៧. បិយជាតិកសុត្តំ

៣៥៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស គហបតិស្ស ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ កាលង្កតោ ហោតិ. តស្ស កាលំកិរិយាយ នេវ កម្មន្តា បដិភន្តិ ន ភត្តំ បដិភាតិ. សោ អាឡាហនំ គន្ត្វា កន្ទតិ – ‘‘កហំ, ឯកបុត្តក, កហំ, ឯកបុត្តកា’’តិ! អថ ខោ សោ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ តំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ តេ, គហបតិ, សកេ ចិត្តេ ឋិតស្ស ឥន្ទ្រិយានិ, អត្ថិ តេ ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញថត្ត’’ន្តិ. ‘‘កិញ្ហិ មេ, ភន្តេ, ឥន្ទ្រិយានំ នាញ្ញថត្តំ ភវិស្សតិ; មយ្ហញ្ហិ, ភន្តេ, ឯកបុត្តោ បិយោ មនាបោ កាលង្កតោ. តស្ស កាលំកិរិយាយ នេវ កម្មន្តា បដិភន្តិ, ន ភត្តំ បដិភាតិ. សោហំ អាឡាហនំ គន្ត្វា កន្ទាមិ – ‘កហំ, ឯកបុត្តក, កហំ, ឯកបុត្តកា’’’តិ! ‘‘ឯវមេតំ, គហបតិ, ឯវមេតំ, គហបតិ [ឯវមេតំ គហបតិ (បី. សកិទេវ), ឯវមេវ (សី. សកិទេវ)]! បិយជាតិកា ហិ, គហបតិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’’តិ. ‘‘កស្ស ខោ [កិស្ស នុ ខោ (សី.)] នាមេតំ, ភន្តេ, ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’តិ? បិយជាតិកា ហិ ខោ, ភន្តេ, អានន្ទសោមនស្សា បិយប្បភវិកា’’តិ. អថ ខោ សោ គហបតិ ភគវតោ ភាសិតំ អនភិនន្ទិត្វា បដិក្កោសិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

៣៥៤. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា អក្ខធុត្តា ភគវតោ អវិទូរេ អក្ខេហិ ទិព្ពន្តិ. អថ ខោ សោ គហបតិ យេន តេ អក្ខធុត្តា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អក្ខធុត្តេ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភោន្តោ, យេន សមណោ គោតមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា សមណំ គោតមំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ មំ, ភោន្តោ, សមណោ គោតមោ ឯតទវោច – ‘ន ខោ តេ, គហបតិ, សកេ ចិត្តេ ឋិតស្ស ឥន្ទ្រិយានិ, អត្ថិ តេ ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញថត្ត’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភោន្តោ, សមណំ គោតមំ ឯតទវោចំ – ‘កិញ្ហិ មេ, ភន្តេ, ឥន្ទ្រិយានំ នាញ្ញថត្តំ ភវិស្សតិ; មយ្ហញ្ហិ, ភន្តេ, ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ កាលង្កតោ. តស្ស កាលំកិរិយាយ នេវ កម្មន្តា បដិភន្តិ, ន ភត្តំ បដិភាតិ. សោហំ អាឡាហនំ គន្ត្វា កន្ទាមិ – កហំ, ឯកបុត្តក, កហំ, ឯកបុត្តកា’តិ! ‘ឯវមេតំ, គហបតិ, ឯវមេតំ, គហបតិ! បិយជាតិកា ហិ, គហបតិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’តិ. ‘កស្ស ខោ នាមេតំ, ភន្តេ, ឯវំ ភវិស្សតិ – បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា? បិយជាតិកា ហិ ខោ, ភន្តេ, អានន្ទសោមនស្សា បិយប្បភវិកា’តិ. អថ ខ្វាហំ, ភោន្តោ, សមណស្ស គោតមស្ស ភាសិតំ អនភិនន្ទិត្វា បដិក្កោសិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិ’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេតំ, គហបតិ, ឯវមេតំ, គហបតិ! បិយជាតិកា ហិ, គហបតិ, អានន្ទសោមនស្សា បិយប្បភវិកា’’តិ. អថ ខោ សោ គហបតិ ‘‘សមេតិ មេ អក្ខធុត្តេហី’’តិ បក្កាមិ. អថ ខោ ឥទំ កថាវត្ថុ អនុបុព្ពេន រាជន្តេបុរំ បាវិសិ.

៣៥៥. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ មល្លិកំ ទេវិំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥទំ តេ, មល្លិកេ, សមណេន គោតមេន ភាសិតំ – ‘បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’’’តិ. ‘‘សចេតំ, មហារាជ, ភគវតា ភាសិតំ, ឯវមេត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ បនាយំ មល្លិកា យញ្ញទេវ សមណោ គោតមោ ភាសតិ តំ តទេវស្ស អព្ភនុមោទតិ’’. ‘‘សចេតំ, មហារាជ, ភគវតា ភាសិតំ ឯវមេតន្តិ. សេយ្យថាបិ នាម, យញ្ញទេវ អាចរិយោ អន្តេវាសិស្ស ភាសតិ តំ តទេវស្ស អន្តេវាសី អព្ភនុមោទតិ – ‘ឯវមេតំ, អាចរិយ, ឯវមេតំ, អាចរិយា’’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ ត្វំ, មល្លិកេ, យញ្ញទេវ សមណោ គោតមោ ភាសតិ តំ តទេវស្ស អព្ភនុមោទសិ’’. ‘‘សចេតំ, មហារាជ, ភគវតា ភាសិតំ ឯវមេត’’ន្តិ. ‘‘ចរបិ, រេ មល្លិកេ, វិនស្សា’’តិ. អថ ខោ មល្លិកា ទេវី នាឡិជង្ឃំ ព្រាហ្មណំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, យេន ភគវា តេនុបសង្កម; ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទាហិ, អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆ – ‘មល្លិកា, ភន្តេ, ទេវី ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតិ, អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតី’តិ. ឯវញ្ច វទេហិ – ‘ភាសិតា នុ ខោ, ភន្តេ, ភគវតា ឯសា វាចា – បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’តិ. យថា តេ ភគវា ព្យាករោតិ តំ សាធុកំ ឧគ្គហេត្វា មម អារោចេយ្យាសិ. ន ហិ តថាគតា វិតថំ ភណន្តី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភោតី’’តិ ខោ នាឡិជង្ឃោ ព្រាហ្មណោ មល្លិកាយ ទេវិយា បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ នាឡិជង្ឃោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មល្លិកា, ភោ គោតម, ទេវី ភោតោ គោតមស្ស បាទេ សិរសា វន្ទតិ; អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតិ; ឯវញ្ច វទេតិ – ‘ភាសិតា នុ ខោ, ភន្តេ, ភគវតា ឯសា វាចា – បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’’’តិ.

៣៥៦. ‘‘ឯវមេតំ, ព្រាហ្មណ, ឯវមេតំ, ព្រាហ្មណ! បិយជាតិកា ហិ, ព្រាហ្មណ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកាតិ. តទមិនាបេតំ, ព្រាហ្មណ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា. ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរិស្សា ឥត្ថិយា មាតា កាលមកាសិ. សា តស្សា កាលកិរិយាយ ឧម្មត្តិកា ខិត្តចិត្តា រថិកាយ រថិកំ [រថិយាយ រថិយំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អបិ មេ មាតរំ អទ្ទស្សថ [អទ្ទសថ (សី. បី.)], អបិ មេ មាតរំ អទ្ទស្សថា’តិ? ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, ព្រាហ្មណ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកាតិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរិស្សា ឥត្ថិយា បិតា កាលមកាសិ… ភាតា កាលមកាសិ… ភគិនី កាលមកាសិ… បុត្តោ កាលមកាសិ… ធីតា កាលមកាសិ… សាមិកោ កាលមកាសិ. សា តស្ស កាលកិរិយាយ ឧម្មត្តិកា ខិត្តចិត្តា រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អបិ មេ សាមិកំ អទ្ទស្សថ, អបិ មេ សាមិកំ អទ្ទស្សថា’តិ? ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, ព្រាហ្មណ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកាតិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស មាតា កាលមកាសិ. សោ តស្សា កាលកិរិយាយ ឧម្មត្តកោ ខិត្តចិត្តោ រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អបិ មេ មាតរំ អទ្ទស្សថ, អបិ មេ មាតរំ អទ្ទស្សថា’តិ? ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, ព្រាហ្មណ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកាតិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស បិតា កាលមកាសិ… ភាតា កាលមកាសិ… ភគិនី កាលមកាសិ… បុត្តោ កាលមកាសិ… ធីតា កាលមកាសិ… បជាបតិ កាលមកាសិ. សោ តស្សា កាលកិរិយាយ ឧម្មត្តកោ ខិត្តចិត្តោ រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘អបិ មេ បជាបតិំ អទ្ទស្សថ, អបិ មេ បជាបតិំ អទ្ទស្សថា’តិ? ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, ព្រាហ្មណ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកាតិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ព្រាហ្មណ, ឥមិស្សាយេវ សាវត្ថិយា អញ្ញតរា ឥត្ថី ញាតិកុលំ អគមាសិ. តស្សា តេ ញាតកា សាមិកំ [សាមិកា (សី.)] អច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញស្ស ទាតុកាមា. សា ច តំ ន ឥច្ឆតិ. អថ ខោ សា ឥត្ថី សាមិកំ ឯតទវោច – ‘ឥមេ, មំ [មម (ស្យា. កំ. បី.)], អយ្យបុត្ត, ញាតកា ត្វំ [តយា (សី.), តំ (ស្យា. កំ. បី.)] អច្ឆិន្ទិត្វា អញ្ញស្ស ទាតុកាមា. អហញ្ច តំ ន ឥច្ឆាមី’តិ. អថ ខោ សោ បុរិសោ តំ ឥត្ថិំ ទ្វិធា ឆេត្វា អត្តានំ ឧប្ផាលេសិ [ឧប្បាដេសិ (សី. បី.), ឱផារេសិ (ក.)] – ‘ឧភោ បេច្ច ភវិស្សាមា’តិ. ឥមិនាបិ ខោ ឯតំ, ព្រាហ្មណ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’’តិ.

៣៥៧. អថ ខោ នាឡិជង្ឃោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន មល្លិកា ទេវី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា យាវតកោ អហោសិ ភគវតា សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ មល្លិកាយ ទេវិយា អារោចេសិ. អថ ខោ មល្លិកា ទេវី យេន រាជា បសេនទិ កោសលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ឯតទវោច – ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, បិយា តេ វជិរី កុមារី’’តិ? ‘‘ឯវំ, មល្លិកេ, បិយា មេ វជិរី កុមារី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, វជិរិយា តេ កុមារិយា វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘វជិរិយា មេ, មល្លិកេ, កុមារិយា វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ជីវិតស្សបិ សិយា អញ្ញថត្តំ, កិំ បន មេ ន ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, បិយា តេ វាសភា ខត្តិយា’’តិ? ‘‘ឯវំ, មល្លិកេ, បិយា មេ វាសភា ខត្តិយា’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, វាសភាយ តេ ខត្តិយាយ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘វាសភាយ មេ, មល្លិកេ, ខត្តិយាយ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ជីវិតស្សបិ សិយា អញ្ញថត្តំ, កិំ បន មេ ន ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, បិយោ តេ វិដដូភោ [វិឌូឌភោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សេនាបតី’’តិ? ‘‘ឯវំ, មល្លិកេ, បិយោ មេ វិដដូភោ សេនាបតី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, វិដដូភស្ស តេ សេនាបតិស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘វិដដូភស្ស មេ, មល្លិកេ, សេនាបតិស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ជីវិតស្សបិ សិយា អញ្ញថត្តំ, កិំ បន មេ ន ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, បិយា តេ អហ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, មល្លិកេ, បិយា មេសិ ត្វ’’ន្តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, មយ្ហំ តេ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘តុយ្ហញ្ហិ មេ, មល្លិកេ, វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ជីវិតស្សបិ សិយា អញ្ញថត្តំ, កិំ បន មេ ន ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, បិយា តេ កាសិកោសលា’’តិ? ‘‘ឯវំ, មល្លិកេ, បិយា មេ កាសិកោសលា. កាសិកោសលានំ, មល្លិកេ, អានុភាវេន កាសិកចន្ទនំ បច្ចនុភោម, មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារេមា’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, កាសិកោសលានំ តេ វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘កាសិកោសលានញ្ហិ, មល្លិកេ, វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ជីវិតស្សបិ សិយា អញ្ញថត្តំ, កិំ បន មេ ន ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ? ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘បិយជាតិកា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភវិកា’’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, មល្លិកេ, អព្ភុតំ, មល្លិកេ! យាវញ្ច សោ ភគវា បញ្ញាយ អតិវិជ្ឈ មញ្ញេ [បដិវិជ្ឈ បញ្ញាយ (ក.)] បស្សតិ. ឯហិ, មល្លិកេ, អាចមេហី’’តិ [អាចាមេហីតិ (សី. បី.)]. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ.

បិយជាតិកសុត្តំ និដ្ឋិតំ សត្តមំ.