២. រដ្ឋបាលសុត្តំ

២៩៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កុរូសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកំ [ថូលកោដ្ឋិកំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] នាម កុរូនំ និគមោ តទវសរិ. អស្សោសុំ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា [ថូលកោដ្ឋិតកា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ព្រាហ្មណគហបតិកា – ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ កុរូសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ថុល្លកោដ្ឋិកំ អនុប្បត្តោ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ. អថ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា ព្រាហ្មណគហបតិកា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អប្បេកច្ចេ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ ភគវតោ សន្តិកេ នាមគោត្តំ សាវេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ; អប្បេកច្ចេ តុណ្ហីភូតា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកេ ព្រាហ្មណគហបតិកេ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ.

២៩៤. តេន ខោ បន សមយេន រដ្ឋបាលោ នាម កុលបុត្តោ តស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស [អគ្គកុលិកស្ស (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បុត្តោ តិស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘យថា យថា ខ្វាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ [យថា យថា ខោ ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ (សី.)], នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ថុល្លកោដ្ឋិកា ព្រាហ្មណគហបតិកា ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ អចិរបក្កន្តេសុ ថុល្លកោដ្ឋិកេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យថា យថាហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទំ. បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ [ឯត្ថ ‘‘លភេយ្យាហំ…បេ… ឧបសម្បទំ’’តិ វាក្យទ្វយំ សព្ពេសុបិ មូលបោត្ថកេសុ ទិស្សតិ, បារាជិកបាឡិយំ បន សុទិន្នភាណវារេ ឯតំ នត្ថិ. ‘‘បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ ឥទំ បន វាក្យំ មរម្មបោត្ថកេ យេវ ទិស្សតិ, បារាជិកបាឡិយញ្ច តទេវ អត្ថិ]. ‘‘អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វំ, រដ្ឋបាល, មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ‘‘ន ខោហំ, ភន្តេ, អនុញ្ញាតោ មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. ‘‘ន ខោ, រដ្ឋបាល, តថាគតា អននុញ្ញាតំ មាតាបិតូហិ បុត្តំ បព្ពាជេន្តី’’តិ. ‘‘ស្វាហំ, ភន្តេ, តថា ករិស្សាមិ យថា មំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ.

២៩៥. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘អម្មតាតា, យថា យថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. ឥច្ឆាមហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. អនុជានាថ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ [សុខបរិហតោ (ស្យា. កំ. ក.) (ឯហិ ត្វំ តាត រដ្ឋបាល ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេ ហិ ច, ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ, ន តំ មយំ អនុជានាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ,) សព្ពត្ថ ទិស្សតិ, សុទិន្នកណ្ឌេ បន នត្ថិ, អដ្ឋកថាសុបិ ន ទស្សិតំ]. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘អម្មតាតា, យថា យថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. ឥច្ឆាមហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតុំ. អនុជានាថ មំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ?

២៩៦. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ – ‘‘ន មំ មាតាបិតរោ អនុជានន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ តត្ថេវ អនន្តរហិតាយ ភូមិយា និបជ្ជិ – ‘‘ឥធេវ មេ មរណំ ភវិស្សតិ បព្ពជ្ជា វា’’តិ. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឯកម្បិ ភត្តំ ន ភុញ្ជិ, ទ្វេបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, តីណិបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, ចត្តារិបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, បញ្ចបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, ឆបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ, សត្តបិ ភត្តានិ ន ភុញ្ជិ. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ, ទុក្ខស្ស ជានាសិ [‘‘មរណេនបិ តេ…បេ… បព្ពជ្ជាយា’’តិ វាក្យទ្វយំ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ ទុតិយដ្ឋានេ យេវ ទិស្សតិ, បារាជិកបាឡិយំ បន បឋមដ្ឋានេ យេវ ទិស្សតិ. តស្មា ឥធ ទុតិយដ្ឋានេ បុនាគតំ អធិកំ វិយ ទិស្សតិ]. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. ឧដ្ឋេហិ, តាត រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ. ន តំ មយំ អនុជានាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ [‘‘មរណេនបិ តេ…បេ… បព្ពជាយា’’តិ វាក្យទ្វយំ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ ទុតិយដ្ឋានេ យេវ ទិស្សតិ, បារាជិកបាឡិយំ បន បឋមដ្ឋានេ យេវ ទិស្សតិ. តស្មា ឥធ ទុតិយដ្ឋានេ បុនាគតំ អធិកំ វិយ ទិស្សតិ]. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ…បេ… ទុតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, តាត រដ្ឋបាល, អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ. ន ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម, កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. ឧដ្ឋេហិ, តាត រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ. ន តំ មយំ អនុជានាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. មរណេនបិ តេ មយំ អកាមកា វិនា ភវិស្សាម. កិំ បន មយំ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សាម អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ.

២៩៧. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ [ត្វំ ខោ (សី. បី.)], សម្ម រដ្ឋបាល, មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ. ន ត្វំ, សម្ម រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ. មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ. កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច; ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ. ន តំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ [អនុជានន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ. កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ… តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, សម្ម រដ្ឋបាល, មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិភតោ, ន ត្វំ, សម្ម រដ្ឋបាល, កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ, មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ. កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ? ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល, ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច, ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ. ន តំ មាតាបិតរោ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, មរណេនបិ តេ មាតាបិតរោ អកាមកា វិនា ភវិស្សន្តិ. កិំ បន តេ តំ ជីវន្តំ អនុជានិស្សន្តិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? តតិយម្បិ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ.

២៩៨. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស មាតាបិតរោ ឯតទវោចុំ – ‘‘អម្មតាតា, ឯសោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តត្ថេវ អនន្តរហិតាយ ភូមិយា និបន្នោ – ‘ឥធេវ មេ មរណំ ភវិស្សតិ បព្ពជ្ជា វា’តិ. សចេ តុម្ហេ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ នានុជានិស្សថ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, តត្ថេវ [តត្ថេវស្ស (សី.)] មរណំ អាគមិស្សតិ. សចេ បន តុម្ហេ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អនុជានិស្សថ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, បព្ពជិតម្បិ នំ ទក្ខិស្សថ. សចេ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ នាភិរមិស្សតិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ, កា តស្ស [កា ចស្ស (សី.)] អញ្ញា គតិ ភវិស្សតិ? ឥធេវ បច្ចាគមិស្សតិ. អនុជានាថ រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. ‘‘អនុជានាម, តាតា, រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. បព្ពជិតេន ច បន [បន តេ (ស្យា. កំ. ក.)] មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតព្ពា’’តិ. អថ ខោ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស សហាយកា យេន រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា រដ្ឋបាលំ កុលបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឧដ្ឋេហិ, សម្ម រដ្ឋបាល [‘‘ត្វំ ខោសិ សម្ម រដ្ឋបាល មាតាបិតូនំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ សុខេធិតោ សុខបរិហតោ, ន ត្វំ សម្ម រដ្ឋបាល កស្សចិ ទុក្ខស្ស ជានាសិ, ឧដ្ឋេហិ សម្ម រដ្ឋបាល ភុញ្ជ ច បិវ ច បរិចារេហិ ច, ភុញ្ជន្តោ បិវន្តោ បរិចារេន្តោ កាមេ បរិភុញ្ជន្តោ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អភិរមស្សុ, (សី. បី. ក.)], អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. បព្ពជិតេន ច បន តេ មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតព្ពា’’តិ.

២៩៩. អថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ឧដ្ឋហិត្វា ពលំ គាហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អនុញ្ញាតោ អហំ, ភន្តេ, មាតាបិតូហិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ. បព្ពាជេតុ មំ ភគវា’’តិ. អលត្ថ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ. អថ ខោ ភគវា អចិរូបសម្បន្នេ អាយស្មន្តេ រដ្ឋបាលេ អឌ្ឍមាសូបសម្បន្នេ ថុល្លកោដ្ឋិកេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ខោ បនាយស្មា រដ្ឋបាលោ អរហតំ អហោសិ.

អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, មាតាបិតរោ ឧទ្ទស្សេតុំ, សចេ មំ ភគវា អនុជានាតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ចេតសា ចេតោ បរិច្ច [ចេតោបរិវិតក្កំ (សី. បី.)] មនសាកាសិ. យថា [យទា (សី. បី.)] ភគវា អញ្ញាសិ – ‘‘អភព្ពោ ខោ រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិតុ’’ន្តិ, អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច – ‘‘យស្សទានិ ត្វំ, រដ្ឋបាល, កាលំ មញ្ញសី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ថុល្លកោដ្ឋិកោ តទវសរិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ថុល្លកោដ្ឋិកេ វិហរតិ រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគចីរេ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ថុល្លកោដ្ឋិកំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ថុល្លកោដ្ឋិកេ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ យេន សកបិតុ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា មជ្ឈិមាយ ទ្វារសាលាយ ឧល្លិខាបេតិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ឯតទវោច – ‘‘ឥមេហិ មុណ្ឌកេហិ សមណកេហិ អម្ហាកំ ឯកបុត្តកោ បិយោ មនាបោ បព្ពាជិតោ’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ សកបិតុ និវេសនេ នេវ ទានំ អលត្ថ ន បច្ចក្ខានំ; អញ្ញទត្ថុ អក្កោសមេវ អលត្ថ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ ឆឌ្ឌេតុកាមា ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តំ ញាតិទាសិំ ឯតទវោច – ‘‘សចេតំ, ភគិនិ, ឆឌ្ឌនីយធម្មំ, ឥធ មេ បត្តេ អាកិរា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី តំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បត្តេ អាកិរន្តី ហត្ថានញ្ច បាទានញ្ច សរស្ស ច និមិត្តំ អគ្គហេសិ.

៣០០. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិទាសី យេនាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតរំ ឯតទវោច – ‘‘យគ្ឃេយ្យេ, ជានេយ្យាសិ – ‘អយ្យបុត្តោ រដ្ឋបាលោ អនុប្បត្តោ’’’តិ. ‘‘សចេ, ជេ, សច្ចំ ភណសិ, អទាសិំ តំ ករោមី’’តិ [សច្ចំ វទសិ, អទាសី ភវសីតិ (សី. បី.), សច្ចំ វទសិ, អទាសី ភវិស្សសិ (ក.)]. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស មាតា យេនាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតរំ ឯតទវោច – ‘‘យគ្ឃេ, គហបតិ, ជានេយ្យាសិ – ‘រដ្ឋបាលោ កិរ កុលបុត្តោ អនុប្បត្តោ’’’តិ? តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តំ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ អញ្ញតរំ កុដ្ដមូលំ [កុឌ្ឌំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] និស្សាយ បរិភុញ្ជតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា យេនាយស្មា រដ្ឋបាលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច – ‘‘អត្ថិ នាម, តាត រដ្ឋបាល, អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ បរិភុញ្ជិស្សសិ? ននុ, តាត រដ្ឋបាល, សកំ គេហំ គន្តព្ព’’ន្តិ? ‘‘កុតោ នោ, គហបតិ, អម្ហាកំ គេហំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតានំ? អនគារា មយំ, គហបតិ. អគមម្ហ ខោ តេ, គហបតិ, គេហំ, តត្ថ នេវ ទានំ អលត្ថម្ហ ន បច្ចក្ខានំ; អញ្ញទត្ថុ អក្កោសមេវ អលត្ថម្ហា’’តិ. ‘‘ឯហិ, តាត រដ្ឋបាល, ឃរំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘អលំ, គហបតិ, កតំ មេ អជ្ជ ភត្តកិច្ចំ’’. ‘‘តេន ហិ, តាត រដ្ឋបាល, អធិវាសេហិ ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ. អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា យេន សកំ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មហន្តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ជំ ការាបេត្វា កិលញ្ជេហិ បដិច្ឆាទេត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បុរាណទុតិយិកា អាមន្តេសិ – ‘‘ឯថ តុម្ហេ, វធុយោ, យេន អលង្ការេន អលង្កតា បុព្ពេ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស បិយា ហោថ មនាបា តេន អលង្ការេន អលង្ករោថា’’តិ.

៣០១. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស កាលំ អារោចេសិ – ‘‘កាលោ, តាត រដ្ឋបាល, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សកបិតុ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ជំ វិវរាបេត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ តេ, តាត រដ្ឋបាល, មាតុ មត្តិកំ ធនំ, អញ្ញំ បេត្តិកំ, អញ្ញំ បិតាមហំ. សក្កា, តាត រដ្ឋបាល, ភោគេ ច ភុញ្ជិតុំ បុញ្ញានិ ច កាតុំ. ឯហិ ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល [រដ្ឋបាល សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ (សព្ពត្ថ)], ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ បុញ្ញានិ ច ករោហី’’តិ. ‘‘សចេ មេ ត្វំ, គហបតិ, វចនំ ករេយ្យាសិ, ឥមំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ជំ សកដេ អារោបេត្វា និព្ពាហាបេត្វា មជ្ឈេគង្គាយ នទិយា សោតេ ឱបិលាបេយ្យាសិ. តំ កិស្ស ហេតុ? យេ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ ហិ តេ, គហបតិ, តតោនិទានំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា’’តិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បុរាណទុតិយិកា បច្ចេកំ បាទេសុ គហេត្វា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កីទិសា នាម តា, អយ្យបុត្ត, អច្ឆរាយោ យាសំ ត្វំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរសី’’តិ? ‘‘ន ខោ មយំ, ភគិនី, អច្ឆរានំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរាមា’’តិ. ‘‘ភគិនិវាទេន នោ អយ្យបុត្តោ រដ្ឋបាលោ សមុទាចរតី’’តិ តា តត្ថេវ មុច្ឆិតា បបតិំសុ. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ បិតរំ ឯតទវោច – ‘‘សចេ, គហបតិ, ភោជនំ ទាតព្ពំ, ទេថ; មា នោ វិហេឋេថា’’តិ. ‘‘ភុញ្ជ, តាត រដ្ឋបាល, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បិតា អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ.

៣០២. អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ភុត្តាវី ឱនីតបត្តបាណី ឋិតកោវ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘បស្ស ចិត្តីកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ.

‘‘បស្ស ចិត្តីកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច;

អដ្ឋិ តចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេភិ សោភតិ.

‘‘អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អដ្ឋាបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អញ្ជនីវ នវា [អញ្ជនីវណ្ណវា (ក.)] ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាករំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម [គច្ឆាមិ (ស្យា. ក.)], កន្ទន្តេ មិគពន្ធកេ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា រដ្ឋបាលោ ឋិតកោវ ឥមា គាថា ភាសិត្វា យេន រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគចីរំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ.

៣០៣. អថ ខោ រាជា កោរព្យោ មិគវំ អាមន្តេសិ – ‘‘សោធេហិ, សម្ម មិគវ, មិគចីរំ ឧយ្យានភូមិំ; គច្ឆាម សុភូមិំ ទស្សនាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ មិគវោ រញ្ញោ កោរព្យស្ស បដិស្សុត្វា មិគចីរំ សោធេន្តោ អទ្ទស អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នំ. ទិស្វាន យេន រាជា កោរព្យោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ កោរព្យំ ឯតទវោច – ‘‘សុទ្ធំ ខោ តេ, ទេវ, មិគចីរំ. អត្ថិ ចេត្ថ រដ្ឋបាលោ នាម កុលបុត្តោ ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស បុត្តោ យស្ស ត្វំ អភិណ្ហំ កិត្តយមានោ អហោសិ, សោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, សម្ម មិគវ, អលំ ទានជ្ជ ឧយ្យានភូមិយា. តមេវ ទានិ មយំ ភវន្តំ រដ្ឋបាលំ បយិរុបាសិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ រាជា កោរព្យោ ‘‘យំ តត្ថ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយត្តំ តំ សព្ពំ វិស្សជ្ជេថា’’តិ វត្វា ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា ភទ្រំ យានំ អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ ថុល្លកោដ្ឋិកម្ហា និយ្យាសិ មហច្ចរាជានុភាវេន [មហច្ចា រាជានុភាវេន (សី.)] អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ទស្សនាយ. យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ ឧស្សដាយ ឧស្សដាយ បរិសាយ យេនាយស្មា រដ្ឋបាលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា រដ្ឋបាលេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ រាជា កោរព្យោ អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ ភវំ រដ្ឋបាល ហត្ថត្ថរេ [កដ្ឋត្ថរេ (ស្យា. កំ.)] និសីទតូ’’តិ. ‘‘អលំ, មហារាជ, និសីទ ត្វំ; និសិន្នោ អហំ សកេ អាសនេ’’តិ. និសីទិ រាជា កោរព្យោ បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ ខោ រាជា កោរព្យោ អាយស្មន្តំ រដ្ឋបាលំ ឯតទវោច –

៣០៤. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភោ រដ្ឋបាល, បារិជុញ្ញានិ យេហិ បារិជុញ្ញេហិ សមន្នាគតា ឥធេកច្ចេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ. កតមានិ ចត្តារិ? ជរាបារិជុញ្ញំ, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ, ភោគបារិជុញ្ញំ, ញាតិបារិជុញ្ញំ. កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ជរាបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ ជិណ្ណោ ហោតិ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ឯតរហិ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ. ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ [ផាតិកត្តុំ (សី.)]. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ តេន ជរាបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ជរាបារិជុញ្ញំ. ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឯតរហិ ទហរោ យុវា សុសុកាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា. តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ជរាបារិជុញ្ញំ នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?

‘‘កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោម្ហិ ឯតរហិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ តេន ព្យាធិបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ. ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឯតរហិ អប្បាពាធោ អប្បាតង្កោ សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតោ នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយ. តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ព្យាធិបារិជុញ្ញំ នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?

‘‘កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ភោគបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចោ អឌ្ឍោ ហោតិ មហទ្ធនោ មហាភោគោ. តស្ស តេ ភោគា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អហំ ខោ បុព្ពេ អឌ្ឍោ អហោសិំ មហទ្ធនោ មហាភោគោ. តស្ស មេ តេ ភោគា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គតា. ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ តេន ភោគបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ភោគបារិជុញ្ញំ. ភវំ ខោ បន រដ្ឋបាលោ ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស បុត្តោ. តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ភោគបារិជុញ្ញំ នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?

‘‘កតមញ្ច, ភោ រដ្ឋបាល, ញាតិបារិជុញ្ញំ? ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯកច្ចស្ស ពហូ ហោន្តិ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា. តស្ស តេ ញាតកា អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘មមំ ខោ បុព្ពេ ពហូ អហេសុំ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា. តស្ស មេ តេ អនុបុព្ពេន បរិក្ខយំ គតា. ន ខោ បន មយា សុករំ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ តេន ញាតិបារិជុញ្ញេន សមន្នាគតោ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភោ រដ្ឋបាល, ញាតិបារិជុញ្ញំ. ភោតោ ខោ បន រដ្ឋបាលស្ស ឥមស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ ពហូ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា. តំ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស ញាតិបារិជុញ្ញំ នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ?

‘‘ឥមានិ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ចត្តារិ បារិជុញ្ញានិ, យេហិ បារិជុញ្ញេហិ សមន្នាគតា ឥធេកច្ចេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ. តានិ ភោតោ រដ្ឋបាលស្ស នត្ថិ. កិំ ភវំ រដ្ឋបាលោ ញត្វា វា ទិស្វា វា សុត្វា វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ?

៣០៥. ‘‘អត្ថិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា, យេ អហំ [យមហំ (ស្យា. កំ. ក.)] ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. កតមេ ចត្តារោ? ‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ’តិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន បឋមោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ’តិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទុតិយោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយ’ន្តិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន តតិយោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’តិ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចតុត្ថោ ធម្មុទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា, យេ អហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ.

៣០៦. ‘‘‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ’តិ – ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ. ឥមស្ស, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ត្វំ វីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ បណ្ណវីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ ហត្ថិស្មិម្បិ កតាវី អស្សស្មិម្បិ កតាវី រថស្មិម្បិ កតាវី ធនុស្មិម្បិ កតាវី ថរុស្មិម្បិ កតាវី ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ’’តិ? ‘‘អហោសិំ អហំ, ភោ រដ្ឋបាល, វីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ បណ្ណវីសតិវស្សុទ្ទេសិកោបិ ហត្ថិស្មិម្បិ កតាវី អស្សស្មិម្បិ កតាវី រថស្មិម្បិ កតាវី ធនុស្មិម្បិ កតាវី ថរុស្មិម្បិ កតាវី ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ. អប្បេកទាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥទ្ធិមាវ មញ្ញេ ន [ឥទ្ធិមា មញ្ញេ ន (ស្យា. កំ.), ឥទ្ធិមា ច មញ្ញេ (សី.), ន វិយ មញ្ញេ (ក.)] អត្តនោ ពលេន សមសមំ សមនុបស្សាមី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឯវមេវ ត្វំ ឯតរហិ ឩរុពលី ពាហុពលី អលមត្តោ សង្គាមាវចរោ’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ រដ្ឋបាល. ឯតរហិ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ មហល្លកោ អទ្ធគតោ វយោអនុប្បត្តោ អាសីតិកោ មេ វយោ វត្តតិ. អប្បេកទាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ‘ឥធ បាទំ ករិស្សាមី’តិ អញ្ញេនេវ បាទំ ករោមី’’តិ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ’តិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន – ‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ’តិ. ឧបនិយ្យតិ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អទ្ធុវោ.

‘‘សំវិជ្ជន្តេ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ ហត្ថិកាយាបិ អស្សកាយាបិ រថកាយាបិ បត្តិកាយាបិ, អម្ហាកំ អាបទាសុ បរិយោធាយ វត្តិស្សន្តិ. ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ’តិ – ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ. ឥមស្ស បន, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, អត្ថិ តេ កោចិ អនុសាយិកោ អាពាធោ’’តិ? ‘‘អត្ថិ មេ, ភោ រដ្ឋបាល, អនុសាយិកោ អាពាធោ. អប្បេកទា មំ, ភោ រដ្ឋបាល, មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា បរិវារេត្វា ឋិតា ហោន្តិ – ‘ឥទានិ រាជា កោរព្យោ កាលំ ករិស្សតិ, ឥទានិ រាជា កោរព្យោ កាលំ ករិស្សតី’’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, លភសិ ត្វំ តេ មិត្តាមច្ចេ ញាតិសាលោហិតេ – ‘អាយន្តុ មេ ភោន្តោ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា, សព្ពេវ សន្តា ឥមំ វេទនំ សំវិភជថ, យថាហំ លហុកតរិកំ វេទនំ វេទិយេយ្យ’ន្តិ – ឧទាហុ ត្វំយេវ តំ វេទនំ វេទិយសី’’តិ? ‘‘នាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, លភាមិ តេ មិត្តាមច្ចេ ញាតិសាលោហិតេ – ‘អាយន្តុ មេ ភោន្តោ មិត្តាមច្ចា ញាតិសាលោហិតា, សព្ពេវ សន្តា ឥមំ វេទនំ សំវិភជថ, យថាហំ លហុកតរិកំ វេទនំ វេទិយេយ្យ’ន្តិ. អថ ខោ អហមេវ តំ វេទនំ វេទិយាមី’’តិ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ’តិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន – ‘អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ’តិ. អតាណោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អនភិស្សរោ.

‘‘សំវិជ្ជតិ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ បហូតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ភូមិគតញ្ច វេហាសគតញ្ច. ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយ’ន្តិ – ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ. ឥមស្ស បន, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យថា ត្វំ ឯតរហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេសិ, លច្ឆសិ ត្វំ បរត្ថាបិ – ‘ឯវមេវាហំ ឥមេហេវ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមី’តិ, ឧទាហុ អញ្ញេ ឥមំ ភោគំ បដិបជ្ជិស្សន្តិ, ត្វំ បន យថាកម្មំ គមិស្សសី’’តិ? ‘‘យថាហំ, ភោ រដ្ឋបាល, ឯតរហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមិ, នាហំ លច្ឆាមិ បរត្ថាបិ – ‘ឯវមេវ ឥមេហេវ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេមី’តិ. អថ ខោ អញ្ញេ ឥមំ ភោគំ បដិបជ្ជិស្សន្តិ; អហំ បន យថាកម្មំ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយ’ន្តិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា ច សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន – ‘អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយ’ន្តិ. អស្សកោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ.

‘‘‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’តិ – ភវំ រដ្ឋបាលោ អាហ. ឥមស្ស, ភោ រដ្ឋបាល, ភាសិតស្ស កថំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ផីតំ កុរុំ អជ្ឈាវសសី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភោ រដ្ឋបាល, ផីតំ កុរុំ អជ្ឈាវសាមី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យគ្ឃេ, មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ? តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ ជនបទំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សំ. ពហូ តត្ថ ហត្ថិកាយា អស្សកាយា រថកាយា បត្តិកាយា; ពហុ តត្ថ ធនធញ្ញំ [ទន្តាជិនំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]; ពហុ តត្ថ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អកតញ្ចេវ កតញ្ច; ពហុ តត្ថ ឥត្ថិបរិគ្គហោ. សក្កា ច តាវតកេនេវ ពលមត្តេន [ពលត្ថេន (សី. ស្យា. កំ. បី.), ពហលត្ថេន (ក.)] អភិវិជិនិតុំ. អភិវិជិន, មហារាជា’តិ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘តម្បិ មយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អភិវិជិយ អជ្ឈាវសេយ្យាមា’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ បច្ឆិមាយ ទិសាយ… ឧត្តរាយ ទិសាយ… ទក្ខិណាយ ទិសាយ… បរសមុទ្ទតោ សទ្ធាយិកោ បច្ចយិកោ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទេយ្យ – ‘យគ្ឃេ, មហារាជ, ជានេយ្យាសិ, អហំ អាគច្ឆាមិ បរសមុទ្ទតោ? តត្ថទ្ទសំ មហន្តំ ជនបទំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សំ. ពហូ តត្ថ ហត្ថិកាយា អស្សកាយា រថកាយា បត្តិកាយា; ពហុ តត្ថ ធនធញ្ញំ; ពហុ តត្ថ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អកតញ្ចេវ កតញ្ច; ពហុ តត្ថ ឥត្ថិបរិគ្គហោ. សក្កា ច តាវតកេនេវ ពលមត្តេន អភិវិជិនិតុំ. អភិវិជិន, មហារាជា’តិ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ? ‘‘តម្បិ មយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អភិវិជិយ អជ្ឈាវសេយ្យាមា’’តិ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, មហារាជ, តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សន្ធាយ ភាសិតំ – ‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’តិ, យមហំ ញត្វា ច ទិស្វា សុត្វា ច អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ រដ្ឋបាល, អព្ភុតំ, ភោ រដ្ឋបាល! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន – ‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’តិ. ឩនោ ហិ, ភោ រដ្ឋបាល, លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’’តិ.

ឥទមវោច អាយស្មា រដ្ឋបាលោ. ឥទំ វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

៣០៧. ‘‘បស្សាមិ លោកេ សធនេ មនុស្សេ,

លទ្ធាន វិត្តំ ន ទទន្តិ មោហា;

លុទ្ធា ធនំ [លទ្ធា ធនំ (ក.)] សន្និចយំ ករោន្តិ,

ភិយ្យោវ កាមេ អភិបត្ថយន្តិ.

‘‘រាជា បសយ្ហា បថវិំ វិជិត្វា,

សសាគរន្តំ មហិមាវសន្តោ [មហិយា វសន្តោ (សី. ក.)];

ឱរំ សមុទ្ទស្ស អតិត្តរូបោ,

បារំ សមុទ្ទស្សបិ បត្ថយេថ.

‘‘រាជា ច អញ្ញេ ច ពហូ មនុស្សា,

អវីតតណ្ហា [អតិត្តតណ្ហា (ក.)] មរណំ ឧបេន្តិ;

ឩនាវ ហុត្វាន ជហន្តិ ទេហំ,

កាមេហិ លោកម្ហិ ន ហត្ថិ តិត្តិ.

‘‘កន្ទន្តិ នំ ញាតី បកិរិយ កេសេ,

អហោវតា នោ អមរាតិ ចាហុ;

វត្ថេន នំ បារុតំ នីហរិត្វា,

ចិតំ សមាទាយ [សមាធាយ (សី.)] តតោឌហន្តិ.

‘‘សោ ឌយ្ហតិ សូលេហិ តុជ្ជមានោ,

ឯកេន វត្ថេន បហាយ ភោគេ;

ន មីយមានស្ស ភវន្តិ តាណា,

ញាតីធ មិត្តា អថ វា សហាយា.

‘‘ទាយាទកា តស្ស ធនំ ហរន្តិ,

សត្តោ បន គច្ឆតិ យេន កម្មំ;

ន មីយមានំ ធនមន្វេតិ កិញ្ចិ,

បុត្តា ច ទារា ច ធនញ្ច រដ្ឋំ.

‘‘ន ទីឃមាយុំ លភតេ ធនេន, ន ចាបិ វិត្តេន ជរំ វិហន្តិ;

អប្បំ ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរា, អសស្សតំ វិប្បរិណាមធម្មំ.

‘‘អឌ្ឍា ទលិទ្ទា ច ផុសន្តិ ផស្សំ,

ពាលោ ច ធីរោ ច តថេវ ផុដ្ឋោ;

ពាលោ ច ពាល្យា វធិតោវ សេតិ,

ធីរោ ច [ធីរោវ (ក.)] ន វេធតិ ផស្សផុដ្ឋោ.

‘‘តស្មា ហិ បញ្ញាវ ធនេន សេយ្យោ,

យាយ វោសានមិធាធិគច្ឆតិ;

អព្យោសិតត្តា [អសោសិតត្តា (សី. បី.)] ហិ ភវាភវេសុ,

បាបានិ កម្មានិ ករោន្តិ មោហា.

‘‘ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ,

សំសារមាបជ្ជ បរម្បរាយ;

តស្សប្បបញ្ញោ អភិសទ្ទហន្តោ,

ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ.

‘‘ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហិតោ,

សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ;

ឯវំ បជា បេច្ច បរម្ហិ លោកេ,

សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ.

‘‘កាមាហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា,

វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ;

អាទីនវំ កាមគុណេសុ ទិស្វា,

តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជ.

‘‘ទុមប្ផលានេវ បតន្តិ មាណវា,

ទហរា ច វុឌ្ឍា ច សរីរភេទា;

ឯតម្បិ ទិស្វា [ឯវម្បិ ទិស្វា (សី.), ឯតំ វិទិត្វា (ស្យា. កំ.)] បព្ពជិតោម្ហិ រាជ,

អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោ’’តិ.

រដ្ឋបាលសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ.