវច្ឆទនំ (សី.)] ន្តិ. ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស អាវេសនំ ឧត្តិណំ ករោថា’’តិ. អថ ខោ តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស អាវេសនំ ឧត្តិណមកំសុ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ តេ ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘‘កេ អាវេសនំ ឧត្តិណំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘ភិក្ខូ, ភគិនិ, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កុដិ ឱវស្សតី’’តិ. ‘‘ហរថ, ភន្តេ, ហរថ, ភទ្រមុខា’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការោ កុម្ភការោ យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘កេ អាវេសនំ ឧត្តិណមកំសូ’’តិ? ‘‘ភិក្ខូ, តាត, កស្សបស្ស កិរ ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កុដិ ឱវស្សតី’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯវំ អភិវិស្សត្ថោ’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ ឃដិការំ កុម្ភការំ អឌ្ឍមាសំ បីតិសុខំ ន វិជហតិ, សត្តាហំ មាតាបិតូនំ. អថ ខោ, មហារាជ, អាវេសនំ សព្ពន្តំ តេមាសំ អាកាសច្ឆទនំ អដ្ឋាសិ, ន ទេវោតិវស្សិ [ន ចាតិវស្សិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. ឯវរូបោ ច, មហារាជ, ឃដិការោ កុម្ភការោ’តិ. ‘លាភា, ភន្តេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស, សុលទ្ធា, ភន្តេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស យស្ស ភគវា ឯវំ អភិវិស្សត្ថោ’’’តិ.

២៩២. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស បញ្ចមត្តានិ តណ្ឌុលវាហសតានិ បាហេសិ បណ្ឌុបុដកស្ស សាលិនោ តទុបិយញ្ច សូបេយ្យំ. អថ ខោ តេ, អានន្ទ, រាជបុរិសា ឃដិការំ កុម្ភការំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោចុំ – ‘ឥមានិ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចមត្តានិ តណ្ឌុលវាហសតានិ កិកិនា កាសិរាជេន បហិតានិ បណ្ឌុបុដកស្ស សាលិនោ តទុបិយញ្ច សូបេយ្យំ. តានិ, ភន្តេ, បដិគ្គណ្ហថា’តិ [បតិគ្គណ្ហាតូតិ (សី. បី.), បដិគ្គណ្ហាតូតិ (ស្យា. កំ.)]. ‘រាជា ខោ ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ. អលំ មេ! រញ្ញោវ ហោតូ’តិ. សិយា ខោ បន តេ, អានន្ទ, ឯវមស្ស – ‘អញ្ញោ នូន តេន សមយេន ជោតិបាលោ មាណវោ អហោសី’តិ. ន ខោ បនេតំ, អានន្ទ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. អហំ តេន សមយេន ជោតិបាលោ មាណវោ អហោសិ’’ន្តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ.

ឃដិការសុត្តំ និដ្ឋិតំ បឋមំ.

២. រដ្ឋបាលសុត្តំ

២៩៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កុរូសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកំ [ថូលកោដ្ឋិកំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] នាម កុរូនំ និគមោ តទវសរិ. អស្សោសុំ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា [ថូលកោដ្ឋិតកា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ព្រាហ្មណគហបតិកា – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ កុរូសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ថុល្លកោដ្ឋិកំ អនុប្បត្តោ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ. អថ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា ព្រាហ្មណគហបតិកា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អប្បេកច្ចេ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ ភគវតោ សន្តិកេ នាមគោត្តំ សាវេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ តុណ្ហីភូតា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ.

២៩៤. តេន ខោ បន សមយេន រដ្ឋបាលោ នាម កុលបុត្តោ តស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស [អគ្គកុលិកស្ស (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បុត្តោ តិស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យថា យថា ខ្វាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ [យថា យថា ខោ ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ (សី.)], នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា ព្រាហ្មណគហបតិកា ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ អចិរបក្កន្តេសុ ថុល្លកោដ្ឋិកេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យថា យថាហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទំ. បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ [ឯត្ថ ‘‘លភេយ្យាហំ…បេ… ឧបសម្បទំ’’តិ វាក្យទ្វយំ សព្ពេសុបិ មូលបោត្ថកេសុ ទិស្សតិ, បារាជិកបាឡិយំ បន សុទិន្នភាណវារេ ឯតំ នត្ថិ. ‘‘បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ ឥទំ បន វាក្យំ មរម្មបោត្ថកេ យេវ ទិស្សតិ, បារាជិកបាឡិយញ្ច តទេវ អត្ថិ]. ‘‘អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វំ, រដ្ឋបាល, មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ‘‘ន ខោហំ, ភន្តេ, អនុញ្ញាតោ មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. ‘‘ន ខោ, រដ្ឋបាល, តថាគតា អននុញ្ញាតំ មាតាបិតូហិ បុត្តំ បព្ពាជេន្តី’’តិ. ‘‘ស្វាហំ, ភន្តេ, តថា ករិស្សាមិ យថា មំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ.

២៩៥. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘អម្មតាតា, យថា យថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. ឥច្ឆាមហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. អនុជានាថ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ [សុខបរិហតោ (ស្យា. កំ. ក.) (ឯហិ ត្វំ តាត រដ្ឋបាល ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេ ហិ ច, ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ, ន តំ មយំ អនុជានាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ,) សព្ពត្ថ ទិស្សតិ, សុទិន្នកណ្ឌេ បន នត្ថិ, អដ្ឋកថាសុបិ ន ទស្សិតំ]. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘អម្មតាតា, យថា យថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. ឥច្ឆាមហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. អនុជានាថ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ?

២៩៦. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ – ‘‘ន មំ មាតាបិតរោ អនុជានន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ តត្ថេវ អនន្តរហិតាយ ភូមិយា និបជ្ជិ – ‘‘ឥធេវ មេ មរណំ ភវិស្សតិ បព្ពជ្ជា វា’’តិ. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឯកម្បិ ភត្តំ ន ភុញ្ជិ, ទ្វេបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, តីណិបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, ចត្តារិបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, បញ្ចបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, ឆបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, សត្តបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ, ទុក្ខស្ស ជានាសិ [‘‘មរណេនបិ តេ…បេ… បព្ពជ្ជាយា’’តិ វាក្យទ្វយំ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ ទុតិយដ្ឋានេ យេវ ទិស្សតិ, បារាជិកបាឡិយំ បន បឋមដ្ឋានេ យេវ ទិស្សតិ. តស្មា ឥធ ទុតិយដ្ឋានេ បុនាគតំ អធិកំ វិយ ទិស្សតិ]. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. ឧដ្ឋេហិ, តាត រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ. ន តំ មយំ អនុជានាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ [‘‘មរណេនបិ តេ…បេ… បព្ពជាយា’’តិ វាក្យទ្វយំ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ ទុតិយដ្ឋានេ យេវ ទិស្សតិ, បារាជិកបាឡិយំ បន បឋមដ្ឋានេ យេវ ទិស្សតិ. តស្មា ឥធ ទុតិយដ្ឋានេ បុនាគតំ អធិកំ វិយ ទិស្សតិ]. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ…បេ… ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម, កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. ឧដ្ឋេហិ, តាត រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ. ន តំ មយំ អនុជានាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ.

២៩៧. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ [ត្វំ ខោ (សី. បី.)], សម្ម រដ្ឋបាល, មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ. ន ត្វំ, សម្ម រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ. មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ. កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ. ន តំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ [អនុជានន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ. កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ… តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, សម្ម រដ្ឋបាល, មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ, ន ត្វំ, សម្ម រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ, មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ. កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ? ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច, ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ. ន តំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ. កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ.

២៩៨. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ ឯតទវោចុំ – ‘‘អម្មតាតា, ឯសោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តត្ថេវ អនន្តរហិតាយ ភូមិយា និបន្នោ – ‘ឥធេវ មេ មរណំ ភវិស្សតិ បព្ពជ្ជា វា’តិ. សចេ តុម្ហេ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ នានុជានិស្សថ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, តត្ថេវ [តត្ថេវស្ស (សី.)] មរណំ អាគមិស្សតិ. សចេ បន តុម្ហេ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អនុជានិស្សថ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, បព្ពជិតម្បិ នំ ទក្ខិស្សថ. សចេ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ នាភិរមិស្សតិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, កា តស្ស [កា ចស្ស (សី.)] អញ្ញា គតិ ភវិស្សតិ? ឥធេវ បច្ចាគមិស្សតិ. អនុជានាថ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. ‘‘អនុជានាម, តាតា, រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. បព្ពជិតេន ច បន [បន តេ (ស្យា. កំ. ក.)] មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតព្ពា’’តិ. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល [‘‘ត្វំ ខោសិ សម្ម រដ្ឋបាល មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិហតោ, ន ត្វំ សម្ម រដ្ឋបាល កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ, ឧដ្ឋេហិ សម្ម រដ្ឋបាល ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច, ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ, (សី. បី. ក.)], អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. បព្ពជិតេន ច បន តេ មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតព្ពា’’តិ.

២៩៩. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឧដ្ឋហិត្វា ពលំ គាហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អនុញ្ញាតោ អហំ, ភន្តេ, មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ. អលត្ថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ. អថ ខោ ភគវា អចិរូបសម្បន្នេ អាយស្មន្តេ រដ្ឋបាលេ អឌ្ឍមាសូបសម្បន្នេ ថុល្លកោដ្ឋិកេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ខោ បនាយស្មា រដ្ឋបាលោ អរហតំ អហោសិ.

អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតុំ, សចេ មំ ភគវា អនុជានាតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ចេតសា ចេតោ បរិច្ច [ចេតោបរិវិតក្កំ (សី. បី.)] មនសាកាសិ. យថា [យទា (សី. បី.)] ភគវា អញ្ញាសិ – ‘‘អភព្ពោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិតុ’’ន្តិ, អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច – ‘‘យស្សទានិ ត្វំ, រដ្ឋបាល, កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកោ តទវសរិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ថុល្លកោដ្ឋិកេ វិហរតិ រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគចីរេ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ថុល្លកោដ្ឋិកំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ថុល្លកោដ្ឋិកេ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ យេន សកបិតុ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា មជ្ឈិមាយ ទ្វារសាលាយ ឧល្លិខាបេតិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ឯតទវោច – ‘‘ឥមេហិ មុណ្ឌកេហិ សមណកេហិ អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ បព្ពាជិតោ’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ សកបិតុ និវេសនេ នេវ ទានំ អលត្ថ ន បច្ចក្ខានំ; អញ្ញទត្ថុ អក្កោសមេវ អលត្ថ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តំ ញាតិទាសិំ ឯតទវោច – ‘‘សចេតំ, ភគិនិ, ឆឌ្ឌនីយធម្មំ, ឥធ មេ បត្តេ អាកិរា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី តំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បត្តេ អាកិរន្តី ហត្ថានញ្ច បាទានញ្ច សរស្ស ច និមិត្តំ អគ្គហេសិ.

៣០០. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី យេនាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតរំ ឯតទវោច – ‘‘យគ្ឃេយ្យេ, ជានេយ្យាសិ – ‘អយ្យបុត្តោ រដ្ឋបាលោ អនុប្បត្តោ’’’តិ. ‘‘សចេ, ជេ, សច្ចំ ភណសិ, អទាសិំ តំ ករោមី’’តិ [សច្ចំ វទសិ, អទាសី ភវសីតិ (សី. បី.), សច្ចំ វទសិ, អទាសី ភវិស្សសិ (ក.)]. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតា យេនាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតរំ ឯតទវោច – ‘‘យគ្ឃេ, គហបតិ, ជានេយ្យាសិ – ‘រដ្ឋបាលោ កិរ កុលបុត្តោ អនុប្បត្តោ’’’តិ? តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលំ [កុឌ្ឌំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] និស្សាយ បរិភុញ្ជតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា យេនាយស្មា រដ្ឋបាលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នាម, តាត រដ្ឋបាល, អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ? ននុ, តាត រដ្ឋបាល, សកំ គេហំ គន្តព្ព’’ន្តិ? ‘‘កុតោ នោ, គហបតិ, អម្ហាកំ គេហំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតានំ? អនគារា មយំ, គហបតិ. អគមម្ហ ខោ តេ, គហបតិ, គេហំ, តត្ថ នេវ ទានំ អលត្ថម្ហ ន បច្ចក្ខានំ; អញ្ញទត្ថុ អក្កោសមេវ អលត្ថម្ហា’’តិ. ‘‘ឯហិ, តាត រដ្ឋបាល, ឃរំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘អលំ, គហបតិ, កតំ មេ អជ្ជ ភត្តកិច្ចំ’’. ‘‘តេន ហិ, តាត រដ្ឋបាល, អធិវាសេហិ ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ. អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា យេន សកំ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មហន្តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ជំ ការាបេត្វា កិលញ្ជេហិ បដិច្ឆាទេត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បុរាណទុតិយិកា អាមន្តេសិ – ‘‘ឯថ តុម្ហេ, វធុយោ, យេន អលង្ការេន អលង្កតា បុព្ពេ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស បិយា ហោថ មនាបា តេន អលង្ការេន អលង្ករោថា’’តិ.

៣០១. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស កាលំ អារោចេសិ – ‘‘កាលោ, តាត រដ្ឋបាល, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សកបិតុ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ជំ វិវរាបេត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ តេ, តាត រដ្ឋបាល, មាតុ មត្តិកំ ធនំ, អញ្ញំ បេត្តិកំ, អញ្ញំ បិតាមហំ. សក្កា, តាត រដ្ឋបាល, ភោគេ ច ភុញ្ជិតុំ បុញ្ញានិ ច កាតុំ. ឯហិ ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល [រដ្ឋបាល សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ (សព្ពត្ថ)], ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ បុញ្ញានិ ច ករោហី’’តិ. ‘‘សចេ មេ ត្វំ, គហបតិ, វចនំ ករេយ្យាសិ, ឥមំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ជំ សកដេ អារោបេត្វា និព្ពាហាបេត្វា មជ្ឈេគង្គាយ នទិយា សោតេ ឱបិលាបេយ្យាសិ. តំ កិស្ស ហេតុ? យេ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ ហិ តេ, គហបតិ, តតោនិទានំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បុរាណទុតិយិកា បច្ចេកំ បាទេសុ គហេត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កីទិសា នាម តា, អយ្យបុត្ត, អច្ឆរាយោ យាសំ ត្វំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរសី’’តិ? ‘‘ន ខោ មយំ, ភគិនី, អច្ឆរានំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរាមា’’តិ. ‘‘ភគិនិវាទេន នោ អយ្យបុត្តោ រដ្ឋបាលោ សមុទាចរតី’’តិ តា តត្ថេវ មុច្ឆិតា បបតិំសុ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បិតរំ ឯតទវោច – ‘‘សចេ, គហបតិ, ភោជនំ ទាតព្ពំ, ទេថ; មា នោ វិហេឋេថា’’តិ. ‘‘ភុញ្ជ, តាត រដ្ឋបាល, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ.

៣០២. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ភុត្តាវី ឱនីតបត្តបាណី ឋិតកោវ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘បស្ស ចិត្តីកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ.

‘‘បស្ស ចិត្តីកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច;

អដ្ឋិ តចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេភិ សោភតិ.

‘‘អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អដ្ឋាបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អញ្ជនីវ នវា [អញ្ជនីវណ្ណវា (ក.)] ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាករំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម [គច្ឆាមិ (ស្យា. ក.)], កន្ទន្តេ មិគពន្ធកេ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឋិតកោវ ឥមា គាថា ភាសិត្វា យេន រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគចីរំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ.

៣០៣. អថ ខោ រាជា កោរព្យោ មិគវំ អាមន្តេសិ – ‘‘សោធេហិ, សម្ម មិគវ, មិគចីរំ ឧយ្យានភូមិំ; គច្ឆាម សុភូមិំ ទស្សនាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ មិគវោ រញ្ញោ កោរព្យស្ស បដិស្សុត្វា មិគចីរំ សោធេន្តោ អទ្ទស អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នំ. ទិស្វាន យេន រាជា កោរព្យោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ កោរព្យំ ឯតទវោច – ‘‘សុទ្ធំ ខោ តេ, ទេវ, មិគចីរំ. អត្ថិ ចេត្ថ រដ្ឋបាលោ នាម កុលបុត្តោ ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស បុត្តោ យស្ស ត្វំ អភិណ្ហំ កិត្តយមានោ អហោសិ, សោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, សម្ម មិគវ, អលំ ទានជ្ជ ឧយ្យានភូមិយា. តមេវ ទានិ មយំ ភវន្តំ រដ្ឋបាលំ បយិរុបាសិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ រាជា កោរព្យោ ‘‘យំ តត្ថ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយត្តំ តំ សព្ពំ វិស្សជ្ជេថា’’តិ វត្វា ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា ភទ្រំ យានំ អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ ថុល្លកោដ្ឋិកម្ហា និយ្យាសិ មហច្ចរាជានុភាវេន [មហច្ចា រាជានុភាវេន (សី.)] អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ទស្សនាយ. យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ ឧស្សដាយ ឧស្សដាយ បរិសាយ យេនាយស្មា រដ្ឋបាលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា រដ្ឋបាលេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ រាជា កោរព្យោ អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ ភវំ រដ្ឋបាល ហត្ថត្ថរេ [កដ្ឋត្ថរេ (ស្យា. កំ.)] និសីទតូ’’តិ. ‘‘អលំ, មហារាជ, និសីទ ត្វំ; និសិន្នោ អហំ សកេ អាសនេ’’តិ. និសីទិ រាជា កោរព្យោ បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ ខោ រាជា កោរព្យោ អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច –

៣០៤. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភោ រដ្ឋបាល, បារិជុញ្ញានិ យេហិ បារិជុញ្ញេហិ សមន្នាគតា ឥធេកច្ចេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ. កតមានិ ចត្តារិ? ជរាបារិជុញ្ញំ, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ, ភោគបារិជុញ្ញំ, ញាតិបារិជុញ្ញំ. កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ជរាបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ ជិណ្ណោ ហោតិ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ឯតរហិ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ. ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ [ផាតិកត្តុំ (សី.)]. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ តេន ជរាបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ជរាបារិជុញ្ញំ. ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឯតរហិ ទហរោ យុវា សុសុកាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា. តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ជរាបារិជុញ្ញំ នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?

‘‘កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ឯតរហិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ តេន ព្យាធិបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ. ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឯតរហិ អប្បាពាធោ អប្បាតង្កោ សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតោ នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយ. តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ព្យាធិបារិជុញ្ញំ នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?

‘‘កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ភោគបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ អឌ្ឍោ ហោតិ មហទ្ធនោ មហាភោគោ. តស្ស តេ ភោគា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោ បុព្ពេ អឌ្ឍោ អហោសិំ មហទ្ធនោ មហាភោគោ. តស្ស មេ តេ ភោគា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គតា. ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ តេន ភោគបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ភោគបារិជុញ្ញំ. ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស បុត្តោ. តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ភោគបារិជុញ្ញំ នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?

‘‘កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ញាតិបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចស្ស ពហូ ហោន្តិ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា. តស្ស តេ ញាតកា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘មមំ ខោ បុព្ពេ ពហូ អហេសុំ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា. តស្ស មេ តេ អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គតា. ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ តេន ញាតិបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ញាតិបារិជុញ្ញំ. ភោតោ ខោ បន រដ្ឋបាលស្ស ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ ពហូ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា. តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិបារិជុញ្ញំ នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?

‘‘ឥមានិ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ចត្តារិ បារិជុញ្ញានិ, យេហិ បារិជុញ្ញេហិ សមន្នាគតា ឥធេកច្ចេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ. តានិ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ?

៣០៥. ‘‘អត្ថិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា, យេ អហំ [យមហំ (ស្យា. កំ. ក.)] ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. កតមេ ចត្តារោ? ‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ’តិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន បឋមោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ’តិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទុតិយោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយ’ន្តិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន តតិយោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’តិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចតុត្ថោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា, យេ អហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ.

៣០៦. ‘‘‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ’តិ – ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ. ឥមស្ស, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ត្វំ វីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ បណ្ណវីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ ហត្ថិស្មិម្បិ កតាវី អស្សស្មិម្បិ កតាវី រថស្មិម្បិ កតាវី ធនុស្មិម្បិ កតាវី ថរុស្មិម្បិ កតាវី ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ’’តិ? ‘‘អហោសិំ អហំ, ភោ រដ្ឋបាល, វីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ បណ្ណវីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ ហត្ថិស្មិម្បិ កតាវី អស្សស្មិម្បិ កតាវី រថស្មិម្បិ កតាវី ធនុស្មិម្បិ កតាវី ថរុស្មិម្បិ កតាវី ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ. អប្បេកទាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥទ្ធិមាវ មញ្ញេ ន [ឥទ្ធិមា មញ្ញេ ន (ស្យា. កំ.), ឥទ្ធិមា ច មញ្ញេ (សី.), ន វិយ មញ្ញេ (ក.)] អត្តនោ ពលេន សមសមំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឯវមេវ ត្វំ ឯតរហិ ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ រដ្ឋបាល. ឯតរហិ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ អាសីតិកោ មេ វយោ វត្តតិ. អប្បេកទាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ‘ឥធ បាទំ ករិស្សាមី’តិ អញ្ញេនេវ បាទំ ករោមី’’តិ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ’តិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន – ‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ’តិ. ឧបនិយ្យតិ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អទ្ធុវោ.

‘‘សំវិជ្ជន្តេ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ ហត្ថិកាយាបិ អស្សកាយាបិ រថកាយាបិ បត្តិកាយាបិ, អម្ហាកំ អាបទាសុ បរិយោធាយ វត្តិស្សន្តិ. ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ’តិ – ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ. ឥមស្ស បន, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, អត្ថិ តេ កោចិ អនុសាយិកោ អាពាធោ’’តិ? ‘‘អត្ថិ មេ, ភោ រដ្ឋបាល, អនុសាយិកោ អាពាធោ. អប្បេកទា មំ, ភោ រដ្ឋបាល, មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា បរិវារេត្វា ឋិតា ហោន្តិ – ‘ឥទានិ រាជា កោរព្យោ កាលំ ករិស្សតិ, ឥទានិ រាជា កោរព្យោ កាលំ ករិស្សតី’’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, លភសិ ត្វំ តេ មិត្តាមច្ចេ ញាតិសាលោហិតេ – ‘អាយន្តុ មេ ភោន្តោ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា, សព្ពេវ សន្តា ឥមំ វេទនំ សំវិភជថ, យថាហំ លហុកតរិកំ វេទនំ វេទិយេយ្យ’ន្តិ – ឧទាហុ ត្វំយេវ តំ វេទនំ វេទិយសី’’តិ? ‘‘នាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, លភាមិ តេ មិត្តាមច្ចេ ញាតិសាលោហិតេ – ‘អាយន្តុ មេ ភោន្តោ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា, សព្ពេវ សន្តា ឥមំ វេទនំ សំវិភជថ, យថាហំ លហុកតរិកំ វេទនំ វេទិយេយ្យ’ន្តិ. អថ ខោ អហមេវ តំ វេទនំ វេទិយាមី’’តិ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ’តិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន – ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ’តិ. អតាណោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អនភិស្សរោ.

‘‘សំវិជ្ជតិ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ភូមិគតញ្ច វេហាសគតញ្ច. ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយ’ន្តិ – ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ. ឥមស្ស បន, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យថា ត្វំ ឯតរហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេសិ, លច្ឆសិ ត្វំ បរត្ថាបិ – ‘ឯវមេវាហំ ឥមេហេវ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមី’តិ, ឧទាហុ អញ្ញេ ឥមំ ភោគំ បដិបជ្ជិស្សន្តិ, ត្វំ បន យថាកម្មំ គមិស្សសី’’តិ? ‘‘យថាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯតរហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមិ, នាហំ លច្ឆាមិ បរត្ថាបិ – ‘ឯវមេវ ឥមេហេវ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមី’តិ. អថ ខោ អញ្ញេ ឥមំ ភោគំ បដិបជ្ជិស្សន្តិ; អហំ បន យថាកម្មំ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយ’ន្តិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន – ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយ’ន្តិ. អស្សកោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ.

‘‘‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’តិ – ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ. ឥមស្ស, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ផីតំ កុរុំ អជ្ឈាវសសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភោ រដ្ឋបាល, ផីតំ កុរុំ អជ្ឈាវសាមី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យគ្ឃេ, មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ? តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ ជនបទំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សំ. ពហូ តត្ថ ហត្ថិកាយា អស្សកាយា រថកាយា បត្តិកាយា; ពហុ តត្ថ ធនធញ្ញំ [ទន្តាជិនំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]; ពហុ តត្ថ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អកតញ្ចេវ កតញ្ច; ពហុ តត្ថ ឥត្ថិបរិគ្គហោ. សក្កា ច តាវតកេនេវ ពលមត្តេន [ពលត្ថេន (សី. ស្យា. កំ. បី.), ពហលត្ថេន (ក.)] អភិវិជិនិតុំ. អភិវិជិន, មហារាជា’តិ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘តម្បិ មយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អភិវិជិយ អជ្ឈាវសេយ្យាមា’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បច្ឆិមាយ ទិសាយ… ឧត្តរាយ ទិសាយ… ទក្ខិណាយ ទិសាយ… បរសមុទ្ទតោ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យគ្ឃេ, មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ បរសមុទ្ទតោ? តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ ជនបទំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សំ. ពហូ តត្ថ ហត្ថិកាយា អស្សកាយា រថកាយា បត្តិកាយា; ពហុ តត្ថ ធនធញ្ញំ; ពហុ តត្ថ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អកតញ្ចេវ កតញ្ច; ពហុ តត្ថ ឥត្ថិបរិគ្គហោ. សក្កា ច តាវតកេនេវ ពលមត្តេន អភិវិជិនិតុំ. អភិវិជិន, មហារាជា’តិ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘តម្បិ មយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អភិវិជិយ អជ្ឈាវសេយ្យាមា’’តិ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’តិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន – ‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’តិ. ឩនោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’’តិ.

ឥទមវោច អាយស្មា រដ្ឋបាលោ. ឥទំ វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

៣០៧. ‘‘បស្សាមិ លោកេ សធនេ មនុស្សេ,

លទ្ធាន វិត្តំ ន ទទន្តិ មោហា;

លុទ្ធា ធនំ [លទ្ធា ធនំ (ក.)] សន្និចយំ ករោន្តិ,

ភិយ្យោវ កាមេ អភិបត្ថយន្តិ.

‘‘រាជា បសយ្ហា បថវិំ វិជិត្វា,

សសាគរន្តំ មហិមាវសន្តោ [មហិយា វសន្តោ (សី. ក.)];

ឱរំ សមុទ្ទស្ស អតិត្តរូបោ,

បារំ សមុទ្ទស្សបិ បត្ថយេថ.

‘‘រាជា ច អញ្ញេ ច ពហូ មនុស្សា,

អវីតតណ្ហា [អតិត្តតណ្ហា (ក.)] មរណំ ឧបេន្តិ;

ឩនាវ ហុត្វាន ជហន្តិ ទេហំ,

កាមេហិ លោកម្ហិ ន ហត្ថិ តិត្តិ.

‘‘កន្ទន្តិ នំ ញាតី បកិរិយ កេសេ,

អហោវតា នោ អមរាតិ ចាហុ;

វត្ថេន នំ បារុតំ នីហរិត្វា,

ចិតំ សមាទាយ [សមាធាយ (សី.)] តតោឌហន្តិ.

‘‘សោ ឌយ្ហតិ សូលេហិ តុជ្ជមានោ,

ឯកេន វត្ថេន បហាយ ភោគេ;

ន មីយមានស្ស ភវន្តិ តាណា,

ញាតីធ មិត្តា អថ វា សហាយា.

‘‘ទាយាទកា តស្ស ធនំ ហរន្តិ,

សត្តោ បន គច្ឆតិ យេន កម្មំ;

ន មីយមានំ ធនមន្វេតិ កិញ្ចិ,

បុត្តា ច ទារា ច ធនញ្ច រដ្ឋំ.

‘‘ន ទីឃមាយុំ លភតេ ធនេន, ន ចាបិ វិត្តេន ជរំ វិហន្តិ;

អប្បំ ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរា, អសស្សតំ វិប្បរិណាមធម្មំ.

‘‘អឌ្ឍា ទលិទ្ទា ច ផុសន្តិ ផស្សំ,

ពាលោ ច ធីរោ ច តថេវ ផុដ្ឋោ;

ពាលោ ច ពាល្យា វធិតោវ សេតិ,

ធីរោ ច [ធីរោវ (ក.)] ន វេធតិ ផស្សផុដ្ឋោ.

‘‘តស្មា ហិ បញ្ញាវ ធនេន សេយ្យោ,

យាយ វោសានមិធាធិគច្ឆតិ;

អព្យោសិតត្តា [អសោសិតត្តា (សី. បី.)] ហិ ភវាភវេសុ,

បាបានិ កម្មានិ ករោន្តិ មោហា.

‘‘ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ,

សំសារមាបជ្ជ បរម្បរាយ;

តស្សប្បបញ្ញោ អភិសទ្ទហន្តោ,

ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ.

‘‘ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហិតោ,

សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ;

ឯវំ បជា បេច្ច បរម្ហិ លោកេ,

សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ.

‘‘កាមាហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា,

វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ;

អាទីនវំ កាមគុណេសុ ទិស្វា,

តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជ.

‘‘ទុមប្ផលានេវ បតន្តិ មាណវា,

ទហរា ច វុឌ្ឍា ច សរីរភេទា;

ឯតម្បិ ទិស្វា [ឯវម្បិ ទិស្វា (សី.), ឯតំ វិទិត្វា (ស្យា. កំ.)] បព្ពជិតោម្ហិ រាជ,

អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោ’’តិ.

រដ្ឋបាលសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ.

៣. មឃទេវសុត្តំ

៣០៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា មិថិលាយំ វិហរតិ មឃទេវអម្ពវនេ [មខាទេវអម្ពវនេ (សី. បី.), មគ្ឃទេវអម្ពវនេ (ក.)]. អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ សិតំ បាត្វាកាសិ. អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ ភគវតោ សិតស្ស បាតុកម្មាយ? ន អការណេន តថាគតា សិតំ បាតុករោន្តី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ ភគវតោ សិតស្ស បាតុកម្មាយ? ន អការណេន តថាគតា សិតំ បាតុករោន្តី’’តិ. ‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, ឥមិស្សាយេវ មិថិលាយំ រាជា អហោសិ មឃទេវោ នាម ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មេ ឋិតោ មហារាជា; ធម្មំ ចរតិ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច; ឧបោសថញ្ច ឧបវសតិ ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ អដ្ឋមិញ្ច បក្ខស្ស. អថ ខោ, អានន្ទ, រាជា មឃទេវោ ពហូនំ វស្សានំ ពហូនំ វស្សសតានំ ពហូនំ វស្សសហស្សានំ អច្ចយេន កប្បកំ អាមន្តេសិ – ‘យទា មេ, សម្ម កប្បក, បស្សេយ្យាសិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ, អថ មេ អារោចេយ្យាសី’តិ. ‘ឯវំ, ទេវា’តិ ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ រញ្ញោ មឃទេវស្ស បច្ចស្សោសិ. អទ្ទសា ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ ពហូនំ វស្សានំ ពហូនំ វស្សសតានំ ពហូនំ វស្សសហស្សានំ អច្ចយេន រញ្ញោ មឃទេវស្ស សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ. ទិស្វាន រាជានំ មឃទេវំ ឯតទវោច – ‘បាតុភូតា ខោ ទេវស្ស ទេវទូតា, ទិស្សន្តិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានី’តិ. ‘តេន ហិ, សម្ម កប្បក, តានិ បលិតានិ សាធុកំ សណ្ឌាសេន ឧទ្ធរិត្វា មម អញ្ជលិស្មិំ បតិដ្ឋាបេហី’តិ. ‘ឯវំ, ទេវា’តិ ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ រញ្ញោ មឃទេវស្ស បដិស្សុត្វា តានិ បលិតានិ សាធុកំ សណ្ឌាសេន ឧទ្ធរិត្វា រញ្ញោ មឃទេវស្ស អញ្ជលិស្មិំ បតិដ្ឋាបេសិ.

៣០៩. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, រាជា មឃទេវោ កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ អាមន្តាបេត្វា ឯតទវោច – ‘បាតុភូតា ខោ មេ, តាត កុមារ, ទេវទូតា; ទិស្សន្តិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ; ភុត្តា ខោ បន មេ មានុសកា កាមា; សមយោ ទិព្ពេ កាមេ បរិយេសិតុំ. ឯហិ ត្វំ, តាត កុមារ, ឥមំ រជ្ជំ បដិបជ្ជ. អហំ បន កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមិ. តេន ហិ, តាត កុមារ, យទា ត្វម្បិ បស្សេយ្យាសិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ, អថ កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ សាធុកំ រជ្ជេ សមនុសាសិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យាសិ. យេន មេ ឥទំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ អនុប្បវត្តេយ្យាសិ, មា ខោ មេ ត្វំ អន្តិមបុរិសោ អហោសិ. យស្មិំ ខោ, តាត កុមារ, បុរិសយុគេ វត្តមានេ ឯវរូបស្ស កល្យាណស្ស វត្តស្ស សមុច្ឆេទោ ហោតិ សោ តេសំ អន្តិមបុរិសោ ហោតិ. តំ តាហំ, តាត កុមារ, ឯវំ វទាមិ – យេន មេ ឥទំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ អនុប្បវត្តេយ្យាសិ, មា ខោ មេ ត្វំ អន្តិមបុរិសោ អហោសី’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, រាជា មឃទេវោ កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ សាធុកំ រជ្ជេ សមនុសាសិត្វា ឥមស្មិំយេវ មឃទេវអម្ពវនេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិ. សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហាសិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន [អព្យាបជ្ឈេន (សី. ស្យា. កំ. បី.), អព្យាបជ្ជេន (ក.)] ផរិត្វា វិហាសិ. ករុណាសហគតេន ចេតសា… មុទិតាសហគតេន ចេតសា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហាសិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហាសិ.

‘‘រាជា ខោ បនានន្ទ, មឃទេវោ ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ កុមារកីឡិតំ កីឡិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឱបរជ្ជំ ការេសិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឥមស្មិំយេវ មឃទេវអម្ពវនេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ព្រហ្មចរិយមចរិ. សោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

៣១០. ‘‘អថ ខោ រញ្ញោ, អានន្ទ, មឃទេវស្ស បុត្តោ ពហូនំ វស្សានំ ពហូនំ វស្សសតានំ ពហូនំ វស្សសហស្សានំ អច្ចយេន កប្បកំ អាមន្តេសិ – ‘យទា មេ, សម្ម កប្បក, បស្សេយ្យាសិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ, អថ ខោ អារោចេយ្យាសី’តិ. ‘ឯវំ, ទេវា’តិ ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ រញ្ញោ មឃទេវស្ស បុត្តស្ស បច្ចស្សោសិ. អទ្ទសា ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ ពហូនំ វស្សានំ ពហូនំ វស្សសតានំ ពហូនំ វស្សសហស្សានំ អច្ចយេន រញ្ញោ មឃទេវស្ស បុត្តស្ស សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ. ទិស្វាន រញ្ញោ មឃទេវស្ស បុត្តំ ឯតទវោច – ‘បាតុភូតា ខោ ទេវស្ស ទេវទូតា; ទិស្សន្តិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានី’តិ. ‘តេន ហិ, សម្ម កប្បក, តានិ បលិតានិ សាធុកំ សណ្ឌាសេន ឧទ្ធរិត្វា មម អញ្ជលិស្មិំ បតិដ្ឋាបេហី’តិ. ‘ឯវំ, ទេវា’តិ ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ រញ្ញោ មឃទេវស្ស បុត្តស្ស បដិស្សុត្វា តានិ បលិតានិ សាធុកំ សណ្ឌាសេន ឧទ្ធរិត្វា រញ្ញោ មឃទេវស្ស បុត្តស្ស អញ្ជលិស្មិំ បតិដ្ឋាបេសិ.

‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, រញ្ញោ មឃទេវស្ស បុត្តោ កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ អាមន្តាបេត្វា ឯតទវោច – ‘បាតុភូតា ខោ, មេ, តាត កុមារ, ទេវទូតា; ទិស្សន្តិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ; ភុត្តា ខោ បន មេ មានុសកា កាមា; សមយោ ទិព្ពេ កាមេ បរិយេសិតុំ. ឯហិ ត្វំ, តាត កុមារ, ឥមំ រជ្ជំ បដិបជ្ជ. អហំ បន កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមិ. តេន ហិ, តាត កុមារ, យទា ត្វម្បិ បស្សេយ្យាសិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ, អថ កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ សាធុកំ រជ្ជេ សមនុសាសិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យាសិ. យេន មេ ឥទំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ អនុប្បវត្តេយ្យាសិ, មា ខោ មេ ត្វំ អន្តិមបុរិសោ អហោសិ. យស្មិំ ខោ, តាត កុមារ, បុរិសយុគេ វត្តមានេ ឯវរូបស្ស កល្យាណស្ស វត្តស្ស សមុច្ឆេទោ ហោតិ សោ តេសំ អន្តិមបុរិសោ ហោតិ. តំ តាហំ, តាត កុមារ, ឯវំ វទាមិ – យេន មេ ឥទំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ អនុប្បវត្តេយ្យាសិ, មា ខោ មេ ត្វំ អន្តិមបុរិសោ អហោសី’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, រញ្ញោ មឃទេវស្ស បុត្តោ កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ សាធុកំ រជ្ជេ សមនុសាសិត្វា ឥមស្មិំយេវ មឃទេវអម្ពវនេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិ. សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហាសិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហាសិ. ករុណាសហគតេន ចេតសា… មុទិតាសហគតេន ចេតសា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហាសិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហាសិ. រញ្ញោ ខោ បនានន្ទ, មឃទេវស្ស បុត្តោ ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ កុមារកីឡិតំ កីឡិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឱបរជ្ជំ ការេសិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឥមស្មិំយេវ មឃទេវអម្ពវនេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ព្រហ្មចរិយមចរិ. សោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

៣១១. ‘‘រញ្ញោ ខោ បនានន្ទ, មឃទេវស្ស បុត្តបបុត្តកា តស្ស បរម្បរា ចតុរាសីតិរាជសហស្សានិ [ចតុរាសីតិខត្តិយសហស្សានិ (សី. បី.), ចតុរាសីតិសហស្សានិ (ស្យា. កំ.)] ឥមស្មិំយេវ មឃទេវអម្ពវនេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិំសុ. តេ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរិំសុ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរិំសុ. ករុណាសហគតេន ចេតសា… មុទិតាសហគតេន ចេតសា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរិំសុ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរិំសុ. ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ កុមារកីឡិតំ កីឡិំសុ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឱបរជ្ជំ ការេសុំ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ រជ្ជំ ការេសុំ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឥមស្មិំយេវ មឃទេវអម្ពវនេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា ព្រហ្មចរិយមចរិំសុ. តេ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ព្រហ្មលោកូបគា អហេសុំ. និមិ តេសំ រាជា [រាជានំ (សី. បី.)] បច្ឆិមកោ អហោសិ ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មេ ឋិតោ មហារាជា; ធម្មំ ចរតិ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច; ឧបោសថញ្ច ឧបវសតិ ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ អដ្ឋមិញ្ច បក្ខស្ស.

៣១២. ‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, ទេវានំ តាវតិំសានំ សុធម្មាយំ សភាយំ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អយមន្តរាកថា ឧទបាទិ – ‘លាភា វត, ភោ, វិទេហានំ, សុលទ្ធំ វត, ភោ, វិទេហានំ, យេសំ និមិ រាជា ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មេ ឋិតោ មហារាជា; ធម្មំ ចរតិ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច; ឧបោសថញ្ច ឧបវសតិ ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ អដ្ឋមិញ្ច បក្ខស្សា’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវេ តាវតិំសេ អាមន្តេសិ – ‘ឥច្ឆេយ្យាថ នោ តុម្ហេ, មារិសា, និមិំ រាជានំ ទដ្ឋុ’ន្តិ? ‘ឥច្ឆាម មយំ, មារិស, និមិំ រាជានំ ទដ្ឋុ’ន្តិ. តេន ខោ បន, អានន្ទ, សមយេន និមិ រាជា តទហុបោសថេ បន្នរសេ សីសំន្ហាតោ [សសីសំ នហាតោ (សី.), សីសន្ហាតោ (ស្យា. កំ.)] ឧបោសថិកោ ឧបរិបាសាទវរគតោ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ, អានន្ទ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ – ទេវេសុ តាវតិំសេសុ អន្តរហិតោ និមិស្ស រញ្ញោ បមុខេ បាតុរហោសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ និមិំ រាជានំ ឯតទវោច – ‘លាភា តេ, មហារាជ, សុលទ្ធំ តេ, មហារាជ. ទេវា, មហារាជ, តាវតិំសា សុធម្មាយំ សភាយំ កិត្តយមានរូបា សន្និសិន្នា – ‘‘លាភា វត, ភោ, វិទេហានំ, សុលទ្ធំ វត, ភោ, វិទេហានំ, យេសំ និមិ រាជា ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មេ ឋិតោ មហារាជា; ធម្មំ ចរតិ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច; ឧបោសថញ្ច ឧបវសតិ ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ អដ្ឋមិញ្ច បក្ខស្សា’’តិ. ទេវា តេ, មហារាជ, តាវតិំសា ទស្សនកាមា. តស្ស តេ អហំ, មហារាជ, សហស្សយុត្តំ អាជញ្ញរថំ បហិណិស្សាមិ; អភិរុហេយ្យាសិ, មហារាជ, ទិព្ពំ យានំ អវិកម្បមានោ’តិ. អធិវាសេសិ ខោ, អានន្ទ, និមិ រាជា តុណ្ហីភាវេន.

៣១៣. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ និមិស្ស រញ្ញោ អធិវាសនំ វិទិត្វា – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ – និមិស្ស រញ្ញោ បមុខេ អន្តរហិតោ ទេវេសុ តាវតិំសេសុ បាតុរហោសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ មាតលិំ សង្គាហកំ អាមន្តេសិ – ‘ឯហិ ត្វំ, សម្ម មាតលិ, សហស្សយុត្តំ អាជញ្ញរថំ យោជេត្វា និមិំ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេហិ – អយំ តេ, មហារាជ, សហស្សយុត្តោ អាជញ្ញរថោ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន បេសិតោ; អភិរុហេយ្យាសិ, មហារាជ, ទិព្ពំ យានំ អវិកម្បមានោ’តិ. ‘ឯវំ, ភទ្ទន្តវា’តិ ខោ, អានន្ទ, មាតលិ សង្គាហកោ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បដិស្សុត្វា សហស្សយុត្តំ អាជញ្ញរថំ យោជេត្វា និមិំ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘អយំ តេ, មហារាជ, សហស្សយុត្តោ អាជញ្ញរថោ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន បេសិតោ; អភិរុហ, មហារាជ, ទិព្ពំ យានំ អវិកម្បមានោ. អបិ ច, មហារាជ, កតមេន តំ នេមិ, យេន វា បាបកម្មា បាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទេន្តិ, យេន វា កល្យាណកម្មា កល្យាណកម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទេន្តី’តិ? ‘ឧភយេនេវ មំ, មាតលិ, នេហី’តិ. សម្បវេសេសិ [សម្បាបេសិ (សី. បី.)] ខោ, អានន្ទ, មាតលិ, សង្គាហកោ និមិំ រាជានំ សុធម្មំ សភំ. អទ្ទសា ខោ, អានន្ទ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ និមិំ រាជានំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន និមិំ រាជានំ ឯតទវោច – ‘ឯហិ ខោ, មហារាជ. ស្វាគតំ, មហារាជ. ទេវា តេ ទស្សនកាមា, មហារាជ, តាវតិំសា សុធម្មាយំ សភាយំ កិត្តយមានរូបា សន្និសិន្នា – ‘‘លាភា វត, ភោ, វិទេហានំ, សុលទ្ធំ វត, ភោ, វិទេហានំ, យេសំ និមិ រាជា ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មេ ឋិតោ មហារាជា; ធម្មំ ចរតិ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច; ឧបោសថញ្ច ឧបវសតិ ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ អដ្ឋមិញ្ច បក្ខស្សា’’តិ. ទេវា តេ, មហារាជ, តាវតិំសា ទស្សនកាមា. អភិរម, មហារាជ, ទេវេសុ ទេវានុភាវេនា’តិ. ‘អលំ, មារិស, តត្ថេវ មំ មិថិលំ បដិនេតុ. តថាហំ ធម្មំ ចរិស្សាមិ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច; ឧបោសថញ្ច ឧបវសាមិ ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ អដ្ឋមិញ្ច បក្ខស្សា’តិ.

៣១៤. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ មាតលិំ សង្គាហកំ អាមន្តេសិ – ‘ឯហិ ត្វំ, សម្ម មាតលិ, សហស្សយុត្តំ អាជញ្ញរថំ យោជេត្វា និមិំ រាជានំ តត្ថេវ មិថិលំ បដិនេហី’តិ. ‘ឯវំ, ភទ្ទន្តវា’តិ ខោ, អានន្ទ, មាតលិ សង្គាហកោ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បដិស្សុត្វា សហស្សយុត្តំ អាជញ្ញរថំ យោជេត្វា និមិំ រាជានំ តត្ថេវ មិថិលំ បដិនេសិ. តត្រ សុទំ, អានន្ទ, និមិ រាជា ធម្មំ ចរតិ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជានបទេសុ ច, ឧបោសថញ្ច ឧបវសតិ ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ អដ្ឋមិញ្ច បក្ខស្សាតិ. អថ ខោ, អានន្ទ, និមិ រាជា ពហូនំ វស្សានំ ពហូនំ វស្សសតានំ ពហូនំ វស្សសហស្សានំ អច្ចយេន កប្បកំ អាមន្តេសិ – ‘យទា មេ, សម្ម កប្បក, បស្សេយ្យាសិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ, អថ មេ អារោចេយ្យាសី’តិ. ‘ឯវំ, ទេវា’តិ ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ និមិស្ស រញ្ញោ បច្ចស្សោសិ. អទ្ទសា ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ ពហូនំ វស្សានំ ពហូនំ វស្សសតានំ ពហូនំ វស្សសហស្សានំ អច្ចយេន និមិស្ស រញ្ញោ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ. ទិស្វាន និមិំ រាជានំ ឯតទវោច – ‘បាតុភូតា ខោ ទេវស្ស ទេវទូតា; ទិស្សន្តិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានី’តិ. ‘តេន ហិ, សម្ម កប្បក, តានិ បលិតានិ សាធុកំ សណ្ឌាសេន ឧទ្ធរិត្វា មម អញ្ជលិស្មិំ បតិដ្ឋាបេហី’តិ. ‘ឯវំ, ទេវា’តិ ខោ, អានន្ទ, កប្បកោ និមិស្ស រញ្ញោ បដិស្សុត្វា តានិ បលិតានិ សាធុកំ សណ្ឌាសេន ឧទ្ធរិត្វា និមិស្ស រញ្ញោ អញ្ជលិស្មិំ បតិដ្ឋាបេសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, និមិ រាជា កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ អាមន្តាបេត្វា ឯតទវោច – ‘បាតុភូតា ខោ មេ, តាត កុមារ, ទេវទូតា; ទិស្សន្តិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ; ភុត្តា ខោ បន មេ មានុសកា កាមា; សមយោ ទិព្ពេ កាមេ បរិយេសិតុំ. ឯហិ ត្វំ, តាត កុមារ, ឥមំ រជ្ជំ បដិបជ្ជ. អហំ បន កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមិ. តេន ហិ, តាត កុមារ, យទា ត្វម្បិ បស្សេយ្យាសិ សិរស្មិំ បលិតានិ ជាតានិ, អថ កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ សាធុកំ រជ្ជេ សមនុសាសិត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យាសិ. យេន មេ ឥទំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ អនុប្បវត្តេយ្យាសិ, មា ខោ មេ ត្វំ អន្តិមបុរិសោ អហោសិ. យស្មិំ ខោ, តាត កុមារ, បុរិសយុគេ វត្តមានេ ឯវរូបស្ស កល្យាណស្ស វត្តស្ស សមុច្ឆេទោ ហោតិ សោ តេសំ អន្តិមបុរិសោ ហោតិ. តំ តាហំ, តាត កុមារ, ឯវំ វទាមិ – ‘យេន មេ ឥទំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ អនុប្បវត្តេយ្យាសិ, មា ខោ មេ ត្វំ អន្តិមបុរិសោ អហោសី’តិ.

៣១៥. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, និមិ រាជា កប្បកស្ស គាមវរំ ទត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ សាធុកំ រជ្ជេ សមនុសាសិត្វា ឥមស្មិំយេវ មឃទេវអម្ពវនេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិ. សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហាសិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហាសិ. ករុណាសហគតេន ចេតសា… មុទិតាសហគតេន ចេតសា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហាសិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ, តថា ចតុត្ថំ; ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាពជ្ឈេន ផរិត្វា វិហាសិ. និមិ ខោ, បនានន្ទ, រាជា ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ កុមារកីឡិតំ កីឡិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឱបរជ្ជំ ការេសិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ រជ្ជំ ការេសិ, ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ឥមស្មិំយេវ មឃទេវអម្ពវនេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ព្រហ្មចរិយមចរិ. សោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ. និមិស្ស ខោ បនាននន្ទ, រញ្ញោ កឡារជនកោ នាម បុត្តោ អហោសិ. ន សោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិ. សោ តំ កល្យាណំ វត្តំ សមុច្ឆិន្ទិ. សោ តេសំ អន្តិមបុរិសោ អហោសិ.

៣១៦. ‘‘សិយា ខោ បន តេ, អានន្ទ, ឯវមស្ស – ‘អញ្ញោ នូន តេន សមយេន រាជា មឃទេវោ អហោសិ, យេន តំ កល្យាណំ វត្តំ និហិត’ន្តិ [យោ តំ កល្យាណំ វត្តំ និហិនីតិ (សី.)]. ន ខោ បនេតំ, អានន្ទ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. អហំ តេន សមយេន រាជា មឃទេវោ អហោសិំ. (អហំ តំ កល្យាណំ វត្តំ និហិនិំ,) [( ) នត្ថិ (ក.)] មយា តំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ; បច្ឆិមា ជនតា អនុប្បវត្តេសិ. តំ ខោ បនានន្ទ, កល្យាណំ វត្តំ ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, យាវទេវ ព្រហ្មលោកូបបត្តិយា. ឥទំ ខោ បនានន្ទ, ឯតរហិ មយា កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. កតមញ្ចានន្ទ, ឯតរហិ មយា កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ, សម្មាសង្កប្បោ, សម្មាវាចា, សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាអាជីវោ, សម្មាវាយាមោ, សម្មាសតិ, សម្មាសមាធិ. ឥទំ ខោ, អានន្ទ, ឯតរហិ មយា កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. តំ វោ អហំ, អានន្ទ, ឯវំ វទាមិ – ‘យេន មេ ឥទំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ អនុប្បវត្តេយ្យាថ, មា ខោ មេ តុម្ហេ អន្តិមបុរិសា អហុវត្ថ’. យស្មិំ ខោ, អានន្ទ, បុរិសយុគេ វត្តមានេ ឯវរូបស្ស កល្យាណស្ស វត្តស្ស សមុច្ឆេទោ ហោតិ សោ តេសំ អន្តិមបុរិសោ ហោតិ. តំ វោ អហំ, អានន្ទ, ឯវំ វទាមិ – ‘យេន មេ ឥទំ កល្យាណំ វត្តំ និហិតំ អនុប្បវត្តេយ្យាថ, មា ខោ មេ តុម្ហេ អន្តិមបុរិសា អហុវត្ថា’’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ.

មឃទេវសុត្តំ និដ្ឋិតំ តតិយំ.

៤. មធុរសុត្តំ

៣១៧. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា មហាកច្ចានោ មធុរាយំ វិហរតិ គុន្ទាវនេ. អស្សោសិ ខោ រាជា មាធុរោ អវន្តិបុត្តោ – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, កច្ចានោ មធុរាយំ [មថុរាយំ (ដីកា)] វិហរតិ គុន្ទាវនេ. តំ ខោ បន ភវន្តំ កច្ចានំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘បណ្ឌិតោ វិយត្តោ មេធាវី ពហុស្សុតោ ចិត្តកថី កល្យាណបដិភានោ វុទ្ធោ ចេវ អរហា ច’. សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ. អថ ខោ រាជា មាធុរោ អវន្តិបុត្តោ ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា ភទ្រំ យានំ អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ មធុរាយ និយ្យាសិ មហច្ចរាជានុភាវេន អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ទស្សនាយ. យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា មហាកច្ចានេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា មាធុរោ អវន្តិបុត្តោ អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតទវោច – ‘‘ព្រាហ្មណា, ភោ កច្ចាន, ឯវមាហំសុ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ. ឥធ ភវំ កច្ចានោ កិមក្ខាយី’’តិ? ‘‘ឃោសោយេវ ខោ ឯសោ, មហារាជ, លោកស្មិំ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’តិ. តទមិនាបេតំ, មហារាជ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឃោសោយេវេសោ លោកស្មិំ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៣១៨. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ខត្តិយស្ស ចេបិ ឥជ្ឈេយ្យ ធនេន វា ធញ្ញេន វា រជតេន វា ជាតរូបេន វា ខត្តិយោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី… ព្រាហ្មណោបិស្សាស្ស… វេស្សោបិស្សាស្ស… សុទ្ទោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី’’តិ? ‘‘ខត្តិយស្ស ចេបិ, ភោ កច្ចាន, ឥជ្ឈេយ្យ ធនេន វា ធញ្ញេន វា រជតេន វា ជាតរូបេន វា ខត្តិយោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី… ព្រាហ្មណោបិស្សាស្ស… វេស្សោបិស្សាស្ស… សុទ្ទោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ព្រាហ្មណស្ស ចេបិ ឥជ្ឈេយ្យ ធនេន វា ធញ្ញេន វា រជតេន វា ជាតរូបេន វា ព្រាហ្មណោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី… វេស្សោបិស្សាស្ស… សុទ្ទោបិស្សាស្ស … ខត្តិយោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី’’តិ? ‘‘ព្រាហ្មណស្ស ចេបិ, ភោ កច្ចាន, ឥជ្ឈេយ្យ ធនេន វា ធញ្ញេន វា រជតេន វា ជាតរូបេន វា ព្រាហ្មណោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី… វេស្សោបិស្សាស្ស… សុទ្ទោបិស្សាស្ស … ខត្តិយោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, វេស្សស្ស ចេបិ ឥជ្ឈេយ្យ ធនេន វា ធញ្ញេន វា រជតេន វា ជាតរូបេន វា វេស្សោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី… សុទ្ទោបិស្សាស្ស… ខត្តិយោបិស្សាស្ស… ព្រាហ្មណោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី’’តិ? ‘‘វេស្សស្ស ចេបិ, ភោ កច្ចាន, ឥជ្ឈេយ្យ ធនេន វា ធញ្ញេន វា រជតេន វា ជាតរូបេន វា វេស្សោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី… សុទ្ទោបិស្សាស្ស… ខត្តិយោបិស្សាស្ស… ព្រាហ្មណោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, សុទ្ទស្ស ចេបិ ឥជ្ឈេយ្យ ធនេន វា ធញ្ញេន វា រជតេន វា ជាតរូបេន វា សុទ្ទោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី… ខត្តិយោបិស្សាស្ស… ព្រាហ្មណោបិស្សាស្ស… វេស្សោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី’’តិ? ‘‘សុទ្ទស្ស ចេបិ, ភោ កច្ចាន, ឥជ្ឈេយ្យ ធនេន វា ធញ្ញេន វា រជតេន វា ជាតរូបេន វា សុទ្ទោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទីតិ… ខត្តិយោបិស្សាស្ស… ព្រាហ្មណោបិស្សាស្ស… វេស្សោបិស្សាស្ស បុព្ពុដ្ឋាយី បច្ឆានិបាតី កិំការបដិស្សាវី មនាបចារី បិយវាទី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទិ ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភោ កច្ចាន, ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ. នេសំ [នាសំ (សី.), នាហំ (ស្យា. កំ.)] ឯត្ថ កិញ្ចិ នានាករណំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, មហារាជ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឃោសោ យេវេសោ លោកស្មិំ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៣១៩. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធស្ស ខត្តិយោ បាណាតិបាតី អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ [មិច្ឆាទិដ្ឋី (សព្ពត្ថ)] កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ខត្តិយោបិ ហិ, ភោ កច្ចាន, បាណាតិបាតី អទិន្នាទាយី កាមេសុមិច្ឆាចារី មុសាវាទី បិសុណវាចោ ផរុសវាចោ សម្ផប្បលាបី អភិជ្ឈាលុ ព្យាបន្នចិត្តោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឯវំ មេ ឯត្ថ ហោតិ, ឯវញ្ច បន មេ ឯតំ អរហតំ សុត’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, មហារាជ! សាធុ ខោ តេ ឯតំ, មហារាជ, ឯវំ ហោតិ, សាធុ ច បន តេ ឯតំ អរហតំ សុតំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធស្ស ព្រាហ្មណោ…បេ… ឥធស្ស វេស្សោ…បេ… ឥធស្ស សុទ្ទោ បាណាតិបាតី អទិន្នាទាយី…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘សុទ្ទោបិ ហិ, ភោ កច្ចាន, បាណាតិបាតី អទិន្នាទាយី…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឯវំ មេ ឯត្ថ ហោតិ, ឯវញ្ច បន មេ ឯតំ អរហតំ សុត’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, មហារាជ! សាធុ ខោ តេ ឯតំ, មហារាជ, ឯវំ ហោតិ, សាធុ ច បន តេ ឯតំ អរហតំ សុតំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទិ ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភោ កច្ចាន, ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ. នេសំ ឯត្ថ កិញ្ចិ នានាករណំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, មហារាជ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឃោសោ យេវេសោ លោកស្មិំ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៣២០. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធស្ស ខត្តិយោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ, មុសាវាទា បដិវិរតោ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ, អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ សម្មាទិដ្ឋិ [សម្មាទិដ្ឋី (ស្យា. កំ. បី. ក.)] កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ខត្តិយោបិ ហិ, ភោ កច្ចាន, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ, មុសាវាទា បដិវិរតោ, បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ, ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ, សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ, អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ សម្មាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឯវំ មេ ឯត្ថ ហោតិ, ឯវញ្ច បន មេ ឯតំ អរហតំ សុត’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, មហារាជ! សាធុ ខោ តេ ឯតំ, មហារាជ, ឯវំ ហោតិ, សាធុ ច បន តេ ឯតំ អរហតំ សុតំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធស្ស ព្រាហ្មណោ, ឥធស្ស វេស្សោ, ឥធស្ស សុទ្ទោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘សុទ្ទោបិ ហិ, ភោ កច្ចាន, បាណាតិបាតា បដិវិរតោ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជេយ្យ. ឯវំ មេ ឯត្ថ ហោតិ, ឯវញ្ច បន មេ ឯតំ អរហតំ សុត’’ន្តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, មហារាជ! សាធុ ខោ តេ ឯតំ, មហារាជ, ឯវំ ហោតិ, សាធុ ច បន តេ ឯតំ អរហតំ សុតំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទិ ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភោ កច្ចាន, ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ. នេសំ ឯត្ថ កិញ្ចិ នានាករណំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, មហារាជ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឃោសោ យេវេសោ លោកស្មិំ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៣២១. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ ខត្តិយោ សន្ធិំ វា ឆិន្ទេយ្យ, និល្លោបំ វា ហរេយ្យ, ឯកាគារិកំ វា ករេយ្យ, បរិបន្ថេ វា តិដ្ឋេយ្យ, បរទារំ វា គច្ឆេយ្យ, តញ្ចេ តេ បុរិសា គហេត្វា ទស្សេយ្យុំ – ‘អយំ តេ, ទេវ, ចោរោ អាគុចារី. ឥមស្ស យំ ឥច្ឆសិ តំ ទណ្ឌំ បណេហី’តិ. កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘ឃាតេយ្យាម វា, ភោ កច្ចាន, ជាបេយ្យាម វា បព្ពាជេយ្យាម វា យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យាម. តំ កិស្ស ហេតុ? យា ហិស្ស, ភោ កច្ចាន, បុព្ពេ ‘ខត្តិយោ’តិ សមញ្ញា សាស្ស អន្តរហិតា; ចោរោត្វេវ សង្ខ្យំ [សង្ខំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] គច្ឆតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ ព្រាហ្មណោ, ឥធ វេស្សោ, ឥធ សុទ្ទោ សន្ធិំ វា ឆិន្ទេយ្យ, និល្លោបំ វា ហរេយ្យ, ឯកាគារិកំ វា ករេយ្យ, បរិបន្ថេ វា តិដ្ឋេយ្យ, បរទារំ វា គច្ឆេយ្យ, តញ្ចេ តេ បុរិសា គហេត្វា ទស្សេយ្យុំ – ‘អយំ តេ, ទេវ, ចោរោ អាគុចារី. ឥមស្ស យំ ឥច្ឆសិ តំ ទណ្ឌំ បណេហី’តិ. កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘ឃាតេយ្យាម វា, ភោ កច្ចាន, ជាបេយ្យាម វា បព្ពាជេយ្យាម វា យថាបច្ចយំ វា ករេយ្យាម. តំ កិស្ស ហេតុ? យា ហិស្ស, ភោ កច្ចាន, បុព្ពេ ‘សុទ្ទោ’តិ សមញ្ញា សាស្ស អន្តរហិតា; ចោរោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទិ ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភោ កច្ចាន, ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ. នេសំ ឯត្ថ កិញ្ចិ នានាករណំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, មហារាជ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឃោសោ យេវេសោ លោកស្មិំ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ…បេ… ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៣២២. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ ខត្តិយោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ អស្ស វិរតោ បាណាតិបាតា, វិរតោ អទិន្នាទានា, វិរតោ មុសាវាទា, រត្តូបរតោ, ឯកភត្តិកោ, ព្រហ្មចារី, សីលវា, កល្យាណធម្មោ? កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘អភិវាទេយ្យាម វា [បិ (ទី. និ. ១.១៨៤, ១៨៧ សាមញ្ញផលេ)], ភោ កច្ចាន, បច្ចុដ្ឋេយ្យាម វា អាសនេន វា និមន្តេយ្យាម អភិនិមន្តេយ្យាម វា នំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ ធម្មិកំ វា អស្ស រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហេយ្យាម. តំ កិស្ស ហេតុ? យា ហិស្ស, ភោ កច្ចាន, បុព្ពេ ‘ខត្តិយោ’តិ សមញ្ញា សាស្ស អន្តរហិតា; សមណោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ ព្រាហ្មណោ, ឥធ វេស្សោ, ឥធ សុទ្ទោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ អស្ស វិរតោ បាណាតិបាតា, វិរតោ អទិន្នាទានា វិរតោ មុសាវាទា, រត្តូបរតោ, ឯកភត្តិកោ, ព្រហ្មចារី, សីលវា, កល្យាណធម្មោ? កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘អភិវាទេយ្យាម វា, ភោ កច្ចាន, បច្ចុដ្ឋេយ្យាម វា អាសនេន វា និមន្តេយ្យាម អភិនិមន្តេយ្យាម វា នំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ ធម្មិកំ វា អស្ស រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហេយ្យាម. តំ កិស្ស ហេតុ? យា ហិស្ស, ភោ កច្ចាន, បុព្ពេ ‘សុទ្ទោ’តិ សមញ្ញា សាស្ស អន្តរហិតា; សមណោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទិ ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘អទ្ធា ខោ, ភោ កច្ចាន, ឯវំ សន្តេ, ឥមេ ចត្តារោ វណ្ណា សមសមា ហោន្តិ. នេសំ ឯត្ថ កិញ្ចិ នានាករណំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, មហារាជ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឃោសោ យេវេសោ លោកស្មិំ – ‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហោ អញ្ញោ វណ្ណោ; ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា; ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទា’’’តិ.

៣២៣. ឯវំ វុត្តេ, រាជា មាធុរោ អវន្តិបុត្តោ អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ កច្ចាន, អភិក្កន្តំ, ភោ កច្ចាន! សេយ្យថាបិ, ភោ កច្ចាន, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ; ឯវមេវំ ភោតា កច្ចានេន អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ ភវន្តំ កច្ចានំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភវំ កច្ចានោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ‘‘មា ខោ មំ ត្វំ, មហារាជ, សរណំ អគមាសិ. តមេវ ត្វំ [តមេតំ ត្វំ (ស្យា. កំ.), តមេតំ (ក.)] ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆ យមហំ សរណំ គតោ’’តិ. ‘‘កហំ បន, ភោ កច្ចាន, ឯតរហិ សោ ភគវា វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ? ‘‘បរិនិព្ពុតោ ខោ, មហារាជ, ឯតរហិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ. ‘‘សចេបិ មយំ, ភោ កច្ចាន, សុណេយ្យាម តំ ភគវន្តំ ទសសុ យោជនេសុ, ទសបិ មយំ យោជនានិ គច្ឆេយ្យាម តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ. សចេបិ មយំ, ភោ កច្ចាន, សុណេយ្យាម តំ ភគវន្តំ វីសតិយា យោជនេសុ, តិំសាយ យោជនេសុ, ចត្តារីសាយ យោជនេសុ, បញ្ញាសាយ យោជនេសុ, បញ្ញាសម្បិ មយំ យោជនានិ គច្ឆេយ្យាម តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ. យោជនសតេ ចេបិ មយំ ភោ កច្ចាន, សុណេយ្យាម តំ ភគវន្តំ, យោជនសតម្បិ មយំ គច្ឆេយ្យាម តំ ភគវន្តំ ទស្សនាយ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ. យតោ ច, ភោ កច្ចាន, បរិនិព្ពុតោ សោ ភគវា, បរិនិព្ពុតម្បិ មយំ ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាម ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភវំ កច្ចានោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

មធុរសុត្តំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ.

៥. ពោធិរាជកុមារសុត្តំ

៣២៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា ភគ្គេសុ វិហរតិ សុសុមារគិរេ ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ. តេន ខោ បន សមយេន ពោធិស្ស រាជកុមារស្ស កោកនទោ [កោកនុទោ (ស្យា. កំ. ក.)] នាម បាសាទោ អចិរការិតោ ហោតិ អនជ្ឈាវុដ្ឋោ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា កេនចិ វា មនុស្សភូតេន. អថ ខោ ពោធិ រាជកុមារោ សញ្ជិកាបុត្តំ មាណវំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, សម្ម សញ្ជិកាបុត្ត, យេន ភគវា តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទ, អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆ – ‘ពោធិ, ភន្តេ, រាជកុមារោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតិ, អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតី’តិ. ឯវញ្ច វទេហិ – ‘អធិវាសេតុ កិរ, ភន្តេ, ភគវា ពោធិស្ស រាជកុមារស្ស ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ សញ្ជិកាបុត្តោ មាណវោ ពោធិស្ស រាជកុមារស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សញ្ជិកាបុត្តោ មាណវោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ពោធិ ខោ [ពោធិ ភោ គោតម (សី. ស្យា. កំ. បី.)] រាជកុមារោ ភោតោ គោតមស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតិ, អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតិ. ឯវញ្ច វទេតិ – ‘អធិវាសេតុ កិរ ភវំ គោតមោ ពោធិស្ស រាជកុមារស្ស ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ សញ្ជិកាបុត្តោ មាណវោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន ពោធិ រាជកុមារោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ពោធិំ រាជកុមារំ ឯតទវោច – ‘‘អវោចុម្ហ ភោតោ វចនេន តំ ភវន្តំ គោតមំ – ‘ពោធិ ខោ រាជកុមារោ ភោតោ គោតមស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតិ, អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតិ. ឯវញ្ច វទេតិ – អធិវាសេតុ កិរ ភវំ គោតមោ ពោធិស្ស រាជកុមារស្ស ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’តិ. អធិវុដ្ឋញ្ច បន សមណេន គោតមេនា’’តិ.

៣២៥. អថ ខោ ពោធិ រាជកុមារោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា, កោកនទញ្ច បាសាទំ ឱទាតេហិ ទុស្សេហិ សន្ថរាបេត្វា យាវ បច្ឆិមសោបានកឡេវរា [កឡេពរា (សី.)], សញ្ជិកាបុត្តំ មាណវំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, សម្ម សញ្ជិកាបុត្ត, យេន ភគវា តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចេហិ – ‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ សញ្ជិកាបុត្តោ មាណវោ ពោធិស្ស រាជកុមារស្ស បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចេសិ – ‘‘កាលោ, ភោ គោតម, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ពោធិស្ស រាជកុមារស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន ពោធិ រាជកុមារោ ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ ហោតិ ភគវន្តំ អាគមយមានោ. អទ្ទសា ខោ ពោធិ រាជកុមារោ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន បច្ចុគ្គន្ត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បុរក្ខត្វា យេន កោកនទោ បាសាទោ តេនុបសង្កមិ. អថ ខោ ភគវា បច្ឆិមំ សោបានកឡេវរំ និស្សាយ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ ពោធិ រាជកុមារោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិរុហតុ [អភិរូហតុ (ស្យា. កំ. បី.) អក្កមតុ (ចូឡវ. ២៦៨)], ភន្តេ, ភគវា ទុស្សានិ, អភិរុហតុ សុគតោ ទុស្សានិ; យំ មម អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភគវា តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ ពោធិ រាជកុមារោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិរុហតុ, ភន្តេ, ភគវា. ទុស្សានិ, អភិរុហតុ សុគតោ ទុស្សានិ; យំ មម អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

៣២៦. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អបលោកេសិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ពោធិំ រាជកុមារំ ឯតទវោច – ‘‘សំហរតុ, រាជកុមារ, ទុស្សានិ; ន ភគវា ចេលបដិកំ [ចេលបត្តិកំ (សី. បី.)] អក្កមិស្សតិ. បច្ឆិមំ ជនតំ តថាគតោ អនុកម្បតី’’តិ [អបលោកេតីតិ (សព្ពត្ថ)]. អថ ខោ ពោធិ រាជកុមារោ ទុស្សានិ សំហរាបេត្វា ឧបរិកោកនទបាសាទេ [ឧបរិកោកនទេ បាសាទេ (សី. បី. វិនយេច), ឧបរិកោកនទេ (ស្យា. កំ.)] អាសនានិ បញ្ញបេសិ. អថ ខោ ភគវា កោកនទំ បាសាទំ អភិរុហិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ ពោធិ រាជកុមារោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ ពោធិ រាជកុមារោ ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ពោធិ រាជកុមារោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយ្ហំ ខោ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘ន ខោ សុខេន សុខំ អធិគន្តព្ពំ, ទុក្ខេន ខោ សុខំ អធិគន្តព្ព’’’ន្តិ.

៣២៧. ‘‘មយ្ហម្បិ ខោ, រាជកុមារ, បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ សុខេន សុខំ អធិគន្តព្ពំ, ទុក្ខេន ខោ សុខំ អធិគន្តព្ព’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, អបរេន សមយេន ទហរោវ សមានោ សុសុកាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា អកាមកានំ មាតាបិតូនំ អស្សុមុខានំ រុទន្តានំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិំ. សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ កិំកុសលគវេសី [កិំកុសលំគវេសី (ក.)] អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ – ‘ឥច្ឆាមហំ, អាវុសោ កាលាម, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, រាជកុមារ, អាឡារោ កាលាមោ មំ ឯតទវោច – ‘វិហរតាយស្មា, តាទិសោ អយំ ធម្មោ យត្ថ វិញ្ញូ បុរិសោ នចិរស្សេវ សកំ អាចរិយកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិំ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, តាវតកេនេវ ឱដ្ឋបហតមត្តេន លបិតលាបនមត្តេន ញាណវាទញ្ច វទាមិ, ថេរវាទញ្ច ជានាមិ បស្សាមីតិ ច បដិជានាមិ, អហញ្ចេវ អញ្ញេ ច. តស្ស មយ្ហំ, រាជកុមារ, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ អាឡារោ កាលាមោ ឥមំ ធម្មំ កេវលំ សទ្ធាមត្តកេន សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេតិ; អទ្ធា អាឡារោ កាលាមោ ឥមំ ធម្មំ ជានំ បស្សំ វិហរតី’តិ.

‘‘អថ ខ្វាហំ, រាជកុមារ, យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ – ‘កិត្តាវតា នោ, អាវុសោ កាលាម, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសី’តិ [ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសីតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]? ឯវំ វុត្តេ, រាជកុមារ, អាឡារោ កាលាមោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ បវេទេសិ. តស្ស មយ្ហំ, រាជកុមារ, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ សទ្ធា, មយ្ហំបត្ថិ សទ្ធា; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ វីរិយំ…បេ… សតិ… សមាធិ… បញ្ញា, មយ្ហំបត្ថិ បញ្ញា. យំនូនាហំ យំ ធម្មំ អាឡារោ កាលាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេតិ តស្ស ធម្មស្ស សច្ឆិកិរិយាយ បទហេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ. អថ ខ្វាហំ, រាជកុមារ, យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ – ‘ឯត្តាវតា នោ, អាវុសោ កាលាម, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ? ‘ឯត្តាវតា ខោ អហំ, អាវុសោ, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមី’តិ. ‘អហម្បិ ខោ, អាវុសោ, ឯត្តាវតា ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ. ‘លាភា នោ, អាវុសោ, សុលទ្ធំ នោ, អាវុសោ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ តាទិសំ សព្រហ្មចារិំ បស្សាម. ឥតិ យាហំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមិ, តំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ. យំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ, តមហំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមិ. ឥតិ យាហំ ធម្មំ ជានាមិ តំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ; យំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ តមហំ ធម្មំ ជានាមិ. ឥតិ យាទិសោ អហំ, តាទិសោ តុវំ; យាទិសោ តុវំ តាទិសោ អហំ. ឯហិ ទានិ, អាវុសោ, ឧភោវ សន្តា ឥមំ គណំ បរិហរាមា’តិ. ឥតិ ខោ, រាជកុមារ, អាឡារោ កាលាមោ អាចរិយោ មេ សមានោ (អត្តនោ) [( ) នត្ថិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អន្តេវាសិំ មំ សមានំ អត្តនា [អត្តនោ (សី. បី.)] សមសមំ ឋបេសិ, ឧឡារាយ ច មំ បូជាយ បូជេសិ. តស្ស មយ្ហំ, រាជកុមារ, ឯតទហោសិ – ‘នាយំ ធម្មោ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, យាវទេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបបត្តិយា’តិ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, តំ ធម្មំ អនលង្ករិត្វា តស្មា ធម្មា និព្ពិជ្ជ អបក្កមិំ.

៣២៨. ‘‘សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, កិំកុសលគវេសី អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ យេន ឧទកោ [ឧទ្ទកោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘ឥច្ឆាមហំ, អាវុសោ [អាវុសោ រាម (សី. ស្យា. កំ. ក.) បស្ស ម. និ. ១.២៧៨ បាសរាសិសុត្តេ], ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, រាជកុមារ, ឧទកោ រាមបុត្តោ មំ ឯតទវោច – ‘វិហរតាយស្មា, តាទិសោ អយំ ធម្មោ យត្ថ វិញ្ញូ បុរិសោ នចិរស្សេវ សកំ អាចរិយកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិំ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, តាវតកេនេវ ឱដ្ឋបហតមត្តេន លបិតលាបនមត្តេន ញាណវាទញ្ច វទាមិ, ថេរវាទញ្ច ជានាមិ បស្សាមីតិ ច បដិជានាមិ, អហញ្ចេវ អញ្ញេ ច. តស្ស មយ្ហំ, រាជកុមារ, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ រាមោ ឥមំ ធម្មំ កេវលំ សទ្ធាមត្តកេន សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសិ; អទ្ធា រាមោ ឥមំ ធម្មំ ជានំ បស្សំ វិហាសី’តិ. អថ ខ្វាហំ, រាជកុមារ, យេន ឧទកោ រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘កិត្តាវតា នោ, អាវុសោ, រាមោ ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសី’តិ? ឯវំ វុត្តេ, រាជកុមារ, ឧទកោ រាមបុត្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ បវេទេសិ. តស្ស មយ្ហំ, រាជកុមារ, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ សទ្ធា, មយ្ហំបត្ថិ សទ្ធា; ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ វីរិយំ…បេ… សតិ… សមាធិ… បញ្ញា, មយ្ហំបត្ថិ បញ្ញា. យំនូនាហំ យំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេតិ តស្ស ធម្មស្ស សច្ឆិកិរិយាយ បទហេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ.

‘‘អថ ខ្វាហំ, រាជកុមារ, យេន ឧទកោ រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘ឯត្តាវតា នោ, អាវុសោ, រាមោ ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ? ‘ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, រាមោ ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ. ‘អហម្បិ ខោ, អាវុសោ, ឯត្តាវតា ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ. ‘លាភា នោ, អាវុសោ, សុលទ្ធំ នោ, អាវុសោ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ តាទិសំ សព្រហ្មចារិំ បស្សាម. ឥតិ យំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសិ តំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ. យំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ តំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសិ. ឥតិ យំ ធម្មំ រាមោ អភិញ្ញាសិ តំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ; យំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ តំ ធម្មំ រាមោ អភិញ្ញាសិ. ឥតិ យាទិសោ រាមោ អហោសិ តាទិសោ តុវំ, យាទិសោ តុវំ តាទិសោ រាមោ អហោសិ. ឯហិ ទានិ, អាវុសោ, តុវំ ឥមំ គណំ បរិហរា’តិ. ឥតិ ខោ, រាជកុមារ, ឧទកោ រាមបុត្តោ សព្រហ្មចារី មេ សមានោ អាចរិយដ្ឋានេ មំ ឋបេសិ, ឧឡារាយ ច មំ បូជាយ បូជេសិ. តស្ស មយ្ហំ, រាជកុមារ, ឯតទហោសិ – ‘នាយំ ធម្មោ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, យាវទេវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបបត្តិយា’តិ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, តំ ធម្មំ អនលង្ករិត្វា តស្មា ធម្មា និព្ពិជ្ជ អបក្កមិំ.

៣២៩. ‘‘សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, កិំកុសលគវេសី អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ, មគធេសុ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ, យេន ឧរុវេលា សេនានិគមោ តទវសរិំ. តត្ថទ្ទសំ រមណីយំ ភូមិភាគំ, បាសាទិកញ្ច វនសណ្ឌំ, នទីញ្ច សន្ទន្តិំ សេតកំ សុបតិត្ថំ, រមណីយំ សមន្តា ច គោចរគាមំ. តស្ស មយ្ហំ, រាជកុមារ, ឯតទហោសិ – ‘រមណីយោ វត, ភោ, ភូមិភាគោ, បាសាទិកោ ច វនសណ្ឌោ, នទិញ្ច សន្ទន្តិំ សេតកា សុបតិត្ថា, រមណីយា សមន្តា [សាមន្តា (?) បុរិមបិដ្ឋេបិ] ច គោចរគាមោ. អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយា’តិ. សោ ខោ អហំ, រាជកុមារ, តត្ថេវ និសីទិំ – ‘អលមិទំ បធានាយា’តិ. អបិស្សុ មំ, រាជកុមារ, តិស្សោ ឧបមា បដិភំសុ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា.

‘‘សេយ្យថាបិ, រាជកុមារ, អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ ឧទកេ និក្ខិត្តំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឧត្តរារណិំ អាទាយ – ‘អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេស្សាមិ, តេជោ បាតុករិស្សាមី’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, រាជកុមារ, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ ឧទកេ និក្ខិត្តំ ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេន្តោ [អភិមត្ថន្តោ (ស្យា. កំ. ក.)] អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេយ្យ, តេជោ បាតុករេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភន្តេ. តំ កិស្ស ហេតុ? អទុញ្ហិ, ភន្តេ, អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ តញ្ច បន ឧទកេ និក្ខិត្តំ, យាវទេវ ច បន សោ បុរិសោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, រាជកុមារ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា កាយេន ចេវ ចិត្តេន ច កាមេហិ អវូបកដ្ឋា វិហរន្តិ, យោ ច នេសំ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបិបាសា កាមបរិឡាហោ សោ ច អជ្ឈត្តំ ន សុប្បហីនោ ហោតិ, ន សុប្បដិប្បស្សទ្ធោ. ឱបក្កមិកា ចេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, អភព្ពាវ តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. នោ ចេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, អភព្ពាវ តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. អយំ ខោ មំ, រាជកុមារ, បឋមា ឧបមា បដិភាសិ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា.