៨. មហាតណ្ហាសង្ខយសុត្តំ

៣៩៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន សាតិស្ស នាម ភិក្ខុនោ កេវដ្ដបុត្តស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតិ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិ. អស្សោសុំ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ – ‘‘សាតិស្ស កិរ នាម ភិក្ខុនោ កេវដ្ដបុត្តស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’’’ន្តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ សាតិ, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’’ន្តិ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុកាមា សមនុយុញ្ជន្តិ សមនុគាហន្តិ សមនុភាសន្តិ – ‘‘មា ឯវំ, អាវុសោ សាតិ, អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អនេកបរិយាយេនាវុសោ សាតិ, បដិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ វុត្តំ ភគវតា, អញ្ញត្រ បច្ចយា នត្ថិ វិញ្ញាណស្ស សម្ភវោ’’តិ. ឯវម្បិ ខោ សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ តេហិ ភិក្ខូហិ សមនុយុញ្ជិយមានោ សមនុគាហិយមានោ សមនុភាសិយមានោ តទេវ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ថាមសា បរាមាសា អភិនិវិស្ស វោហរតិ – ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិ.

៣៩៧. យតោ ខោ តេ ភិក្ខូ នាសក្ខិំសុ សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុំ, អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘សាតិស្ស នាម, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ កេវដ្ដបុត្តស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’ន្តិ. អស្សុម្ហ ខោ មយំ, ភន្តេ, សាតិស្ស កិរ នាម ភិក្ខុនោ កេវដ្ដបុត្តស្ស ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’ន្តិ. អថ ខោ មយំ, ភន្តេ, យេន សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ តេនុបសង្កមិម្ហ; ឧបសង្កមិត្វា សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ឯតទវោចុម្ហ – ‘សច្ចំ កិរ តេ, អាវុសោ សាតិ, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’’ន្តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ អម្ហេ ឯតទវោច – ‘ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’ន្តិ. អថ ខោ មយំ, ភន្តេ, សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុកាមា សមនុយុញ្ជិម្ហ សមនុគាហិម្ហ សមនុភាសិម្ហ – ‘មា ឯវំ, អាវុសោ សាតិ, អវច, មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អនេកបរិយាយេនាវុសោ សាតិ, បដិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ វុត្តំ ភគវតា, អញ្ញត្រ បច្ចយា នត្ថិ វិញ្ញាណស្ស សម្ភវោ’តិ. ឯវម្បិ ខោ, ភន្តេ, សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ អម្ហេហិ សមនុយុញ្ជិយមានោ សមនុគាហិយមានោ សមនុភាសិយមានោ តទេវ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ថាមសា បរាមសា អភិនិវិស្ស វោហរតិ – ‘ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’ន្តិ. យតោ ខោ មយំ, ភន្តេ, នាសក្ខិម្ហ សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ឯតស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុំ, អថ មយំ ឯតមត្ថំ ភគវតោ អារោចេមា’’តិ.

៣៩៨. អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឯហិ ត្វំ ភិក្ខុ, មម វចនេន សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ អាមន្តេហិ – ‘សត្ថា តំ, អាវុសោ សាតិ, អាមន្តេតី’’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បដិស្សុត្វា យេន សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘សត្ថា តំ, អាវុសោ សាតិ, អាមន្តេតី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ តស្ស ភិក្ខុនោ បដិស្សុត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សច្ចំ កិរ, តេ, សាតិ, ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ – ‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, អនញ្ញ’’ន្តិ. ‘‘កតមំ តំ, សាតិ, វិញ្ញាណ’’ន្តិ? ‘‘យ្វាយំ, ភន្តេ, វទោ វេទេយ្យោ តត្រ តត្រ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទេតី’’តិ. ‘‘កស្ស នុ ខោ នាម ត្វំ, មោឃបុរិស, មយា ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាសិ? ននុ មយា, មោឃបុរិស, អនេកបរិយាយេន បដិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ វុត្តំ, អញ្ញត្រ បច្ចយា នត្ថិ វិញ្ញាណស្ស សម្ភវោតិ? អថ ច បន ត្វំ, មោឃបុរិស, អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខសិ, អត្តានញ្ច ខណសិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវសិ. តញ្ហិ តេ, មោឃបុរិស, ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយា’’តិ.

៣៩៩. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នាយំ សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ ឧស្មីកតោបិ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ សិយា ភន្តេ? នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ តុណ្ហីភូតោ មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ បជ្ឈាយន្តោ អប្បដិភានោ និសីទិ. អថ ខោ ភគវា សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ តុណ្ហីភូតំ មង្កុភូតំ បត្តក្ខន្ធំ អធោមុខំ បជ្ឈាយន្តំ អប្បដិភានំ វិទិត្វា សាតិំ ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘បញ្ញាយិស្សសិ ខោ ត្វំ, មោឃបុរិស, ឯតេន សកេន បាបកេន ទិដ្ឋិគតេន. ឥធាហំ ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តុម្ហេបិ មេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាថ យថាយំ សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខតិ, អត្តានញ្ច ខណតិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតី’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ! អនេកបរិយាយេន ហិ នោ, ភន្តេ, បដិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ វុត្តំ ភគវតា, អញ្ញត្រ បច្ចយា នត្ថិ វិញ្ញាណស្ស សម្ភវោ’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខវេ! សាធុ ខោ មេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាថ. អនេកបរិយាយេន ហិ វោ, ភិក្ខវេ, បដិច្ចសមុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ វុត្តំ មយា, អញ្ញត្រ បច្ចយា នត្ថិ វិញ្ញាណស្ស សម្ភវោតិ. អថ ច បនាយំ សាតិ ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ អត្តនា ទុគ្គហិតេន អម្ហេ ចេវ អព្ភាចិក្ខតិ, អត្តានញ្ច ខណតិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវតិ បសវតិ. តញ្ហិ តស្ស មោឃបុរិសស្ស ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ.

៤០០. ‘‘យំ យទេវ, ភិក្ខវេ, បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, តេន តេនេវ វិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ [សង្ខំ គច្ឆតិ (សី. បី.)]. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, ចក្ខុវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, ឃានវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, មនោវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យំ យទេវ បច្ចយំ បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ តេន តេនេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. កដ្ឋញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ, កដ្ឋគ្គិត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; សកលិកញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ, សកលិកគ្គិត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; តិណញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ, តិណគ្គិត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; គោមយញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ, គោមយគ្គិត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; ថុសញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ, ថុសគ្គិត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; សង្ការញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ, សង្ការគ្គិត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ យទេវ បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, តេន តេនេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, ចក្ខុវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ; សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, សោតវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, ឃាណវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, កាយវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ, មនោវិញ្ញាណំត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ.

៤០១. ‘‘ភូតមិទន្តិ, ភិក្ខវេ, បស្សថា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារសម្ភវន្តិ, ភិក្ខវេ, បស្សថា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ, តំ និរោធធម្មន្តិ, ភិក្ខវេ, បស្សថា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ភូតមិទំ នោស្សូតិ, ភិក្ខវេ, កង្ខតោ ឧប្បជ្ជតិ វិចិកិច្ឆា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារសម្ភវំ នោស្សូតិ, ភិក្ខវេ, កង្ខតោ ឧប្បជ្ជតិ វិចិកិច្ឆា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ, តំ និរោធធម្មំ នោស្សូតិ, ភិក្ខវេ, កង្ខតោ ឧប្បជ្ជតិ វិចិកិច្ឆា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ភូតមិទន្តិ, ភិក្ខវេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា វិចិកិច្ឆា សា បហីយតី’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារសម្ភវន្តិ, ភិក្ខវេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា វិចិកិច្ឆា សា បហីយតី’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ, តំ និរោធធម្មន្តិ, ភិក្ខវេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ យា វិចិកិច្ឆា សា បហីយតី’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ភូតមិទន្តិ, ភិក្ខវេ, ឥតិបិ វោ ឯត្ថ និព្ពិចិកិច្ឆា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារសម្ភវន្តិ, ភិក្ខវេ, ឥតិបិ វោ ឯត្ថ និព្ពិចិកិច្ឆា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ, ភិក្ខវេ, ឥតិបិ វោ ឯត្ថ និព្ពិចិកិច្ឆា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ភូតមិទន្តិ, ភិក្ខវេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋ’’ន្តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារសម្ភវន្តិ, ភិក្ខវេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋ’’ន្តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តទាហារនិរោធា យំ ភូតំ តំ និរោធធម្មន្តិ, ភិក្ខវេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋ’’ន្តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឥមំ ចេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិំ ឯវំ បរិសុទ្ធំ ឯវំ បរិយោទាតំ អល្លីយេថ កេលាយេថ ធនាយេថ មមាយេថ, អបិ នុ មេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, កុល្លូបមំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានេយ្យាថ និត្ថរណត្ថាយ នោ គហណត្ថាយា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឥមំ ចេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិំ ឯវំ បរិសុទ្ធំ ឯវំ បរិយោទាតំ ន អល្លីយេថ ន កេលាយេថ ន ធនាយេថ ន មមាយេថ, អបិ នុ មេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, កុល្លូបមំ ធម្មំ ទេសិតំ អាជានេយ្យាថ និត្ថរណត្ថាយ នោ គហណត្ថាយា’’តិ?

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

៤០២. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា, សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ? កពឡីការោ អាហារោ ឱឡារិកោ វា សុខុមោ វា, ផស្សោ ទុតិយោ, មនោសញ្ចេតនា តតិយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថំ.

‘‘ឥមេ ច, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា?

‘‘ឥមេ ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានា តណ្ហាសមុទយា តណ្ហាជាតិកា តណ្ហាបភវា.

‘‘តណ្ហា ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា?

‘‘តណ្ហា វេទនានិទានា វេទនាសមុទយា វេទនាជាតិកា វេទនាបភវា.

‘‘វេទនា ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា?

‘‘វេទនា ផស្សនិទានា ផស្សសមុទយា ផស្សជាតិកា ផស្សបភវា.

‘‘ផស្សោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានោ កិំសមុទយោ កិំជាតិកោ កិំបភវោ?

‘‘ផស្សោ សឡាយតននិទានោ សឡាយតនសមុទយោ សឡាយតនជាតិកោ សឡាយតនបភវោ.

‘‘សឡាយតនំ ចិទំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ?

‘‘សឡាយតនំ នាមរូបនិទានំ នាមរូបសមុទយំ នាមរូបជាតិកំ នាមរូបបភវំ.

‘‘នាមរូបំ ចិទំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ?

‘‘នាមរូបំ វិញ្ញាណនិទានំ វិញ្ញាណសមុទយំ វិញ្ញាណជាតិកំ វិញ្ញាណបភវំ.

‘‘វិញ្ញាណំ ចិទំ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានំ កិំសមុទយំ កិំជាតិកំ កិំបភវំ?

‘‘វិញ្ញាណំ សង្ខារនិទានំ សង្ខារសមុទយំ សង្ខារជាតិកំ សង្ខារបភវំ.

‘‘សង្ខារា ចិមេ, ភិក្ខវេ, កិំនិទានា កិំសមុទយា កិំជាតិកា កិំបភវា?

‘‘សង្ខារា អវិជ្ជានិទានា អវិជ្ជាសមុទយា អវិជ្ជាជាតិកា អវិជ្ជាបភវា.

‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.’’’

៤០៣. ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; ជាតិបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ [កថំ វា វោ ឯត្ថ (?)] ហោតី’’តិ? ‘‘ជាតិបច្ចយា, ភន្តេ, ជរាមរណំ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ [ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិ (ក.)] – ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ. ‘‘ភវបច្ចយា ជាតីតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; ភវបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ជាតិ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ភវបច្ចយា, ភន្តេ, ជាតិ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ. ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; ឧបាទានបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ភវោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ឧបាទានបច្ចយា, ភន្តេ, ភវោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ. ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, តណ្ហាបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទានំ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘តណ្ហាបច្ចយា, ភន្តេ, ឧបាទានំ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ. ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; វេទនាបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, តណ្ហា, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘វេទនាបច្ចយា, ភន្តេ, តណ្ហា; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; ផស្សបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, វេទនា, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ផស្សបច្ចយា, ភន្តេ, វេទនា; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ. ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; សឡាយតនបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ផស្សោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘សឡាយតនបច្ចយា, ភន្តេ, ផស្សោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ. ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; នាមរូបបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សឡាយតនំ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘នាមរូបបច្ចយា, ភន្តេ, សឡាយតនំ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ. ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; វិញ្ញាណបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, នាមរូបំ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា, ភន្តេ, នាមរូបំ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; សង្ខារបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘សង្ខារបច្ចយា, ភន្តេ, វិញ្ញាណំ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; អវិជ្ជាបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា, ភន្តេ, សង្ខារា; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ.

៤០៤. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ ឯវំ វទេថ, អហម្បិ ឯវំ វទាមិ – ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ, យទិទំ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ, វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ, នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ, សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ, វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ, តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

៤០៥. ‘‘ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; ជាតិនិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ជរាមរណនិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ជាតិនិរោធា, ភន្តេ, ជរាមរណនិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – ជាតិនិរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’តិ. ‘‘ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; ភវនិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ជាតិនិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ភវនិរោធា, ភន្តេ, ជាតិនិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ’’តិ. ‘‘ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; ឧបាទាននិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ភវនិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ឧបាទាននិរោធា, ភន្តេ, ភវនិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ’’តិ. ‘‘តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; តណ្ហានិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ឧបាទាននិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘តណ្ហានិរោធា, ភន្តេ, ឧបាទាននិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ’’តិ. ‘‘វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; វេទនានិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, តណ្ហានិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘វេទនានិរោធា, ភន្តេ, តណ្ហានិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ’’តិ. ‘‘ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; ផស្សនិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, វេទនានិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ផស្សនិរោធា, ភន្តេ, វេទនានិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ’’តិ. ‘‘សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; សឡាយតននិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ផស្សនិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតីតិ? សឡាយតននិរោធា, ភន្តេ, ផស្សនិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ’’តិ. ‘‘នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; នាមរូបនិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សឡាយតននិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘នាមរូបនិរោធា, ភន្តេ, សឡាយតននិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ’’តិ. ‘‘វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; វិញ្ញាណនិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, នាមរូបនិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘វិញ្ញាណនិរោធា, ភន្តេ, នាមរូបនិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ’’តិ. ‘‘សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; សង្ខារនិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណនិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘សង្ខារនិរោធា, ភន្តេ, វិញ្ញាណនិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’តិ. ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ; អវិជ្ជានិរោធា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខារនិរោធោ, នោ វា, កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘អវិជ្ជានិរោធា, ភន្តេ, សង្ខារនិរោធោ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ.

៤០៦. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ ឯវំ វទេថ, អហម្បិ ឯវំ វទាមិ – ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតិ, យទិទំ – អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ, វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ, នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ, សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ, វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ, តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ.

៤០៧. ‘‘អបិ នុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា បុព្ពន្តំ វា បដិធាវេយ្យាថ – ‘អហេសុម្ហ នុ ខោ មយំ អតីតមទ្ធានំ, ននុ ខោ អហេសុម្ហ អតីតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ អហេសុម្ហ អតីតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ អហេសុម្ហ អតីតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ អហេសុម្ហ នុ ខោ មយំ អតីតមទ្ធាន’’’ន្តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ នុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា អបរន្តំ វា បដិធាវេយ្យាថ – ភវិស្សាម នុ ខោ មយំ អនាគតមទ្ធានំ, ននុ ខោ ភវិស្សាម អនាគតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាម អនាគតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាម អនាគតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាម នុ ខោ មយំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ នុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា ឯតរហិ វា បច្ចុប្បន្នមទ្ធានំ អជ្ឈត្តំ កថំកថី អស្សថ – អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំគាមី ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ នុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា ឯវំ វទេយ្យាថ – សត្ថា នោ គរុ, សត្ថុគារវេន ច មយំ ឯវំ វទេមា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ នុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា ឯវំ វទេយ្យាថ – សមណោ ឯវមាហ, សមណា ច នាម មយំ ឯវំ វទេមា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ នុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘អបិ នុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា យានិ តានិ បុថុសមណព្រាហ្មណានំ វត កោតូហលមង្គលានិ តានិ សារតោ បច្ចាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ?

‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ននុ, ភិក្ខវេ, យទេវ តុម្ហាកំ សាមំ ញាតំ សាមំ ទិដ្ឋំ សាមំ វិទិតំ, តទេវ តុម្ហេ វទេថា’’តិ.

‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ឧបនីតា ខោ មេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឥមិនា សន្ទិដ្ឋិកេន ធម្មេន អកាលិកេន ឯហិបស្សិកេន ឱបនេយ្យិកេន បច្ចត្តំ វេទិតព្ពេន វិញ្ញូហិ. សន្ទិដ្ឋិកោ អយំ, ភិក្ខវេ, ធម្មោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហិ – ឥតិ យន្តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ.

៤០៨. ‘‘តិណ្ណំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សន្និបាតា គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតិ. ឥធ មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ន ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច ន បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, នេវ តាវ គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតិ. ឥធ មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច ន បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, នេវ តាវ គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតិ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតរោ ច សន្និបតិតា ហោន្តិ, មាតា ច ឧតុនី ហោតិ, គន្ធព្ពោ ច បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ – ឯវំ តិណ្ណំ សន្និបាតា គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតិ. តមេនំ, ភិក្ខវេ, មាតា នវ វា ទស វា មាសេ គព្ភំ កុច្ឆិនា បរិហរតិ មហតា សំសយេន គរុភារំ [គរុម្ភារំ (សី. បី.)]. តមេនំ, ភិក្ខវេ, មាតា នវន្នំ វា ទសន្នំ វា មាសានំ អច្ចយេន វិជាយតិ មហតា សំសយេន គរុភារំ. តមេនំ ជាតំ សមានំ សកេន លោហិតេន បោសេតិ. លោហិតញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, អរិយស្ស វិនយេ យទិទំ មាតុថញ្ញំ. ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កុមារោ វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ យានិ តានិ កុមារកានំ កីឡាបនកានិ តេហិ កីឡតិ, សេយ្យថិទំ – វង្កកំ ឃដិកំ មោក្ខចិកំ ចិង្គុលកំ បត្តាឡ្ហកំ រថកំ ធនុកំ. ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កុមារោ វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេតិ – ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេហិ រូបេហិ ឥដ្ឋេហិ កន្តេហិ មនាបេហិ បិយរូបេហិ កាមូបសំហិតេហិ រជនីយេហិ, សោតវិញ្ញេយ្យេហិ សទ្ទេហិ… ឃានវិញ្ញេយ្យេហិ គន្ធេហិ… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យេហិ រសេហិ… កាយវិញ្ញេយ្យេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ ឥដ្ឋេហិ កន្តេហិ មនាបេហិ បិយរូបេហិ កាមូបសំហិតេហិ រជនីយេហិ.

៤០៩. ‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ សារជ្ជតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយសតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ. តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ – យត្ថស្ស តេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធំ សមាបន្នោ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ វេទនំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី. យា វេទនាសុ នន្ទី តទុបាទានំ, តស្សុបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ សារជ្ជតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយសតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ. តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ – យត្ថស្ស តេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធំ សមាបន្នោ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ វេទនំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី. យា វេទនាសុ នន្ទី តទុបាទានំ, តស្សុបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

៤១០. ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ; កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. តំ ធម្មំ សុណាតិ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អញ្ញតរស្មិំ វា កុលេ បច្ចាជាតោ. សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ. សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា. នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា, កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា, អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’’’ន្តិ. សោ អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ, មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ, អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ, មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ, កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា, កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា, អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ.

៤១១. ‘‘សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ, និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ.

‘‘អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ, ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរតិ.

‘‘អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារី ហោតិ, អារាចារី វិរតោ មេថុនា គាមធម្មា.

‘‘មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ, សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស.

‘‘បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ – ឥតោ សុត្វា ន អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, អមុត្រ វា សុត្វា ន ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ. ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា, សហិតានំ វា អនុប្បទាតា សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី, សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ – យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

‘‘សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ, កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី, និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា កាលេន, សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ.

‘‘សោ ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតិ, ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តូបរតោ, វិរតោ វិកាលភោជនា. នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ ហោតិ, មាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ, ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ ហោតិ, ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អាមកមំសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ឥត្ថិកុមារិកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, អជេឡកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, កុក្កុដសូករបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ហត្ថិគវាស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ, ទូតេយ្យបហិណគមនានុយោគា បដិវិរតោ ហោតិ, កយវិក្កយា បដិវិរតោ ហោតិ, តុលាកូដកំសកូដមានកូដា បដិវិរតោ ហោតិ, ឧក្កោដនវញ្ចន-និកតិ-សាចិយោគា បដិវិរតោ ហោតិ, ឆេទន-វធពន្ធនវិបរាមោស-អាលោប-សហសាការា បដិវិរតោ ហោតិ [បស្ស ម. និ. ១.២៩៣ ចូឡហត្ថិបទោបមេ].

‘‘សោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន. សោ យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ. សេយ្យថាបិ នាម បក្ខី សកុណោ យេន យេនេវ ឌេតិ សបត្តភារោវ ឌេតិ, ឯវមេវ ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន, កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន. សោ យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ. សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អនវជ្ជសុខំ បដិសំវេទេតិ.

‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោ ឥមិនា អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អព្យាសេកសុខំ បដិសំវេទេតិ.

‘‘សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ.

៤១២. ‘‘សោ ឥមិនា ច អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ, (ឥមាយ ច អរិយាយ សន្តុដ្ឋិយា សមន្នាគតោ) [បស្ស ម. និ. ១.២៩៦ ចូឡហត្ថិបទោបមេ], ឥមិនា ច អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ, ឥមិនា ច អរិយេន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ, វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ – អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនបត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ. សោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា, ឧជុំ កាយំ បណិធាយ, បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ថីនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថីនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី, សតោ សម្បជានោ, ថីនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ; វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ.

៤១៣. ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ, វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ…បេ… តតិយំ ឈានំ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

៤១៤. ‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ ន សារជ្ជតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយសតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ. តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ – យត្ថស្ស តេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធវិប្បហីនោ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ, សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ វេទនំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ យា វេទនាសុ នន្ទី សា និរុជ្ឈតិ. តស្ស នន្ទីនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ បិយរូបេ ធម្មេ ន សារជ្ជតិ, អប្បិយរូបេ ធម្មេ ន ព្យាបជ្ជតិ, ឧបដ្ឋិតកាយសតិ ច វិហរតិ អប្បមាណចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ បជានាតិ – យត្ថស្ស តេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធវិប្បហីនោ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ, សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ នាភិនន្ទតិ នាភិវទតិ នាជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ. តស្ស តំ វេទនំ អនភិនន្ទតោ អនភិវទតោ អនជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ យា វេទនាសុ នន្ទី សា និរុជ្ឈតិ. តស្ស នន្ទីនិរោធា ឧបាទាននិរោធោ, ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ, ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ, ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរុជ្ឈន្តិ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ. ឥមំ ខោ មេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, សំខិត្តេន តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិំ ធារេថ, សាតិំ បន ភិក្ខុំ កេវដ្ដបុត្តំ មហាតណ្ហាជាលតណ្ហាសង្ឃាដប្បដិមុក្ក’’ន្តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

មហាតណ្ហាសង្ខយសុត្តំ និដ្ឋិតំ អដ្ឋមំ.