១. ឃដិការសុត្តំ

២៨២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ សិតំ បាត្វាកាសិ. អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ ភគវតោ សិតស្ស បាតុកម្មាយ? ន អការណេន [ន អការណេ (សី.)] តថាគតា សិតំ បាតុករោន្តី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ឯកំសំ ចីវរំ [ឧត្តរាសង្គ (ស្យា. កំ.)] កត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ ភគវតោ សិតស្ស បាតុកម្មាយ? ន អការណេន តថាគតា សិតំ បាតុករោន្តី’’តិ. ‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, ឥមស្មិំ បទេសេ វេគឡិង្គំ [វេហលិង្គំ (សី.), វេភលិគំ (ស្យា. កំ.), វេភលិង្គំ (បី.)] នាម គាមនិគមោ អហោសិ ឥទ្ធោ ចេវ ផីតោ ច ពហុជនោ អាកិណ្ណមនុស្សោ. វេគឡិង្គំ ខោ, អានន្ទ, គាមនិគមំ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧបនិស្សាយ វិហាសិ. ឥធ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អារាមោ អហោសិ. ឥធ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ និសិន្នកោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទតី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ភគវា និសីទតុ ឯត្ថ. អយំ ភូមិបទេសោ ទ្វីហិ អរហន្តេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ បរិភុត្តោ ភវិស្សតី’’តិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ –

‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, ឥមស្មិំ បទេសេ វេគឡិង្គំ នាម គាមនិគមោ អហោសិ ឥទ្ធោ ចេវ ផីតោ ច ពហុជនោ អាកិណ្ណមនុស្សោ. វេគឡិង្គំ ខោ, អានន្ទ, គាមនិគមំ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧបនិស្សាយ វិហាសិ. ឥធ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អារាមោ អហោសិ. ឥធ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ និសិន្នកោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទតិ.

២៨៣. ‘‘វេគឡិង្គេ ខោ, អានន្ទ, គាមនិគមេ ឃដិការោ [ឃដីការោ (សី. បី.)] នាម កុម្ភការោ កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ អគ្គុបដ្ឋាកោ. ឃដិការស្ស ខោ, អានន្ទ, កុម្ភការស្ស ជោតិបាលោ នាម មាណវោ សហាយោ អហោសិ បិយសហាយោ. អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ អាមន្តេសិ – ‘អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ…បេ… តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ ឯតទវោច – ‘អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? ‘តេន ហិ, សម្ម ជោតិបាល, សោត្តិសិនានិំ [សោត្តិំ សិនានិំ (សី. បី.), សោត្តិសិនានំ (ស្យា. កំ. ក.)] អាទាយ [អាហរ (ក.)] នទិំ គមិស្សាម សិនាយិតុ’ន្តិ. ‘ឯវំ សម្មា’តិ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ ច កុម្ភការោ ជោតិបាលោ ច មាណវោ សោត្តិសិនានិំ អាទាយ នទិំ អគមំសុ សិនាយិតុំ’.

២៨៤. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ អាមន្តេសិ – ‘អយំ, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អវិទូរេ អារាមោ. អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. ឯវំ វុត្តេ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ…បេ… តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ ឯតទវោច – ‘អយំ, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អវិទូរេ អារាមោ. អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ ឱវដ្ដិកាយំ បរាមសិត្វា ឯតទវោច – ‘អយំ, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អវិទូរេ អារាមោ. អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឱវដ្ដិកំ វិនិវដ្ដេត្វា [វិនិវេឋេត្វា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម ឃដិការ. កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’តិ? អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ ជោតិបាលំ មាណវំ សីសំន្ហាតំ [សសីសំ នហាតំ (សី.), សីសន្ហាតំ (ស្យា. កំ.)] កេសេសុ បរាមសិត្វា ឯតទវោច – ‘អយំ, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អវិទូរេ អារាមោ. អាយាម, សម្ម ជោតិបាល, កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិស្សាម. សាធុសម្មតញ្ហិ មេ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលស្ស មាណវស្ស ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ! យត្រ ហិ នាមាយំ ឃដិការោ កុម្ភការោ ឥត្តរជច្ចោ សមានោ អម្ហាកំ សីសំន្ហាតានំ កេសេសុ បរាមសិតព្ពំ មញ្ញិស្សតិ; ន វតិទំ កិរ ឱរកំ មញ្ញេ ភវិស្សតី’តិ; ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘យាវតាទោហិបិ [យាវេតទោហិបិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], សម្ម ឃដិការា’តិ? ‘យាវតាទោហិបិ, សម្ម ជោតិបាល. តថា ហិ បន មេ សាធុសម្មតំ តស្ស ភគវតោ ទស្សនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’តិ. ‘តេន ហិ, សម្ម ឃដិការ, មុញ្ច; គមិស្សាមា’តិ.

២៨៥. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ ច កុម្ភការោ ជោតិបាលោ ច មាណវោ យេន កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ឃដិការោ កុម្ភការោ កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ជោតិបាលោ បន មាណវោ កស្សបេន ភគវតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អយំ មេ, ភន្តេ, ជោតិបាលោ មាណវោ សហាយោ បិយសហាយោ. ឥមស្ស ភគវា ធម្មំ ទេសេតូ’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឃដិការញ្ច កុម្ភការំ ជោតិបាលញ្ច មាណវំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ ច កុម្ភការោ ជោតិបាលោ ច មាណវោ កស្សបេន ភគវតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ.

២៨៦. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ ឃដិការំ កុម្ភការំ ឯតទវោច – ‘ឥមំ នុ ត្វំ, សម្ម ឃដិការ, ធម្មំ សុណន្តោ អថ ច បន អគារស្មា អនគារិយំ ន បព្ពជិស្សសី’តិ? ‘ននុ មំ, សម្ម ជោតិបាល, ជានាសិ, អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេមី’តិ? ‘តេន ហិ, សម្ម ឃដិការ, អហំ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមី’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ ច កុម្ភការោ ជោតិបាលោ ច មាណវោ យេន កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, អានន្ទ, ឃដិការោ កុម្ភការោ កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អយំ មេ, ភន្តេ, ជោតិបាលោ មាណវោ សហាយោ បិយសហាយោ. ឥមំ ភគវា បព្ពាជេតូ’តិ. អលត្ថ ខោ, អានន្ទ, ជោតិបាលោ មាណវោ កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, អលត្ថ ឧបសម្បទំ.

២៨៧. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អចិរូបសម្បន្នេ ជោតិបាលេ មាណវេ អឌ្ឍមាសុបសម្បន្នេ វេគឡិង្គេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន ពារាណសី តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ពារាណសី តទវសរិ. តត្រ សុទំ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. អស្សោសិ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា – ‘កស្សបោ កិរ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ពារាណសិំ អនុប្បត្តោ ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា ភទ្រំ [ភទ្រំ ភទ្រំ (ក.)] យានំ អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ ពារាណសិយា និយ្យាសិ មហច្ចរាជានុភាវេន [មហច្ចា រាជានុភាវេន (សី.), មហតា រាជានុភាវេន (បី.)] កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទស្សនាយ. យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ យេន កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ, អានន្ទ, កិកិំ កាសិរាជានំ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបេន ភគវតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’តិ. អធិវាសេសិ ខោ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តុណ្ហីភាវេន. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបស្ស ភគវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា បណ្ឌុបុដកស្ស [បណ្ឌុមុដីកស្ស (សី. បី.), បណ្ឌុមុទិកស្ស (ស្យា. កំ.)] សាលិនោ វិគតកាឡកំ អនេកសូបំ អនេកព្យញ្ជនំ, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលំ អារោចាបេសិ – ‘កាលោ, ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’ន្តិ.

២៨៨. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ពារាណសិយំ វស្សាវាសំ; ឯវរូបំ សង្ឃស្ស ឧបដ្ឋានំ ភវិស្សតី’តិ. ‘អលំ, មហារាជ. អធិវុត្ថោ មេ វស្សាវាសោ’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ… តតិយម្បិ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ពារាណសិយំ វស្សាវាសំ; ឯវរូបំ សង្ឃស្ស ឧបដ្ឋានំ ភវិស្សតី’តិ. ‘អលំ, មហារាជ. អធិវុត្ថោ មេ វស្សាវាសោ’តិ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ ‘ន មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អធិវាសេតិ ពារាណសិយំ វស្សាវាស’ន្តិ អហុទេវ អញ្ញថត្តំ, អហុ ទោមនស្សំ. អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា កស្សបំ ភគវន្តំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, អញ្ញោ កោចិ មយា ឧបដ្ឋាកតរោ’តិ?

‘‘‘អត្ថិ, មហារាជ, វេគឡិង្គំ នាម គាមនិគមោ. តត្ថ ឃដិការោ នាម កុម្ភការោ; សោ មេ ឧបដ្ឋាកោ អគ្គុបដ្ឋាកោ. តុយ្ហំ ខោ បន, មហារាជ, ន មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អធិវាសេតិ ពារាណសិយំ វស្សាវាសន្តិ អត្ថេវ [អត្ថិ (សី. បី.)] អញ្ញថត្តំ, អត្ថិ ទោមនស្សំ. តយិទំ ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស [ឃដិការេ កុម្ភការេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] នត្ថិ ច ន ច ភវិស្សតិ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ពុទ្ធំ សរណំ គតោ, ធម្មំ សរណំ គតោ, សង្ឃំ សរណំ គតោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ, អទិន្នាទានា បដិវិរតោ, កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ, មុសាវាទា បដិវិរតោ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ, ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ, សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ, អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ទុក្ខេ និក្កង្ខោ, ទុក្ខសមុទយេ និក្កង្ខោ, ទុក្ខនិរោធេ និក្កង្ខោ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ និក្កង្ខោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ ឯកភត្តិកោ ព្រហ្មចារី សីលវា កល្យាណធម្មោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ និក្ខិត្តមណិសុវណ្ណោ អបេតជាតរូបរជតោ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ បន្នមុសលោ ន សហត្ថា បថវិំ ខណតិ [កុម្ភការោ ន មុសលេន ន សហត្ថា បឋវិំ ខណតិ (ស្យា. កំ. បី.), កុម្ភការោ ន មុសលេន សហត្ថា បថវិញ្ច ខណតិ (ក.)]. យំ ហោតិ កូលបលុគ្គំ វា មូសិកុក្ករោ [មូសិកុក្កុរោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា តំ កាជេន អាហរិត្វា ភាជនំ ករិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ឯត្ថ យោ ឥច្ឆតិ តណ្ឌុលបដិភស្តានិ [តណ្ឌុល បភិវត្តានិ (សី. បី.)] វា មុគ្គបដិភស្តានិ វា កឡាយបដិភស្តានិ វា និក្ខិបិត្វា យំ ឥច្ឆតិ តំ ហរតូ’’តិ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេតិ. ឃដិការោ ខោ, មហារាជ, កុម្ភការោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកោ តត្ថ បរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា.

២៨៩. ‘‘‘ឯកមិទាហំ, មហារាជ, សមយំ វេគឡិង្គេ នាម គាមនិគមេ វិហរាមិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ ឯតទវោចំ – ‘‘ហន្ទ, កោ នុ ខោ អយំ ភគ្គវោ គតោ’’តិ? ‘‘និក្ខន្តោ ខោ តេ, ភន្តេ, ឧបដ្ឋាកោ អន្តោកុម្ភិយា ឱទនំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជា’’តិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, កុម្ភិយា ឱទនំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំ [បក្កាមិំ (ស្យា. កំ. បី.)]. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការោ កុម្ភការោ យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘កោ កុម្ភិយា ឱទនំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ? ‘‘កស្សបោ, តាត, ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កុម្ភិយា ឱទនំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ? អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯវំ អភិវិស្សត្ថោ’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការំ កុម្ភការំ អឌ្ឍមាសំ បីតិសុខំ ន វិជហតិ [ន វិជហិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], សត្តាហំ មាតាបិតូនំ.

២៩០. ‘‘‘ឯកមិទាហំ, មហារាជ, សមយំ តត្ថេវ វេគឡិង្គេ នាម គាមនិគមេ វិហរាមិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ ឯតទវោចំ – ‘‘ហន្ទ, កោ នុ ខោ អយំ ភគ្គវោ គតោ’’តិ? ‘‘និក្ខន្តោ ខោ តេ, ភន្តេ, ឧបដ្ឋាកោ អន្តោ កឡោបិយា កុម្មាសំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជា’’តិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, កឡោបិយា កុម្មាសំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមិំ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការោ កុម្ភការោ យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘កោ កឡោបិយា កុម្មាសំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ? ‘‘កស្សបោ, តាត, ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កឡោបិយា កុម្មាសំ គហេត្វា បរិយោគា សូបំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កន្តោ’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯវំ អភិវិស្សត្ថោ’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការំ កុម្ភការំ អឌ្ឍមាសំ បីតិសុខំ ន វិជហតិ, សត្តាហំ មាតាបិតូនំ.

២៩១. ‘‘‘ឯកមិទាហំ, មហារាជ, សមយំ តត្ថេវ វេគឡិង្គេ នាម គាមនិគមេ វិហរាមិ. តេន ខោ បន សមយេន កុដិ [គន្ធកុដិ (សី.)] ឱវស្សតិ. អថ ខ្វាហំ, មហារាជ, ភិក្ខូ អាមន្តេសិំ – ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស និវេសនេ តិណំ ជានាថា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, មហារាជ, តេ ភិក្ខូ មំ ឯតទវោចុំ – ‘‘នត្ថិ ខោ, ភន្តេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស និវេសនេ តិណំ, អត្ថិ ច ខ្វាស្ស អាវេសនេ [អាវេសនំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តិណច្ឆទន’’ [នវច្ឆទនំ (សី.)] ន្តិ. ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស អាវេសនំ ឧត្តិណំ ករោថា’’តិ. អថ ខោ តេ, មហារាជ, ភិក្ខូ ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស អាវេសនំ ឧត្តិណមកំសុ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស មាតាបិតរោ តេ ភិក្ខូ ឯតទវោចុំ – ‘‘កេ អាវេសនំ ឧត្តិណំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘ភិក្ខូ, ភគិនិ, កស្សបស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កុដិ ឱវស្សតី’’តិ. ‘‘ហរថ, ភន្តេ, ហរថ, ភទ្រមុខា’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការោ កុម្ភការោ យេន មាតាបិតរោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មាតាបិតរោ ឯតទវោច – ‘‘កេ អាវេសនំ ឧត្តិណមកំសូ’’តិ? ‘‘ភិក្ខូ, តាត, កស្សបស្ស កិរ ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កុដិ ឱវស្សតី’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ កស្សបោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឯវំ អភិវិស្សត្ថោ’’តិ. អថ ខោ, មហារាជ ឃដិការំ កុម្ភការំ អឌ្ឍមាសំ បីតិសុខំ ន វិជហតិ, សត្តាហំ មាតាបិតូនំ. អថ ខោ, មហារាជ, អាវេសនំ សព្ពន្តំ តេមាសំ អាកាសច្ឆទនំ អដ្ឋាសិ, ន ទេវោតិវស្សិ [ន ចាតិវស្សិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. ឯវរូបោ ច, មហារាជ, ឃដិការោ កុម្ភការោ’តិ. ‘លាភា, ភន្តេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស, សុលទ្ធា, ភន្តេ, ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស យស្ស ភគវា ឯវំ អភិវិស្សត្ថោ’’’តិ.

២៩២. ‘‘អថ ខោ, អានន្ទ, កិកី កាសិរាជា ឃដិការស្ស កុម្ភការស្ស បញ្ចមត្តានិ តណ្ឌុលវាហសតានិ បាហេសិ បណ្ឌុបុដកស្ស សាលិនោ តទុបិយញ្ច សូបេយ្យំ. អថ ខោ តេ, អានន្ទ, រាជបុរិសា ឃដិការំ កុម្ភការំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោចុំ – ‘ឥមានិ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចមត្តានិ តណ្ឌុលវាហសតានិ កិកិនា កាសិរាជេន បហិតានិ បណ្ឌុបុដកស្ស សាលិនោ តទុបិយញ្ច សូបេយ្យំ. តានិ, ភន្តេ, បដិគ្គណ្ហថា’តិ [បតិគ្គណ្ហាតូតិ (សី. បី.), បដិគ្គណ្ហាតូតិ (ស្យា. កំ.)]. ‘រាជា ខោ ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ. អលំ មេ! រញ្ញោវ ហោតូ’តិ. សិយា ខោ បន តេ, អានន្ទ, ឯវមស្ស – ‘អញ្ញោ នូន តេន សមយេន ជោតិបាលោ មាណវោ អហោសី’តិ. ន ខោ បនេតំ, អានន្ទ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. អហំ តេន សមយេន ជោតិបាលោ មាណវោ អហោសិ’’ន្តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ.

ឃដិការសុត្តំ និដ្ឋិតំ បឋមំ.