៤. មហាយមកវគ្គោ

១. ចូឡគោសិង្គសុត្តំ

៣២៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា នាតិកេ [នាទិកេ (សី. ស្យា. បី.), ញាតិកេ (ក.)] វិហរតិ គិញ្ជកាវសថេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ [កិម្ពិលោ (សី. បី. ក.)] គោសិង្គសាលវនទាយេ វិហរន្តិ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន គោសិង្គសាលវនទាយោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ ទាយបាលោ ភគវន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មា, សមណ, ឯតំ ទាយំ បាវិសិ. សន្តេត្ថ តយោ កុលបុត្តា អត្តកាមរូបា វិហរន្តិ. មា តេសំ អផាសុមកាសី’’តិ.

អស្សោសិ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ទាយបាលស្ស ភគវតា សទ្ធិំ មន្តយមានស្ស. សុត្វាន ទាយបាលំ ឯតទវោច – ‘‘មា, អាវុសោ ទាយបាល, ភគវន្តំ វារេសិ. សត្ថា នោ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ យេនាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តញ្ច នន្ទិយំ អាយស្មន្តញ្ច កិមិលំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ, អភិក្កមថាយស្មន្តោ, សត្ថា នោ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ ភគវន្តំ បច្ចុគ្គន្ត្វា – ឯកោ ភគវតោ បត្តចីវរំ បដិគ្គហេសិ, ឯកោ អាសនំ បញ្ញបេសិ, ឯកោ បាទោទកំ ឧបដ្ឋាបេសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. និសជ្ជ ខោ ភគវា បាទេ បក្ខាលេសិ. តេបិ ខោ អាយស្មន្តោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ភគវា ឯតទវោច –

៣២៦. ‘‘កច្ចិ វោ, អនុរុទ្ធា, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ បិណ្ឌកេន ន កិលមថា’’តិ? ‘‘ខមនីយំ, ភគវា, យាបនីយំ, ភគវា; ន ច មយំ, ភន្តេ, បិណ្ឌកេន កិលមាមា’’តិ. ‘‘កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘តគ្ឃ មយំ, ភន្តេ, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរាមា’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន តុម្ហេ, អនុរុទ្ធា, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យោហំ ឯវរូបេហិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិហរាមី’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឥមេសុ អាយស្មន្តេសុ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច; មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច; មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘យំនូនាហំ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តាមិ. នានា ហិ ខោ នោ, ភន្តេ, កាយា ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្ត’’ន្តិ.

អាយស្មាបិ ខោ នន្ទិយោ…បេ… អាយស្មាបិ ខោ កិមិលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយ្ហម្បិ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យោហំ ឯវរូបេហិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិហរាមី’តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឥមេសុ អាយស្មន្តេសុ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច, មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច, មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ អាវិ ចេវ រហោ ច. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘យំនូនាហំ សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, ភន្តេ, សកំ ចិត្តំ និក្ខិបិត្វា ឥមេសំយេវ អាយស្មន្តានំ ចិត្តស្ស វសេន វត្តាមិ. នានា ហិ ខោ នោ, ភន្តេ, កាយា ឯកញ្ច បន មញ្ញេ ចិត្តន្តិ.

‘‘ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ, សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរាមា’’តិ.

៣២៧. ‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! កច្ចិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘តគ្ឃ មយំ, ភន្តេ, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរាមា’’តិ. ‘‘យថា កថំ បន តុម្ហេ, អនុរុទ្ធា, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរថា’’តិ? ‘‘ឥធ, ភន្តេ, អម្ហាកំ យោ បឋមំ គាមតោ បិណ្ឌាយ បដិក្កមតិ សោ អាសនានិ បញ្ញបេតិ, បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតិ, អវក្ការបាតិំ ឧបដ្ឋាបេតិ. យោ បច្ឆា គាមតោ បិណ្ឌាយ បដិក្កមតិ, សចេ ហោតិ ភុត្តាវសេសោ សចេ អាកង្ខតិ ភុញ្ជតិ, នោ ចេ អាកង្ខតិ អប្បហរិតេ វា ឆឌ្ឌេតិ, អប្បាណកេ វា ឧទកេ ឱបិលាបេតិ. សោ អាសនានិ បដិសាមេតិ, បានីយំ បរិភោជនីយំ បដិសាមេតិ, អវក្ការបាតិំ បដិសាមេតិ, ភត្តគ្គំ សម្មជ្ជតិ. យោ បស្សតិ បានីយឃដំ វា បរិភោជនីយឃដំ វា វច្ចឃដំ វា រិត្តំ តុច្ឆំ សោ ឧបដ្ឋាបេតិ. សចស្ស ហោតិ អវិសយ្ហំ, ហត្ថវិការេន ទុតិយំ អាមន្តេត្វា ហត្ថវិលង្ឃកេន ឧបដ្ឋាបេម, ន ត្វេវ មយំ, ភន្តេ, តប្បច្ចយា វាចំ ភិន្ទាម. បញ្ចាហិកំ ខោ បន មយំ, ភន្តេ, សព្ពរត្តិកំ ធម្មិយា កថាយ សន្និសីទាម. ឯវំ ខោ មយំ, ភន្តេ, អប្បមត្តា អាតាបិនោ បហិតត្តា វិហរាមា’’តិ.

៣២៨. ‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! អត្ថិ បន វោ, អនុរុទ្ធា, ឯវំ អប្បមត្តានំ អាតាបីនំ បហិតត្តានំ វិហរន្តានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ! ឥធ មយំ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាម វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម. អយំ ខោ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ អប្បមត្តានំ អាតាបីនំ បហិតត្តានំ វិហរន្តានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! ឯតស្ស បន វោ, អនុរុទ្ធា, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អត្ថញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ! ឥធ មយំ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាម វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម. ឯតស្ស, ភន្តេ, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អយមញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! ឯតស្ស បន វោ, អនុរុទ្ធា, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អត្ថញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ! ឥធ មយំ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាម បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកា ច វិហរាម, សតា ច សម្បជានា, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេម, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម. ឯតស្ស, ភន្តេ, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អយមញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! ឯតស្ស បន វោ, អនុរុទ្ធា, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អត្ថញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ! ឥធ មយំ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាម សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា, បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា, អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម. ឯតស្ស, ភន្តេ, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អយមញ្ញោ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! ឯតស្ស បន វោ, អនុរុទ្ធា, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អត្ថញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ! ឥធ មយំ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាម សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម. ឯតស្ស, ភន្តេ, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អយមញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! ឯតស្ស បន វោ, អនុរុទ្ធា, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អត្ថញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ! ឥធ មយំ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាម សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម…បេ… សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម…បេ… សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម. ឯតស្ស, ភន្តេ, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អយមញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ.

៣២៩. ‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! ឯតស្ស បន វោ, អនុរុទ្ធា, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អត្ថញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភន្តេ! ឥធ មយំ, ភន្តេ, យាវទេវ អាកង្ខាម សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាម, បញ្ញាយ ច នោ ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា. ឯតស្ស, ភន្តេ, វិហារស្ស សមតិក្កមាយ ឯតស្ស វិហារស្ស បដិប្បស្សទ្ធិយា អយមញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ. ឥមម្ហា ច មយំ, ភន្តេ, ផាសុវិហារា អញ្ញំ ផាសុវិហារំ ឧត្តរិតរំ វា បណីតតរំ វា ន សមនុបស្សាមា’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, អនុរុទ្ធា! ឥមម្ហា ផាសុវិហារា ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា ផាសុវិហារោ នត្ថី’’តិ.

៣៣០. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តញ្ច អនុរុទ្ធំ អាយស្មន្តញ្ច នន្ទិយំ អាយស្មន្តញ្ច កិមិលំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អថ ខោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ ភគវន្តំ អនុសំយាយិត្វា [អនុសំសាវេត្វា (សី.), អនុសាវេត្វា (ដីកា)] តតោ បដិនិវត្តិត្វា អាយស្មា ច នន្ទិយោ អាយស្មា ច កិមិលោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កិំ នុ ខោ មយំ អាយស្មតោ អនុរុទ្ធស្ស ឯវមារោចិម្ហ – ‘ឥមាសញ្ច ឥមាសញ្ច វិហារសមាបត្តីនំ មយំ លាភិនោ’តិ, យំ នោ អាយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវតោ សម្មុខា យាវ អាសវានំ ខយា បកាសេតី’’តិ? ‘‘ន ខោ មេ អាយស្មន្តោ ឯវមារោចេសុំ – ‘ឥមាសញ្ច ឥមាសញ្ច វិហារសមាបត្តីនំ មយំ លាភិនោ’តិ, អបិ ច មេ អាយស្មន្តានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ – ‘ឥមាសញ្ច ឥមាសញ្ច វិហារសមាបត្តីនំ ឥមេ អាយស្មន្តោ លាភិនោ’តិ. ទេវតាបិ មេ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – ‘ឥមាសញ្ច ឥមាសញ្ច វិហារសមាបត្តីនំ ឥមេ អាយស្មន្តោ លាភិនោ’តិ. តមេនំ ភគវតា បញ្ហាភិបុដ្ឋេន ព្យាកត’’ន្តិ.

៣៣១. អថ ខោ ទីឃោ បរជនោ យក្ខោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ ទីឃោ បរជនោ យក្ខោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘លាភា វត, ភន្តេ, វជ្ជីនំ, សុលទ្ធលាភា វជ្ជិបជាយ, យត្ថ តថាគតោ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ឥមេ ច តយោ កុលបុត្តា – អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ, អាយស្មា ច នន្ទិយោ, អាយស្មា ច កិមិលោ’’តិ. ទីឃស្ស បរជនស្ស យក្ខស្ស សទ្ទំ សុត្វា ភុម្មា ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុំ – ‘លាភា វត, ភោ, វជ្ជីនំ, សុលទ្ធលាភា វជ្ជិបជាយ, យត្ថ តថាគតោ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ឥមេ ច តយោ កុលបុត្តា – អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ, អាយស្មា ច នន្ទិយោ, អាយស្មា ច កិមិលោ’តិ. ភុម្មានំ ទេវានំ សទ្ទំ សុត្វា ចាតុមហារាជិកា ទេវា…បេ… តាវតិំសា ទេវា…បេ… យាមា ទេវា…បេ… តុសិតា ទេវា…បេ… និម្មានរតី ទេវា…បេ… បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវា…បេ… ព្រហ្មកាយិកា ទេវា សទ្ទមនុស្សាវេសុំ – ‘‘លាភា វត, ភោ, វជ្ជីនំ, សុលទ្ធលាភា វជ្ជិបជាយ, យត្ថ តថាគតោ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ឥមេ ច តយោ កុលបុត្តា – អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ, អាយស្មា ច នន្ទិយោ, អាយស្មា ច កិមិលោ’’តិ. ឥតិហ តេ អាយស្មន្តោ តេន ខណេន (តេន លយេន) [( ) សី. ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ នត្ថិ] តេន មុហុត្តេន យាវព្រហ្មលោកា វិទិតា [សំវិទិតា (ក.)] អហេសុំ.

‘‘ឯវមេតំ, ទីឃ, ឯវមេតំ, ទីឃ! យស្មាបិ, ទីឃ, កុលា ឯតេ តយោ កុលបុត្តា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, តញ្ចេបិ កុលំ ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តំ អនុស្សរេយ្យ, តស្សបាស្ស កុលស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. យស្មាបិ, ទីឃ, កុលបរិវដ្ដា ឯតេ តយោ កុលបុត្តា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, សោ ចេបិ កុលបរិវដ្ដោ ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តោ អនុស្សរេយ្យ, តស្សបាស្ស កុលបរិវដ្ដស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. យស្មាបិ, ទីឃ, គាមា ឯតេ តយោ កុលបុត្តា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, សោ ចេបិ គាមោ ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តោ អនុស្សរេយ្យ, តស្សបាស្ស គាមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. យស្មាបិ, ទីឃ, និគមា ឯតេ តយោ កុលបុត្តា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, សោ ចេបិ និគមោ ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តោ អនុស្សរេយ្យ, តស្សបាស្ស និគមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. យស្មាបិ, ទីឃ, នគរា ឯតេ តយោ កុលបុត្តា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, តញ្ចេបិ នគរំ ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តំ អនុស្សរេយ្យ, តស្សបាស្ស នគរស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. យស្មាបិ, ទីឃ, ជនបទា ឯតេ តយោ កុលបុត្តា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា, សោ ចេបិ ជនបទោ ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តោ អនុស្សរេយ្យ, តស្សបាស្ស ជនបទស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេ ចេបិ, ទីឃ, ខត្តិយា ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តា អនុស្សរេយ្យុំ, សព្ពេសានំបាស្ស ខត្តិយានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេ ចេបិ, ទីឃ, ព្រាហ្មណា…បេ… សព្ពេ ចេបិ, ទីឃ, វេស្សា…បេ… សព្ពេ ចេបិ, ទីឃ, សុទ្ទា ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តា អនុស្សរេយ្យុំ, សព្ពេសានំបាស្ស សុទ្ទានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សទេវកោ ចេបិ, ទីឃ, លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា ឯតេ តយោ កុលបុត្តេ បសន្នចិត្តា អនុស្សរេយ្យ, សទេវកស្សបាស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. បស្ស, ទីឃ, យាវ ឯតេ តយោ កុលបុត្តា ពហុជនហិតាយ បដិបន្នា ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ, អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ ទីឃោ បរជនោ យក្ខោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ.

ចូឡគោសិង្គសុត្តំ និដ្ឋិតំ បឋមំ.

២. មហាគោសិង្គសុត្តំ

៣៣២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា គោសិង្គសាលវនទាយេ វិហរតិ សម្ពហុលេហិ អភិញ្ញាតេហិ អភិញ្ញាតេហិ ថេរេហិ សាវកេហិ សទ្ធិំ – អាយស្មតា ច សារិបុត្តេន អាយស្មតា ច មហាមោគ្គល្លានេន អាយស្មតា ច មហាកស្សបេន អាយស្មតា ច អនុរុទ្ធេន អាយស្មតា ច រេវតេន អាយស្មតា ច អានន្ទេន, អញ្ញេហិ ច អភិញ្ញាតេហិ អភិញ្ញាតេហិ ថេរេហិ សាវកេហិ សទ្ធិំ. អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា មហាកស្សបោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ ឯតទវោច – ‘‘អាយាមាវុសោ, កស្សប, យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិស្សាម ធម្មស្សវនាយា’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មា ច មហាកស្សបោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ ធម្មស្សវនាយ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អាយស្មន្តញ្ច មហាមោគ្គល្លានំ អាយស្មន្តញ្ច មហាកស្សបំ អាយស្មន្តញ្ច អនុរុទ្ធំ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមន្តេ ធម្មស្សវនាយ. ទិស្វាន យេនាយស្មា រេវតោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ រេវតំ ឯតទវោច – ‘‘ឧបសង្កមន្តា ខោ អមូ, អាវុសោ [អាយស្មន្តាវុសោ (ក.)] រេវត, សប្បុរិសា យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេន ធម្មស្សវនាយ. អាយាមាវុសោ រេវត, យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិស្សាម ធម្មស្សវនាយា’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា រេវតោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ អាយស្មា ច រេវតោ អាយស្មា ច អានន្ទោ យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ ធម្មស្សវនាយ.

៣៣៣. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តញ្ច រេវតំ អាយស្មន្តញ្ច អានន្ទំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ. ទិស្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតុ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ! ស្វាគតំ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋាកស្ស ភគវតោ សន្តិកាវចរស្ស! រមណីយំ, អាវុសោ អានន្ទ, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា [សព្ពបាលិផុល្លា (សី.)] សាលា, ទិព្ពា, មញ្ញេ, គន្ធា សម្បវន្តិ; កថំរូបេន, អាវុសោ អានន្ទ, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’តិ? ‘‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ. យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថា សព្យញ្ជនា; កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ, ធាតា [ធតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)], វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ ចតស្សន្នំ បរិសានំ ធម្មំ ទេសេតិ បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ អនុប្បពន្ធេហិ [អប្បពទ្ធេហិ (សី. បី.)] អនុសយសមុគ្ឃាតាយ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’តិ.

៣៣៤. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ រេវតំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ រេវត, អាយស្មតា អានន្ទេន យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ រេវតំ បុច្ឆាម – ‘រមណីយំ, អាវុសោ រេវត, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា សាលា, ទិព្ពា, មញ្ញេ, គន្ធា សម្បវន្តិ; កថំរូបេន, អាវុសោ រេវត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ? ‘‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ បដិសល្លានារាមោ ហោតិ បដិសល្លានរតោ, អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថមនុយុត្តោ អនិរាកតជ្ឈានោ, វិបស្សនាយ សមន្នាគតោ, ព្រូហេតា សុញ្ញាគារានំ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’តិ.

៣៣៥. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, អាយស្មតា រេវតេន យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ បុច្ឆាម – ‘រមណីយំ, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា សាលា, ទិព្ពា, មញ្ញេ, គន្ធា សម្បវន្តិ; កថំរូបេន, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ? ‘‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកានំ វោលោកេតិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ចក្ខុមា បុរិសោ ឧបរិបាសាទវរគតោ សហស្សំ នេមិមណ្ឌលានំ វោលោកេយ្យ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកានំ វោលោកេតិ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’តិ.

៣៣៦. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ កស្សប, អាយស្មតា អនុរុទ្ធេន យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ បុច្ឆាម – ‘រមណីយំ, អាវុសោ កស្សប, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា សាលា, ទិព្ពា, មញ្ញេ, គន្ធា សម្បវន្តិ; កថំរូបេន, អាវុសោ កស្សប, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ? ‘‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ អត្តនា ច អារញ្ញិកោ ហោតិ អារញ្ញិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ បិណ្ឌបាតិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បំសុកូលិកោ ហោតិ បំសុកូលិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច តេចីវរិកោ ហោតិ តេចីវរិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច អប្បិច្ឆោ ហោតិ អប្បិច្ឆតាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច សន្តុដ្ឋោ ហោតិ សន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បវិវិត្តោ ហោតិ បវិវេកស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច អសំសដ្ឋោ ហោតិ អសំសគ្គស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ វីរិយារម្ភស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច សីលសម្បន្នោ ហោតិ សីលសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច សមាធិសម្បន្នោ ហោតិ សមាធិសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បញ្ញាសម្បន្នោ ហោតិ បញ្ញាសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច វិមុត្តិសម្បន្នោ ហោតិ វិមុត្តិសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នោ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’តិ.

៣៣៧. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, អាយស្មតា មហាកស្សបេន យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ បុច្ឆាម – ‘រមណីយំ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា សាលា, ទិព្ពា, មញ្ញេ, គន្ធា សម្បវន្តិ; កថំរូបេន, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ? ‘‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ទ្វេ ភិក្ខូ អភិធម្មកថំ កថេន្តិ, តេ អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, អញ្ញមញ្ញស្ស បញ្ហំ បុដ្ឋា វិស្សជ្ជេន្តិ, នោ ច សំសាទេន្តិ [សំសារេន្តិ (ក.)], ធម្មី ច នេសំ កថា បវត្តិនី ហោតិ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’តិ.

៣៣៨. អថ ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អម្ហេហិ សព្ពេហេវ យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ បុច្ឆាម – ‘រមណីយំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា សាលា, ទិព្ពា, មញ្ញេ, គន្ធា សម្បវន្តិ; កថំរូបេន, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ? ‘‘ឥធាវុសោ មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ ចិត្តំ វសំ វត្តេតិ, នោ ច ភិក្ខុ ចិត្តស្ស វសេន វត្តតិ. សោ យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ [មជ្ឈន្តិកសមយំ (សី. ស្យា. កំ. បី. ក.)] វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា សាយន្ហសមយំ វិហរតិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា នានារត្តានំ ទុស្សានំ ទុស្សករណ្ឌកោ បូរោ អស្ស. សោ យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ បុព្ពណ្ហសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ បុព្ពណ្ហសមយំ បារុបេយ្យ; យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ មជ្ឈន្ហិកសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ បារុបេយ្យ; យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ សាយន្ហសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ សាយន្ហសមយំ បារុបេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ ចិត្តំ វសំ វត្តេតិ, នោ ច ភិក្ខុ ចិត្តស្ស វសេន វត្តតិ. សោ យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា សាយន្ហសមយំ វិហរតិ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’តិ.

៣៣៩. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ តេ អាយស្មន្តេ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ, អម្ហេហិ សព្ពេហេវ យថាសកំ បដិភានំ. អាយាមាវុសោ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិស្សាម; ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ ភគវតោ អារោចេស្សាម. យថា នោ ភគវា ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ អាយស្មន្តោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អថ ខោ តេ អាយស្មន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អាយស្មន្តញ្ច រេវតំ អាយស្មន្តញ្ច អានន្ទំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ. ទិស្វាន អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោចំ – ‘ឯតុ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ! ស្វាគតំ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋាកស្ស ភគវតោ សន្តិកាវចរស្ស! រមណីយំ, អាវុសោ អានន្ទ, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា សាលា, ទិព្ពា, មញ្ញេ, គន្ធា សម្បវន្តិ; កថំរូបេន, អាវុសោ អានន្ទ, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ មំ ឯតទវោច – ‘ឥធាវុសោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ…បេ… អនុសយសមុគ្ឃាតាយ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! យថា តំ អានន្ទោវ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ. អានន្ទោ ហិ, សារិបុត្ត, ពហុស្សុតោ សុតធរោ សុតសន្និចយោ. យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថា សព្យញ្ជនា; កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ, ធាតា, វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ ចតស្សន្នំ បរិសានំ ធម្មំ ទេសេតិ បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ អនុប្បពន្ធេហិ អនុសយសមុគ្ឃាតាយា’’តិ.

៣៤០. ‘‘ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភន្តេ, អាយស្មន្តំ រេវតំ ឯតទវោចំ – ‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ រេវត អាយស្មតា អានន្ទេន យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ រេវតំ បុច្ឆាម – រមណីយំ, អាវុសោ រេវត, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា សាលា, ទិព្ពា មញ្ញេ គន្ធា សម្បវន្តិ. កថំរូបេន, អាវុសោ រេវត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, អាយស្មា រេវតោ មំ ឯតទវោច – ‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត ភិក្ខុ បដិសល្លានារាមោ ហោតិ បដិសល្លានរតោ, អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថមនុយុត្តោ, អនិរាកតជ្ឈានោ, វិបស្សនាយ សមន្នាគតោ, ព្រូហេតា សុញ្ញាគារានំ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! យថា តំ រេវតោវ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ. រេវតោ ហិ, សារិបុត្ត, បដិសល្លានារាមោ បដិសល្លានរតោ, អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថមនុយុត្តោ អនិរាកតជ្ឈានោ, វិបស្សនាយ សមន្នាគតោ ព្រូហេតា សុញ្ញាគារាន’’ន្តិ.

៣៤១. ‘‘ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភន្តេ, អាយស្មន្តំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោចំ – ‘ព្យាកតំ ខោ អាវុសោ អនុរុទ្ធ អាយស្មតា រេវតេន…បេ… កថំរូបេន, អាវុសោ អនុរុទ្ធ, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’តិ. ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, អាយស្មា អនុរុទ្ធោ មំ ឯតទវោច – ‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកានំ វោលោកេតិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ចក្ខុមា បុរិសោ…បេ… ឯវរូបេន ខោ អាវុសោ សារិបុត្ត ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត, យថា តំ អនុរុទ្ធោវ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ. អនុរុទ្ធោ ហិ, សារិបុត្ត, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សហស្សំ លោកានំ វោលោកេតី’’តិ.

៣៤២. ‘‘ឯវំ វុត្តេ, អហំ, ភន្តេ, អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ ឯតទវោចំ – ‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ កស្សប អាយស្មតា អនុរុទ្ធេន យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ បុច្ឆាម…បេ… កថំ រូបេន ខោ, អាវុសោ កស្សប, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’តិ? ឯវំ វុត្តេ ភន្តេ, អាយស្មា មហាកស្សបោ មំ ឯតទវោច – ‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុ អត្តនា ច អារញ្ញិកោ ហោតិ អារញ្ញិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច បំសុកូលិកោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច តេចីវរិកោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច អប្បិច្ឆោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច សន្តុដ្ឋោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច បវិវិត្តោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច អសំសដ្ឋោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច សីលសម្បន្នោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច សមាធិសម្បន្នោ ហោតិ…បេ… អត្តនា ច បញ្ញាសម្បន្នោ ហោតិ… អត្តនា ច វិមុត្តិសម្បន្នោ ហោតិ… អត្តនា ច វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នោ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! យថា តំ កស្សបោវ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ. កស្សបោ ហិ, សារិបុត្ត, អត្តនា ច អារញ្ញិកោ អារញ្ញិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បិណ្ឌបាតិកោ បិណ្ឌបាតិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បំសុកូលិកោ បំសុកូលិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច តេចីវរិកោ តេចីវរិកត្តស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច អប្បិច្ឆោ អប្បិច្ឆតាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច សន្តុដ្ឋោ សន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បវិវិត្តោ បវិវេកស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច អសំសដ្ឋោ អសំសគ្គស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច អារទ្ធវីរិយោ វីរិយារម្ភស្ស ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច សីលសម្បន្នោ សីលសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច សមាធិសម្បន្នោ សមាធិសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច បញ្ញាសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច វិមុត្តិសម្បន្នោ វិមុត្តិសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី, អត្តនា ច វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នោ វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បទាយ ច វណ្ណវាទី’’តិ.

៣៤៣. ‘‘ឯវំ វុត្តេ, អហំ ភន្តេ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោចំ – ‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, អាយស្មតា មហាកស្សបេន យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ បុច្ឆាម…បេ… កថំរូបេន, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ មំ ឯតទវោច – ‘ឥធាវុសោ សារិបុត្ត, ទ្វេ ភិក្ខូ អភិធម្មកថំ កថេន្តិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, អញ្ញមញ្ញស្ស បញ្ហំ បុដ្ឋា វិស្សជ្ជេន្តិ, នោ ច សំសាទេន្តិ, ធម្មី ច នេសំ កថា បវត្តិនី ហោតិ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត, យថា តំ មោគ្គល្លានោវ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ. មោគ្គល្លានោ ហិ, សារិបុត្ត, ធម្មកថិកោ’’តិ.

៣៤៤. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អថ ខ្វាហំ, ភន្តេ, អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អម្ហេហិ សព្ពេហេវ យថាសកំ បដិភានំ. តត្ថ ទានិ មយំ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ បុច្ឆាម – រមណីយំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, គោសិង្គសាលវនំ, ទោសិនា រត្តិ, សព្ពផាលិផុល្លា សាលា, ទិព្ពា, មញ្ញេ, គន្ធា សម្បវន្តិ. កថំរូបេន, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ មំ ឯតទវោច – ‘ឥធាវុសោ, មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ ចិត្តំ វសំ វត្តេតិ នោ ច ភិក្ខុ ចិត្តស្ស វសេន វត្តតិ. សោ យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា សាយន្ហសមយំ វិហរតិ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា នានារត្តានំ ទុស្សានំ ទុស្សករណ្ឌកោ បូរោ អស្ស. សោ យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ បុព្ពណ្ហសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ បុព្ពណ្ហសមយំ បារុបេយ្យ; យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ មជ្ឈន្ហិកសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ បារុបេយ្យ; យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ សាយន្ហសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ សាយន្ហសមយំ បារុបេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុ ចិត្តំ វសំ វត្តេតិ, នោ ច ភិក្ខុ ចិត្តស្ស វសេន វត្តតិ. សោ យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា សាយន្ហសមយំ វិហរតិ. ឯវរូបេន ខោ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’’តិ. ‘‘សាធុ សាធុ, មោគ្គល្លាន! យថា តំ សារិបុត្តោវ សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យ. សារិបុត្តោ ហិ, មោគ្គល្លាន, ចិត្តំ វសំ វត្តេតិ នោ ច សារិបុត្តោ ចិត្តស្ស វសេន វត្តតិ. សោ យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា មជ្ឈន្ហិកសមយំ វិហរតិ; យាយ វិហារសមាបត្តិយា អាកង្ខតិ សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តាយ វិហារសមាបត្តិយា សាយន្ហសមយំ វិហរតី’’តិ.

៣៤៥. ឯវំ វុត្តេ, អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, សុភាសិត’’ន្តិ? ‘‘សព្ពេសំ វោ, សារិបុត្ត, សុភាសិតំ បរិយាយេន. អបិ ច មមបិ សុណាថ យថារូបេន ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យ. ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា – ‘ន តាវាហំ ឥមំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមិ យាវ មេ នានុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិស្សតី’តិ. ឯវរូបេន ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុនា គោសិង្គសាលវនំ សោភេយ្យា’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ អាយស្មន្តោ [តេ ភិក្ខូ (ក.)] ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

មហាគោសិង្គសុត្តំ និដ្ឋិតំ ទុតិយំ.

៣. មហាគោបាលកសុត្តំ

៣៤៦. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឯកាទសហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ គោបាលកោ អភព្ពោ គោគណំ បរិហរិតុំ ផាតិំ កាតុំ [ផាតិកត្តុំ (សី. បី.), ផាតិកាតុំ (ស្យា. កំ.)]. កតមេហិ ឯកាទសហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, គោបាលកោ ន រូបញ្ញូ ហោតិ, ន លក្ខណកុសលោ ហោតិ, ន អាសាដិកំ ហារេតា [សាដេតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ហោតិ, ន វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតិ, ន ធូមំ កត្តា ហោតិ, ន តិត្ថំ ជានាតិ, ន បីតំ ជានាតិ, ន វីថិំ ជានាតិ, ន គោចរកុសលោ ហោតិ អនវសេសទោហី ច ហោតិ. យេ តេ ឧសភា គោបិតរោ គោបរិណាយកា តេ ន អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកាទសហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ គោបាលកោ អភព្ពោ គោគណំ បរិហរិតុំ ផាតិំ កាតុំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកាទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អភព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិតុំ. កតមេហិ ឯកាទសហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន រូបញ្ញូ ហោតិ, ន លក្ខណកុសលោ ហោតិ, ន អាសាដិកំ ហារេតា ហោតិ, ន វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតិ, ន ធូមំ កត្តា ហោតិ, ន តិត្ថំ ជានាតិ, ន បីតំ ជានាតិ, ន វីថិំ ជានាតិ, ន គោចរកុសលោ ហោតិ, អនវសេសទោហី ច ហោតិ. យេ តេ ភិក្ខូ ថេរា រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតា សង្ឃបិតរោ សង្ឃបរិណាយកា តេ ន អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតិ.

៣៤៧. ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន រូបញ្ញូ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យំ កិញ្ចិ រូបំ សព្ពំ រូបំ ‘ចត្តារិ មហាភូតានិ, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន រូបញ្ញូ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន លក្ខណកុសលោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘កម្មលក្ខណោ ពាលោ, កម្មលក្ខណោ បណ្ឌិតោ’តិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន លក្ខណកុសលោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន អាសាដិកំ ហារេតា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ អធិវាសេតិ, នប្បជហតិ ន វិនោទេតិ ន ព្យន្តី ករោតិ ន អនភាវំ គមេតិ. ឧប្បន្នំ ព្យាបាទវិតក្កំ…បេ… ឧប្បន្នំ វិហិំសាវិតក្កំ…បេ… ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ អធិវាសេតិ, នប្បជហតិ ន វិនោទេតិ ន ព្យន្តី ករោតិ ន អនភាវំ គមេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន អាសាដិកំ ហារេតា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ធូមំ កត្តា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ន វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតា ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ធូមំ កត្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន តិត្ថំ ជានាតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា, តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា ន បរិបុច្ឆតិ, ន បរិបញ្ហតិ – ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ? ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ? តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ ន វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ន ឧត្តានី ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានីយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ ន បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន តិត្ថំ ជានាតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បីតំ ជានាតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ ទេសិយមានេ ន លភតិ អត្ថវេទំ, ន លភតិ ធម្មវេទំ, ន លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បីតំ ជានាតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន វីថិំ ជានាតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន វីថិំ ជានាតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន គោចរកុសលោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន គោចរកុសលោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អនវសេសទោហី ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ សទ្ធា គហបតិកា អភិហដ្ឋុំ បវារេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ, តត្រ ភិក្ខុ មត្តំ ន ជានាតិ បដិគ្គហណាយ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អនវសេសទោហី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ថេរា រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតា សង្ឃបិតរោ សង្ឃបរិណាយកា តេ ន អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ថេរា រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតា សង្ឃបិតរោ សង្ឃបរិណាយកា, តេសុ ន មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ អាវិ ចេវ រហោ ច; ន មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ អាវិ ចេវ រហោ ច; ន មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ អាវិ ចេវ រហោ ច. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ថេរា រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតា សង្ឃបិតរោ សង្ឃបរិណាយកា តេ ន អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតិ.

‘‘ឥមេហិ ខោ ភិក្ខវេ ឯកាទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អភព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិតុំ.

៣៤៨. ‘‘ឯកាទសហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ គោបាលកោ ភព្ពោ គោគណំ បរិហរិតុំ ផាតិំ កាតុំ. កតមេហិ ឯកាទសហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, គោបាលកោ រូបញ្ញូ ហោតិ, លក្ខណកុសលោ ហោតិ, អាសាដិកំ ហារេតា ហោតិ, វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតិ, ធូមំ កត្តា ហោតិ, តិត្ថំ ជានាតិ, បីតំ ជានាតិ, វីថិំ ជានាតិ, គោចរកុសលោ ហោតិ, សាវសេសទោហី ច ហោតិ. យេ តេ ឧសភា គោបិតរោ គោបរិណាយកា តេ អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកាទសហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ គោបាលកោ ភព្ពោ គោគណំ បរិហរិតុំ ផាតិំ កាតុំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកាទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិតុំ. កតមេហិ ឯកាទសហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបញ្ញូ ហោតិ, លក្ខណកុសលោ ហោតិ, អាសាដិកំ ហារេតា ហោតិ, វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតិ, ធូមំ កត្តា ហោតិ, តិត្ថំ ជានាតិ, បីតំ ជានាតិ, វីថិំ ជានាតិ, គោចរកុសលោ ហោតិ, សាវសេសទោហី ច ហោតិ. យេ តេ ភិក្ខូ ថេរា រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតា សង្ឃបិតរោ សង្ឃបរិណាយកា តេ អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតិ.

៣៤៩. ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបញ្ញូ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យំ កិញ្ចិ រូបំ សព្ពំ រូបំ ‘ចត្តារិ មហាភូតានិ, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបញ្ញូ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ លក្ខណកុសលោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កម្មលក្ខណោ ពាលោ, កម្មលក្ខណោ បណ្ឌិតោតិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ លក្ខណកុសលោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាសាដិកំ ហារេតា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ, បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តី ករោតិ អនភាវំ គមេតិ. ឧប្បន្នំ ព្យាបាទវិតក្កំ…បេ… ឧប្បន្នំ វិហិំសាវិតក្កំ…បេ… ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ នាធិវាសេតិ, បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តី ករោតិ អនភាវំ គមេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាសាដិកំ ហារេតា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វណំ បដិច្ឆាទេតា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធូមំ កត្តា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតា ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធូមំ កត្តា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិត្ថំ ជានាតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ, បរិបញ្ហតិ – ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ? ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ? តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានី ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានីយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិត្ថំ ជានាតិ.

‘‘កថញ្ច ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បីតំ ជានាតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ ទេសិយមានេ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បីតំ ជានាតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វីថិំ ជានាតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វីថិំ ជានាតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គោចរកុសលោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គោចរកុសលោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាវសេសទោហី ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុំ សទ្ធា គហបតិកា អភិហដ្ឋុំ បវារេន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ. តត្រ ភិក្ខុ មត្តំ ជានាតិ បដិគ្គហណាយ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សាវសេសទោហី ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ថេរា រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតា សង្ឃបិតរោ សង្ឃបរិណាយកា, តេ អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ថេរា រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតា សង្ឃបិតរោ សង្ឃបរិណាយកា តេសុ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ អាវិ ចេវ រហោ ច; មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ អាវិ ចេវ រហោ ច; មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ អាវិ ចេវ រហោ ច. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ថេរា រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតា សង្ឃបិតរោ សង្ឃបរិណាយកា តេ អតិរេកបូជាយ បូជេតា ហោតិ.

‘‘ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកាទសហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិតុ’’ន្តិ.

ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនា តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ.

មហាគោបាលកសុត្តំ និដ្ឋិតំ តតិយំ.

៤. ចូឡគោបាលកសុត្តំ

៣៥០. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វជ្ជីសុ វិហរតិ ឧក្កចេលាយំ គង្គាយ នទិយា តីរេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, មាគធកោ គោបាលកោ ទុប្បញ្ញជាតិកោ, វស្សានំ បច្ឆិមេ មាសេ សរទសមយេ, អសមវេក្ខិត្វា គង្គាយ នទិយា ឱរិមំ តីរំ, អសមវេក្ខិត្វា បារិមំ តីរំ, អតិត្ថេនេវ គាវោ បតារេសិ ឧត្តរំ តីរំ សុវិទេហានំ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, គាវោ មជ្ឈេគង្គាយ នទិយា សោតេ អាមណ្ឌលិយំ ករិត្វា តត្ថេវ អនយព្យសនំ អាបជ្ជិំសុ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មាគធកោ គោបាលកោ ទុប្បញ្ញជាតិកោ, វស្សានំ បច្ឆិមេ មាសេ សរទសមយេ, អសមវេក្ខិត្វា គង្គាយ នទិយា ឱរិមំ តីរំ, អសមវេក្ខិត្វា បារិមំ តីរំ, អតិត្ថេនេវ គាវោ បតារេសិ ឧត្តរំ តីរំ សុវិទេហានំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ ហិ កេចិ [យេ កេចិ (ស្យា. កំ.)] សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អកុសលា ឥមស្ស លោកស្ស អកុសលា បរស្ស លោកស្ស, អកុសលា មារធេយ្យស្ស អកុសលា អមារធេយ្យស្ស, អកុសលា មច្ចុធេយ្យស្ស អកុសលា អមច្ចុធេយ្យស្ស, តេសំ យេ សោតព្ពំ សទ្ទហាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តេសំ តំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ.

៣៥១. ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, មាគធកោ គោបាលកោ សប្បញ្ញជាតិកោ, វស្សានំ បច្ឆិមេ មាសេ សរទសមយេ, សមវេក្ខិត្វា គង្គាយ នទិយា ឱរិមំ តីរំ, សមវេក្ខិត្វា បារិមំ តីរំ, តិត្ថេនេវ គាវោ បតារេសិ ឧត្តរំ តីរំ សុវិទេហានំ. សោ បឋមំ បតារេសិ យេ តេ ឧសភា គោបិតរោ គោបរិណាយកា. តេ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមំសុ. អថាបរេ បតារេសិ ពលវគាវោ ទម្មគាវោ. តេបិ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមំសុ. អថាបរេ បតារេសិ វច្ឆតរេ វច្ឆតរិយោ. តេបិ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមំសុ. អថាបរេ បតារេសិ វច្ឆកេ កិសាពលកេ [កិសពលកេ (សី. ស្យា. បី.)]. តេបិ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមំសុ. ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, វច្ឆកោ តរុណកោ តាវទេវ ជាតកោ មាតុគោរវកេន វុយ្ហមានោ, សោបិ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមាសិ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មាគធកោ គោបាលកោ សប្បញ្ញជាតិកោ, វស្សានំ បច្ឆិមេ មាសេ សរទសមយេ, សមវេក្ខិត្វា គង្គាយ នទិយា ឱរិមំ តីរំ, សមវេក្ខិត្វា បារិមំ តីរំ, តិត្ថេនេវ គាវោ បតារេសិ ឧត្តរំ តីរំ សុវិទេហានំ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា កុសលា ឥមស្ស លោកស្ស កុសលា បរស្ស លោកស្ស, កុសលា មារធេយ្យស្ស កុសលា អមារធេយ្យស្ស, កុសលា មច្ចុធេយ្យស្ស កុសលា អមច្ចុធេយ្យស្ស, តេសំ យេ សោតព្ពំ សទ្ទហាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តេសំ តំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ.

៣៥២. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ តេ ឧសភា គោបិតរោ គោបរិណាយកា តេ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមំសុ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ តេ ភិក្ខូ អរហន្តោ ខីណាសវា វុសិតវន្តោ កតករណីយា ឱហិតភារា អនុប្បត្តសទត្ថា បរិក្ខីណភវសំយោជនា សម្មទញ្ញា វិមុត្តា, តេ តិរិយំ មារស្ស សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ គតា.

‘‘សេយ្យថាបិ តេ, ភិក្ខវេ, ពលវគាវោ ទម្មគាវោ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមំសុ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ តេ ភិក្ខូ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា ឱបបាតិកា តត្ថ បរិនិព្ពាយិនោ អនាវត្តិធម្មា តស្មា លោកា, តេបិ តិរិយំ មារស្ស សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ គមិស្សន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ តេ, ភិក្ខវេ, វច្ឆតរា វច្ឆតរិយោ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមំសុ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ តេ ភិក្ខូ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមិនោ សកិំទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តិ, តេបិ តិរិយំ មារស្ស សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ គមិស្សន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ តេ, ភិក្ខវេ, វច្ឆកា កិសាពលកា តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមំសុ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ តេ ភិក្ខូ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នា អវិនិបាតធម្មា និយតា សម្ពោធិបរាយនា, តេបិ តិរិយំ មារស្ស សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ គមិស្សន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ សោ, ភិក្ខវេ, វច្ឆកោ តរុណកោ តាវទេវ ជាតកោ មាតុគោរវកេន វុយ្ហមានោ តិរិយំ គង្គាយ សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ អគមាសិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ តេ ភិក្ខូ ធម្មានុសារិនោ សទ្ធានុសារិនោ, តេបិ តិរិយំ មារស្ស សោតំ ឆេត្វា សោត្ថិនា បារំ គមិស្សន្តិ.

‘‘អហំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, កុសលោ ឥមស្ស លោកស្ស កុសលោ បរស្ស លោកស្ស, កុសលោ មារធេយ្យស្ស កុសលោ អមារធេយ្យស្ស, កុសលោ មច្ចុធេយ្យស្ស កុសលោ អមច្ចុធេយ្យស្ស. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យេ សោតព្ពំ សទ្ទហាតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តេសំ តំ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វា សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘អយំ លោកោ បរោ លោកោ, ជានតា សុប្បកាសិតោ;

យញ្ច មារេន សម្បត្តំ, អប្បត្តំ យញ្ច មច្ចុនា.

‘‘សព្ពំ លោកំ អភិញ្ញាយ, សម្ពុទ្ធេន បជានតា;

វិវដំ អមតទ្វារំ, ខេមំ និព្ពានបត្តិយា.

‘‘ឆិន្នំ បាបិមតោ សោតំ, វិទ្ធស្តំ វិនឡីកតំ;

បាមោជ្ជពហុលា ហោថ, ខេមំ បត្តត្ថ [បត្ថេថ (ស្យា. កំ. ក. អដ្ឋកថាយំ សំវណ្ណេតព្ពបាឋោ)] ភិក្ខវោ’’តិ.

ចូឡគោបាលកសុត្តំ និដ្ឋិតំ ចតុត្ថំ.

៥. ចូឡសច្ចកសុត្តំ

៣៥៣. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ វេសាលិយំ បដិវសតិ ភស្សប្បវាទកោ បណ្ឌិតវាទោ សាធុសម្មតោ ពហុជនស្ស. សោ វេសាលិយំ បរិសតិ ឯវំ វាចំ ភាសតិ – ‘‘នាហំ តំ បស្សាមិ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, សង្ឃិំ គណិំ គណាចរិយំ, អបិ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បដិជានមានំ, យោ មយា វាទេន វាទំ សមារទ្ធោ ន សង្កម្បេយ្យ ន សម្បកម្បេយ្យ ន សម្បវេធេយ្យ, យស្ស ន កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចេយ្យុំ. ថូណំ ចេបាហំ អចេតនំ វាទេន វាទំ សមារភេយ្យំ, សាបិ មយា វាទេន វាទំ សមារទ្ធា សង្កម្បេយ្យ សម្បកម្បេយ្យ សម្បវេធេយ្យ. កោ បន វាទោ មនុស្សភូតស្សា’’តិ?

អថ ខោ អាយស្មា អស្សជិ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ វេសាលិយំ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ អាយស្មន្តំ អស្សជិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន យេនាយស្មា អស្សជិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អស្សជិនា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ អាយស្មន្តំ អស្សជិំ ឯតទវោច – ‘‘កថំ បន, ភោ អស្សជិ, សមណោ គោតមោ សាវកេ វិនេតិ, កថំភាគា ច បន សមណស្ស គោតមស្ស សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតី’’តិ? ‘‘ឯវំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភគវា សាវកេ វិនេតិ, ឯវំភាគា ច បន ភគវតោ សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតិ – ‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា, សញ្ញា អនិច្ចា, សង្ខារា អនិច្ចា, វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា, វេទនា អនត្តា, សញ្ញា អនត្តា, សង្ខារា អនត្តា, វិញ្ញាណំ អនត្តា. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’តិ. ឯវំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភគវា សាវកេ វិនេតិ, ឯវំភាគា ច បន ភគវតោ សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតី’’តិ. ‘‘ទុស្សុតំ វត, ភោ អស្សជិ, អស្សុម្ហ យេ មយំ ឯវំវាទិំ សមណំ គោតមំ អស្សុម្ហ. អប្បេវ នាម មយំ កទាចិ ករហចិ តេន ភោតា គោតមេន សទ្ធិំ សមាគច្ឆេយ្យាម, អប្បេវ នាម សិយា កោចិទេវ កថាសល្លាបោ, អប្បេវ នាម តស្មា បាបកា ទិដ្ឋិគតា វិវេចេយ្យាមា’’តិ.

៣៥៤. តេន ខោ បន សមយេន បញ្ចមត្តានិ លិច្ឆវិសតានិ សន្ថាគារេ [សន្ធាគារេ (ក.)] សន្និបតិតានិ ហោន្តិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ យេន តេ លិច្ឆវី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ លិច្ឆវី ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កមន្តុ ភោន្តោ លិច្ឆវី, អភិក្កមន្តុ ភោន្តោ លិច្ឆវី, អជ្ជ មេ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ ភវិស្សតិ. សចេ មេ សមណោ គោតមោ តថា បតិដ្ឋិស្សតិ យថា ច មេ [យថាស្ស មេ (សី. បី.)] ញាតញ្ញតរេន សាវកេន អស្សជិនា នាម ភិក្ខុនា បតិដ្ឋិតំ, សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ ទីឃលោមិកំ ឯឡកំ លោមេសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យ បរិកឌ្ឍេយ្យ សម្បរិកឌ្ឍេយ្យ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាកឌ្ឍិស្សាមិ បរិកឌ្ឍិស្សាមិ សម្បរិកឌ្ឍិស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម ពលវា សោណ្ឌិកាកម្មការោ មហន្តំ សោណ្ឌិកាកិឡញ្ជំ គម្ភីរេ ឧទករហទេ បក្ខិបិត្វា កណ្ណេ គហេត្វា អាកឌ្ឍេយ្យ បរិកឌ្ឍេយ្យ សម្បរិកឌ្ឍេយ្យ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាកឌ្ឍិស្សាមិ បរិកឌ្ឍិស្សាមិ សម្បរិកឌ្ឍិស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម ពលវា សោណ្ឌិកាធុត្តោ វាលំ [ថាលំ (ក.)] កណ្ណេ គហេត្វា ឱធុនេយ្យ និទ្ធុនេយ្យ និប្ផោដេយ្យ [និច្ឆាទេយ្យ (សី. បី. ក.), និច្ឆោដេយ្យ (ក.), និប្បោឋេយ្យ (ស្យា. កំ.)] ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ វាទេន វាទំ ឱធុនិស្សាមិ និទ្ធុនិស្សាមិ និប្ផោដេស្សាមិ. សេយ្យថាបិ នាម កុញ្ជរោ សដ្ឋិហាយនោ គម្ភីរំ បោក្ខរណិំ ឱគាហេត្វា សាណធោវិកំ នាម កីឡិតជាតំ កីឡតិ, ឯវមេវាហំ សមណំ គោតមំ សាណធោវិកំ មញ្ញេ កីឡិតជាតំ កីឡិស្សាមិ. អភិក្កមន្តុ ភោន្តោ លិច្ឆវី, អភិក្កមន្តុ ភោន្តោ លិច្ឆវី, អជ្ជ មេ សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ ភវិស្សតី’’តិ. តត្រេកច្ចេ លិច្ឆវី ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ សមណោ គោតមោ សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស វាទំ អារោបេស្សតិ, អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ អារោបេស្សតី’’តិ? ឯកច្ចេ លិច្ឆវី ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ សោ ភវមានោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ យោ ភគវតោ វាទំ អារោបេស្សតិ, អថ ខោ ភគវា សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស វាទំ អារោបេស្សតី’’តិ? អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ បញ្ចមត្តេហិ លិច្ឆវិសតេហិ បរិវុតោ យេន មហាវនំ កូដាគារសាលា តេនុបសង្កមិ.

៣៥៥. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តិ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘កហំ នុ ខោ, ភោ, ឯតរហិ សោ ភវំ គោតមោ វិហរតិ? ទស្សនកាមា ហិ មយំ តំ ភវន្តំ គោតម’’ន្តិ. ‘‘ឯស, អគ្គិវេស្សន, ភគវា មហាវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ’’តិ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ មហតិយា លិច្ឆវិបរិសាយ សទ្ធិំ មហាវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តេបិ ខោ លិច្ឆវី អប្បេកច្ចេ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, អប្បេកច្ចេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. អប្បេកច្ចេ យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, អប្បេកច្ចេ ភគវតោ សន្តិកេ នាមគោត្តំ សាវេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, អប្បេកច្ចេ តុណ្ហីភូតា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

៣៥៦. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បុច្ឆេយ្យាហំ ភវន្តំ គោតមំ កិញ្ចិទេវ ទេសំ, សចេ មេ ភវំ គោតមោ ឱកាសំ ករោតិ បញ្ហស្ស វេយ្យាករណាយា’’តិ. ‘‘បុច្ឆ, អគ្គិវេស្សន, យទាកង្ខសី’’តិ. ‘‘កថំ បន ភវំ គោតមោ សាវកេ វិនេតិ, កថំភាគា ច បន ភោតោ គោតមស្ស សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតី’’តិ? ‘‘ឯវំ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, សាវកេ វិនេមិ, ឯវំភាគា ច បន មេ សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតិ – ‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា, សញ្ញា អនិច្ចា, សង្ខារា អនិច្ចា, វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា, វេទនា អនត្តា, សញ្ញា អនត្តា, សង្ខារា អនត្តា, វិញ្ញាណំ អនត្តា. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’តិ. ឯវំ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, សាវកេ វិនេមិ, ឯវំភាគា ច បន មេ សាវកេសុ អនុសាសនី ពហុលា បវត្តតី’’តិ.

‘‘ឧបមា មំ, ភោ គោតម, បដិភាតី’’តិ. ‘‘បដិភាតុ តំ, អគ្គិវេស្សនា’’តិ ភគវា អវោច.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ គោតម, យេ កេចិមេ ពីជគាមភូតគាមា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ. ឯវមេតេ ពីជគាមភូតគាមា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ. សេយ្យថាបិ វា បន, ភោ គោតម, យេ កេចិមេ ពលករណីយា កម្មន្តា ករីយន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ. ឯវមេតេ ពលករណីយា កម្មន្តា ករីយន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ភោ គោតម, រូបត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ រូបេ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតិ, វេទនត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ វេទនាយំ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតិ, សញ្ញត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ សញ្ញាយំ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតិ, សង្ខារត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ សង្ខារេសុ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតិ, វិញ្ញាណត្តាយំ បុរិសបុគ្គលោ វិញ្ញាណេ បតិដ្ឋាយ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា បសវតី’’តិ.

‘‘ននុ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, ឯវំ វទេសិ – ‘រូបំ មេ អត្តា, វេទនា មេ អត្តា, សញ្ញា មេ អត្តា, សង្ខារា មេ អត្តា, វិញ្ញាណំ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘អហញ្ហិ, ភោ គោតម, ឯវំ វទាមិ – ‘រូបំ មេ អត្តា, វេទនា មេ អត្តា, សញ្ញា មេ អត្តា, សង្ខារា មេ អត្តា, វិញ្ញាណំ មេ អត្តា’តិ, អយញ្ច មហតី ជនតា’’តិ.

‘‘កិញ្ហិ តេ, អគ្គិវេស្សន, មហតី ជនតា ករិស្សតិ? ឥង្ឃ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, សកញ្ញេវ វាទំ និព្ពេឋេហី’’តិ. ‘‘អហញ្ហិ, ភោ គោតម, ឯវំ វទាមិ – ‘រូបំ មេ អត្តា, វេទនា មេ អត្តា, សញ្ញា មេ អត្តា, សង្ខារា មេ អត្តា, វិញ្ញាណំ មេ អត្តា’’’តិ.

៣៥៧. ‘‘តេន ហិ, អគ្គិវេស្សន, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ, យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ [តថា តំ (ក.)] ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, វត្តេយ្យ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស សកស្មិំ វិជិតេ វសោ – ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុំ, ជាបេតាយំ វា ជាបេតុំ, បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុំ, សេយ្យថាបិ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស, សេយ្យថាបិ វា បន រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុស្ស វេទេហិបុត្តស្សា’’តិ? ‘‘វត្តេយ្យ, ភោ គោតម, រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស សកស្មិំ វិជិតេ វសោ – ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុំ, ជាបេតាយំ វា ជាបេតុំ, បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុំ, សេយ្យថាបិ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស, សេយ្យថាបិ វា បន រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុស្ស វេទេហិបុត្តស្ស. ឥមេសម្បិ ហិ, ភោ គោតម, សង្ឃានំ គណានំ – សេយ្យថិទំ, វជ្ជីនំ មល្លានំ – វត្តតិ សកស្មិំ វិជិតេ វសោ – ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុំ, ជាបេតាយំ វា ជាបេតុំ, បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុំ. កិំ បន រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស, សេយ្យថាបិ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស, សេយ្យថាបិ វា បន រញ្ញោ មាគធស្ស អជាតសត្តុស្ស វេទេហិបុត្តស្ស? វត្តេយ្យ, ភោ គោតម, វត្តិតុញ្ច មរហតី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘រូបំ មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តស្មិំ រូបេ វសោ – ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ? ឯវំ វុត្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘រូបំ មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តស្មិំ រូបេ វសោ – ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ? ទុតិយម្បិ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ តុណ្ហី អហោសិ. អថ ខោ ភគវា សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាករោហិ ទានិ, អគ្គិវេស្សន, ន ទានិ តេ តុណ្ហីភាវស្ស កាលោ. យោ កោចិ, អគ្គិវេស្សន តថាគតេន យាវតតិយំ សហធម្មិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ន ព្យាករោតិ, ឯត្ថេវស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលតី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន វជិរបាណិ យក្ខោ អាយសំ វជិរំ អាទាយ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស ឧបរិវេហាសំ ឋិតោ ហោតិ – ‘សចាយំ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវតា យាវតតិយំ សហធម្មិកំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ ន ព្យាករិស្សតិ ឯត្ថេវស្ស សត្តធា មុទ្ធំ ផាលេស្សាមី’តិ. តំ ខោ បន វជិរបាណិំ យក្ខំ ភគវា ចេវ បស្សតិ សច្ចកោ ច និគណ្ឋបុត្តោ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភីតោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ ភគវន្តំយេវ តាណំ គវេសី ភគវន្តំយេវ លេណំ គវេសី ភគវន្តំយេវ សរណំ គវេសី ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បុច្ឆតុ មំ ភវំ គោតមោ, ព្យាករិស្សាមី’’តិ.

៣៥៨. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘រូបំ មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តស្មិំ រូបេ វសោ – ឯវំ មេ រូបំ ហោតុ, ឯវំ មេ រូបំ មា អហោសី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘វេទនា មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តិស្សំ វេទនាយំ [តាយំ វេទនាយំ (សី. ស្យា.)] វសោ – ឯវំ មេ វេទនា ហោតុ, ឯវំ មេ វេទនា មា អហោសី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘សញ្ញា មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តិស្សំ សញ្ញាយំ វសោ – ឯវំ មេ សញ្ញា ហោតុ, ឯវំ មេ សញ្ញា មា អហោសី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘សង្ខារា មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តេសុ សង្ខារេសុ វសោ – ឯវំ មេ សង្ខារា ហោន្តុ, ឯវំ មេ សង្ខារា មា អហេសុ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យំ ត្វំ ឯវំ វទេសិ – ‘វិញ្ញាណំ មេ អត្តា’តិ, វត្តតិ តេ តស្មិំ វិញ្ញាណេ វសោ – ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ ហោតុ, ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ មា អហោសី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘មនសិ ករោហិ, អគ្គិវេស្សន; មនសិ ករិត្វា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ព្យាករោហិ. ន ខោ តេ សន្ធិយតិ បុរិមេន វា បច្ឆិមំ, បច្ឆិមេន វា បុរិមំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភោ គោតម’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភោ គោតម’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, វេទនា…បេ… សញ្ញា…បេ… សង្ខារា…បេ… តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, វិញ្ញាណំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភោ គោតម’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភោ គោតម’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, យោ នុ ខោ ទុក្ខំ អល្លីនោ ទុក្ខំ ឧបគតោ ទុក្ខំ អជ្ឈោសិតោ, ទុក្ខំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សតិ, អបិ នុ ខោ សោ សាមំ វា ទុក្ខំ បរិជានេយ្យ, ទុក្ខំ វា បរិក្ខេបេត្វា វិហរេយ្យា’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ សិយា, ភោ គោតម? នោ ហិទំ, ភោ គោតមា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, ននុ ត្វំ ឯវំ សន្តេ ទុក្ខំ អល្លីនោ ទុក្ខំ ឧបគតោ ទុក្ខំ អជ្ឈោសិតោ, ទុក្ខំ – ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ សមនុបស្សសី’’តិ? ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, ភោ គោតម? ឯវមេតំ ភោ គោតមា’’តិ.

៣៥៩. ‘‘សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ តិណ្ហំ កុឋារិំ [កុធារិំ (ស្យា. កំ. ក.)] អាទាយ វនំ បវិសេយ្យ. សោ តត្ថ បស្សេយ្យ មហន្តំ កទលិក្ខន្ធំ ឧជុំ នវំ អកុក្កុកជាតំ [អកុក្កុដជាតំ (ស្យា. កំ.)]. តមេនំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ, មូលេ ឆេត្វា អគ្គេ ឆិន្ទេយ្យ, អគ្គេ ឆេត្វា បត្តវដ្ដិំ វិនិព្ភុជេយ្យ [វិនិព្ភុជ្ជេយ្យ (ក.)]. សោ តត្ថ បត្តវដ្ដិំ វិនិព្ភុជន្តោ ផេគ្គុម្បិ នាធិគច្ឆេយ្យ, កុតោ សារំ? ឯវមេវ ខោ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, មយា សកស្មិំ វាទេ សមនុយុញ្ជិយមានោ សមនុគាហិយមានោ សមនុភាសិយមានោ រិត្តោ តុច្ឆោ អបរទ្ធោ. ភាសិតា ខោ បន តេ ឯសា, អគ្គិវេស្សន, វេសាលិយំ បរិសតិ វាចា – ‘នាហំ តំ បស្សាមិ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា, សង្ឃិំ គណិំ គណាចរិយំ, អបិ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បដិជានមានំ, យោ មយា វាទេន វាទំ សមារទ្ធោ ន សង្កម្បេយ្យ ន សម្បកម្បេយ្យ ន សម្បវេធេយ្យ, យស្ស ន កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចេយ្យុំ. ថូណំ ចេបាហំ អចេតនំ វាទេន វាទំ សមារភេយ្យំ សាបិ មយា វាទេន វាទំ សមារទ្ធា សង្កម្បេយ្យ សម្បកម្បេយ្យ សម្បវេធេយ្យ. កោ បន វាទោ មនុស្សភូតស្សា’តិ? តុយ្ហំ ខោ បន, អគ្គិវេស្សន, អប្បេកច្ចានិ សេទផុសិតានិ នលាដា មុត្តានិ, ឧត្តរាសង្គំ វិនិភិន្ទិត្វា ភូមិយំ បតិដ្ឋិតានិ. មយ្ហំ ខោ បន, អគ្គិវេស្សន, នត្ថិ ឯតរហិ កាយស្មិំ សេទោ’’តិ. ឥតិ ភគវា តស្មិំ [តស្សំ (?)] បរិសតិ សុវណ្ណវណ្ណំ កាយំ វិវរិ. ឯវំ វុត្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ តុណ្ហីភូតោ មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ បជ្ឈាយន្តោ អប្បដិភានោ និសីទិ.

៣៦០. អថ ខោ ទុម្មុខោ លិច្ឆវិបុត្តោ សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ តុណ្ហីភូតំ មង្កុភូតំ បត្តក្ខន្ធំ អធោមុខំ បជ្ឈាយន្តំ អប្បដិភានំ វិទិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឧបមា មំ, ភគវា, បដិភាតី’’តិ. ‘‘បដិភាតុ តំ, ទុម្មុខា’’តិ ភគវា អវោច. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ បោក្ខរណី. តត្រាស្ស កក្កដកោ. អថ ខោ, ភន្តេ, សម្ពហុលា កុមារកា វា កុមារិកា វា តម្ហា គាមា វា និគមា វា និក្ខមិត្វា យេន សា បោក្ខរណី តេនុបសង្កមេយ្យុំ; ឧបសង្កមិត្វា តំ បោក្ខរណិំ ឱគាហេត្វា តំ កក្កដកំ ឧទកា ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេយ្យុំ. យញ្ញទេវ ហិ សោ, ភន្តេ, កក្កដកោ អឡំ អភិនិន្នាមេយ្យ តំ តទេវ តេ កុមារកា វា កុមារិកា វា កដ្ឋេន វា កថលេន វា សញ្ឆិន្ទេយ្យុំ សម្ភញ្ជេយ្យុំ សម្បលិភញ្ជេយ្យុំ. ឯវញ្ហិ សោ, ភន្តេ, កក្កដកោ សព្ពេហិ អឡេហិ សញ្ឆិន្នេហិ សម្ភគ្គេហិ សម្បលិភគ្គេហិ អភព្ពោ តំ បោក្ខរណិំ បុន ឱតរិតុំ, សេយ្យថាបិ បុព្ពេ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ, យានិ សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស វិសូកាយិតានិ វិសេវិតានិ វិប្ផន្ទិតានិ តានិបិ សព្ពានិ [វិប្ផន្ទិតានិ កានិចិ កានិចិ តានិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភគវតា សញ្ឆិន្នានិ សម្ភគ្គានិ សម្បលិភគ្គានិ; អភព្ពោ ច ទានិ, ភន្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ បុន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុំ យទិទំ វាទាធិប្បាយោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ទុម្មុខំ លិច្ឆវិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘អាគមេហិ ត្វំ, ទុម្មុខ, អាគមេហិ ត្វំ, ទុម្មុខ ( ) [(មុខរោសិ ត្វំ ទុម្មុខ) (ស្យា. កំ.)] ន មយំ តយា សទ្ធិំ មន្តេម, ឥធ មយំ ភោតា គោតមេន សទ្ធិំ មន្តេម.

៣៦១. ‘‘តិដ្ឋតេសា, ភោ គោតម, អម្ហាកញ្ចេវ អញ្ញេសញ្ច បុថុសមណព្រាហ្មណានំ វាចា. វិលាបំ វិលបិតំ មញ្ញេ. កិត្តាវតា ច នុ ខោ ភោតោ គោតមស្ស សាវកោ សាសនករោ ហោតិ ឱវាទបតិករោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ វិហរតី’’តិ? ‘‘ឥធ, អគ្គិវេស្សន, មម សាវកោ យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ; យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា, យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ឯត្តាវតា ខោ, អគ្គិវេស្សន, មម សាវកោ សាសនករោ ហោតិ ឱវាទបតិករោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិគតកថំកថោ វេសារជ្ជប្បត្តោ អបរប្បច្ចយោ សត្ថុសាសនេ វិហរតី’’តិ.

‘‘កិត្តាវតា បន, ភោ គោតម, ភិក្ខុ អរហំ ហោតិ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ’’តិ? ‘‘ឥធ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ; យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា…បេ… យេ កេចិ សង្ខារា…បេ… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុបាទា វិមុត្តោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ អរហំ ហោតិ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ. ឯវំ វិមុត្តចិត្តោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ តីហិ អនុត្តរិយេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ – ទស្សនានុត្តរិយេន, បដិបទានុត្តរិយេន, វិមុត្តានុត្តរិយេន. ឯវំ វិមុត្តចិត្តោ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភិក្ខុ តថាគតញ្ញេវ សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ – ពុទ្ធោ សោ ភគវា ពោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ទន្តោ សោ ភគវា ទមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, សន្តោ សោ ភគវា សមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តិណ្ណោ សោ ភគវា តរណាយ ធម្មំ ទេសេតិ, បរិនិព្ពុតោ សោ ភគវា បរិនិព្ពានាយ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ.

៣៦២. ឯវំ វុត្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយមេវ, ភោ គោតម, ធំសី, មយំ បគព្ពា, យេ មយំ ភវន្តំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាសាទេតព្ពំ អមញ្ញិម្ហ. សិយា ហិ, ភោ គោតម, ហត្ថិំ បភិន្នំ អាសជ្ជ បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ, ន ត្វេវ ភវន្តំ គោតមំ អាសជ្ជ សិយា បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ. សិយា ហិ, ភោ គោតម, បជ្ជលិតំ [ជលន្តំ (សី. បី.)] អគ្គិក្ខន្ធំ អាសជ្ជ បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ, ន ត្វេវ ភវន្តំ គោតមំ អាសជ្ជ សិយា បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ. សិយា ហិ, ភោ គោតម, អាសីវិសំ ឃោរវិសំ អាសជ្ជ បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ, ន ត្វេវ ភវន្តំ គោតមំ អាសជ្ជ សិយា បុរិសស្ស សោត្ថិភាវោ. មយមេវ, ភោ គោតម, ធំសី, មយំ បគព្ពា, យេ មយំ ភវន្តំ គោតមំ វាទេន វាទំ អាសាទេតព្ពំ អមញ្ញិម្ហ. អធិវាសេតុ [អធិវាសេតុ ច (បី. ក.)] មេ ភវំ គោតមោ ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេនា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

៣៦៣. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា តេ លិច្ឆវី អាមន្តេសិ – ‘‘សុណន្តុ មេ ភោន្តោ លិច្ឆវី, សមណោ មេ គោតមោ និមន្តិតោ ស្វាតនាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. តេន មេ អភិហរេយ្យាថ យមស្ស បតិរូបំ មញ្ញេយ្យាថា’’តិ. អថ ខោ តេ លិច្ឆវី តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស បញ្ចមត្តានិ ថាលិបាកសតានិ ភត្តាភិហារំ អភិហរិំសុ. អថ ខោ និគណ្ឋបុត្តោ សកេ អារាមេ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ – ‘‘កាលោ, ភោ គោតម, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន សច្ចកស្ស និគណ្ឋបុត្តស្ស អារាមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យមិទំ, ភោ គោតម, ទានេ បុញ្ញញ្ច បុញ្ញមហី ច តំ ទាយកានំ សុខាយ ហោតូ’’តិ. ‘‘យំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, តាទិសំ ទក្ខិណេយ្យំ អាគម្ម អវីតរាគំ អវីតទោសំ អវីតមោហំ, តំ ទាយកានំ ភវិស្សតិ. យំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, មាទិសំ ទក្ខិណេយ្យំ អាគម្ម វីតរាគំ វីតទោសំ វីតមោហំ, តំ តុយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិ.

ចូឡសច្ចកសុត្តំ និដ្ឋិតំ បញ្ចមំ.

៦. មហាសច្ចកសុត្តំ

៣៦៤. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ សុនិវត្ថោ ហោតិ បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បវិសិតុកាមោ [បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ… បវិសិតុកាមោ ហោតិ (សី.)]. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ យេន មហាវនំ កូដាគារសាលា តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ភន្តេ, សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ អាគច្ឆតិ ភស្សប្បវាទកោ បណ្ឌិតវាទោ សាធុសម្មតោ ពហុជនស្ស. ឯសោ ខោ, ភន្តេ, អវណ្ណកាមោ ពុទ្ធស្ស, អវណ្ណកាមោ ធម្មស្ស, អវណ្ណកាមោ សង្ឃស្ស. សាធុ, ភន្តេ, ភគវា មុហុត្តំ និសីទតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. អថ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

៣៦៥. ‘‘សន្តិ, ភោ គោតម, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា កាយភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, នោ ចិត្តភាវនំ. ផុសន្តិ ហិ តេ, ភោ គោតម, សារីរិកំ ទុក្ខំ វេទនំ. ភូតបុព្ពំ, ភោ គោតម, សារីរិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋស្ស សតោ ឩរុក្ខម្ភោបិ នាម ភវិស្សតិ, ហទយម្បិ នាម ផលិស្សតិ, ឧណ្ហម្បិ លោហិតំ មុខតោ ឧគ្គមិស្សតិ, ឧម្មាទម្បិ បាបុណិស្សតិ [បាបុណិស្សន្តិ (ស្យា. កំ.)] ចិត្តក្ខេបំ. តស្ស ខោ ឯតំ, ភោ គោតម, កាយន្វយំ ចិត្តំ ហោតិ, កាយស្ស វសេន វត្តតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អភាវិតត្តា ចិត្តស្ស. សន្តិ បន, ភោ គោតម, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ចិត្តភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, នោ កាយភាវនំ. ផុសន្តិ ហិ តេ, ភោ គោតម, ចេតសិកំ ទុក្ខំ វេទនំ. ភូតបុព្ពំ, ភោ គោតម, ចេតសិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋស្ស សតោ ឩរុក្ខម្ភោបិ នាម ភវិស្សតិ, ហទយម្បិ នាម ផលិស្សតិ, ឧណ្ហម្បិ លោហិតំ មុខតោ ឧគ្គមិស្សតិ, ឧម្មាទម្បិ បាបុណិស្សតិ ចិត្តក្ខេបំ. តស្ស ខោ ឯសោ, ភោ គោតម, ចិត្តន្វយោ កាយោ ហោតិ, ចិត្តស្ស វសេន វត្តតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អភាវិតត្តា កាយស្ស. តស្ស មយ្ហំ, ភោ គោតម, ឯវំ ហោតិ – ‘អទ្ធា ភោតោ គោតមស្ស សាវកា ចិត្តភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, នោ កាយភាវន’’’ន្តិ.

៣៦៦. ‘‘កិន្តិ បន តេ, អគ្គិវេស្សន, កាយភាវនា សុតា’’តិ? ‘‘សេយ្យថិទំ – នន្ទោ វច្ឆោ, កិសោ សំកិច្ចោ, មក្ខលិ គោសាលោ – ឯតេហិ, ភោ គោតម, អចេលកា មុត្តាចារា ហត្ថាបលេខនា នឯហិភទ្ទន្តិកា នតិដ្ឋភទ្ទន្តិកា [នឯហិភទន្តិកា, នតិដ្ឋភទន្តិកា (សី. ស្យា. កំ. បី. ក.)] ន អភិហដំ ន ឧទ្ទិស្សកតំ ន និមន្តនំ សាទិយន្តិ, តេ ន កុម្ភិមុខា បដិគ្គណ្ហន្តិ ន កឡោបិមុខា បដិគ្គណ្ហន្តិ ន ឯឡកមន្តរំ ន ទណ្ឌមន្តរំ ន មុសលមន្តរំ ន ទ្វិន្នំ ភុញ្ជមានានំ ន គព្ភិនិយា ន បាយមានាយ ន បុរិសន្តរគតាយ ន សង្កិត្តីសុ ន យត្ថ សា ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ ន យត្ថ មក្ខិកា សណ្ឌសណ្ឌចារិនី, ន មច្ឆំ ន មំសំ ន សុរំ ន មេរយំ ន ថុសោទកំ បិវន្តិ. តេ ឯកាគារិកា វា ហោន្តិ ឯកាលោបិកា, ទ្វាគារិកា វា ហោន្តិ ទ្វាលោបិកា…បេ… សត្តាគារិកា វា ហោន្តិ សត្តាលោបិកា. ឯកិស្សាបិ ទត្តិយា យាបេន្តិ, ទ្វីហិបិ ទត្តីហិ យាបេន្តិ…បេ… សត្តហិបិ ទត្តីហិ យាបេន្តិ. ឯកាហិកម្បិ អាហារំ អាហារេន្តិ, ទ្វីហិកម្បិ អាហារំ អាហារេន្តិ…បេ… សត្តាហិកម្បិ អាហារំ អាហារេន្តិ. ឥតិ ឯវរូបំ អទ្ធមាសិកម្បិ បរិយាយភត្តភោជនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តី’’តិ.

‘‘កិំ បន តេ, អគ្គិវេស្សន, តាវតកេនេវ យាបេន្តី’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម. អប្បេកទា, ភោ គោតម, ឧឡារានិ ឧឡារានិ ខាទនីយានិ ខាទន្តិ, ឧឡារានិ ឧឡារានិ ភោជនានិ ភុញ្ជន្តិ, ឧឡារានិ ឧឡារានិ សាយនីយានិ សាយន្តិ, ឧឡារានិ ឧឡារានិ បានានិ បិវន្តិ. តេ ឥមំ កាយំ ពលំ គាហេន្តិ នាម, ព្រូហេន្តិ នាម, មេទេន្តិ នាមា’’តិ.

‘‘យំ ខោ តេ, អគ្គិវេស្សន, បុរិមំ បហាយ បច្ឆា ឧបចិនន្តិ, ឯវំ ឥមស្ស កាយស្ស អាចយាបចយោ ហោតិ. កិន្តិ បន តេ, អគ្គិវេស្សន, ចិត្តភាវនា សុតា’’តិ? ចិត្តភាវនាយ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវតា បុដ្ឋោ សមានោ ន សម្បាយាសិ.

៣៦៧. អថ ខោ ភគវា សច្ចកំ និគណ្ឋបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘យាបិ ខោ តេ ឯសា, អគ្គិវេស្សន, បុរិមា កាយភាវនា ភាសិតា សាបិ អរិយស្ស វិនយេ នោ ធម្មិកា កាយភាវនា. កាយភាវនម្បិ [កាយភាវនំ ហិ (សី. បី. ក.)] ខោ ត្វំ, អគ្គិវេស្សន, ន អញ្ញាសិ, កុតោ បន ត្វំ ចិត្តភាវនំ ជានិស្សសិ? អបិ ច, អគ្គិវេស្សន, យថា អភាវិតកាយោ ច ហោតិ អភាវិតចិត្តោ ច, ភាវិតកាយោ ច ហោតិ ភាវិតចិត្តោ ច. តំ សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ, ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ’’តិ ខោ សច្ចកោ និគណ្ឋបុត្តោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

៣៦៨. ‘‘កថញ្ច, អគ្គិវេស្សន, អភាវិតកាយោ ច ហោតិ អភាវិតចិត្តោ ច? ឥធ, អគ្គិវេស្សន, អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា. សោ សុខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ សុខសារាគី ច ហោតិ សុខសារាគិតញ្ច អាបជ្ជតិ. តស្ស សា សុខា វេទនា និរុជ្ឈតិ. សុខាយ វេទនាយ និរោធា ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា. សោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. តស្ស ខោ ឯសា, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នាបិ សុខា វេទនា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ អភាវិតត្តា កាយស្ស, ឧប្បន្នាបិ ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ អភាវិតត្តា ចិត្តស្ស. យស្ស កស្សចិ, អគ្គិវេស្សន, ឯវំ ឧភតោបក្ខំ ឧប្បន្នាបិ សុខា វេទនា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ អភាវិតត្តា កាយស្ស, ឧប្បន្នាបិ ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ អភាវិតត្តា ចិត្តស្ស, ឯវំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អភាវិតកាយោ ច ហោតិ អភាវិតចិត្តោ ច.

៣៦៩. ‘‘កថញ្ច, អគ្គិវេស្សន, ភាវិតកាយោ ច ហោតិ ភាវិតចិត្តោ ច? ឥធ, អគ្គិវេស្សន, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា. សោ សុខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ ន សុខសារាគី ច ហោតិ, ន សុខសារាគិតញ្ច អាបជ្ជតិ. តស្ស សា សុខា វេទនា និរុជ្ឈតិ. សុខាយ វេទនាយ និរោធា ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខា វេទនា. សោ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ ន សោចតិ ន កិលមតិ ន បរិទេវតិ ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. តស្ស ខោ ឯសា, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នាបិ សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ ភាវិតត្តា កាយស្ស, ឧប្បន្នាបិ ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ ភាវិតត្តា ចិត្តស្ស. យស្ស កស្សចិ, អគ្គិវេស្សន, ឯវំ ឧភតោបក្ខំ ឧប្បន្នាបិ សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ ភាវិតត្តា កាយស្ស, ឧប្បន្នាបិ ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ ភាវិតត្តា ចិត្តស្ស. ឯវំ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ភាវិតកាយោ ច ហោតិ ភាវិតចិត្តោ ចា’’តិ.

៣៧០. ‘‘ឯវំ បសន្នោ អហំ ភោតោ គោតមស្ស! ភវញ្ហិ គោតមោ ភាវិតកាយោ ច ហោតិ ភាវិតចិត្តោ ចា’’តិ. ‘‘អទ្ធា ខោ តេ អយំ, អគ្គិវេស្សន, អាសជ្ជ ឧបនីយ វាចា ភាសិតា, អបិ ច តេ អហំ ព្យាករិស្សាមិ. យតោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, តំ វត មេ ឧប្បន្នា វា សុខា វេទនា ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, ឧប្បន្នា វា ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតីតិ នេតំ ឋានំ [នេតំ ខោឋានំ (សី. បី.)] វិជ្ជតី’’តិ.

‘‘ន ហិ នូន [ន ហនូន (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភោតោ គោតមស្ស ឧប្បជ្ជតិ តថារូបា សុខា វេទនា យថារូបា ឧប្បន្នា សុខា វេទនា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យ; ន ហិ នូន ភោតោ គោតមស្ស ឧប្បជ្ជតិ តថារូបា ទុក្ខា វេទនា យថារូបា ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ.

៣៧១. ‘‘កិញ្ហិ នោ សិយា, អគ្គិវេស្សន? ឥធ មេ, អគ្គិវេស្សន, បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា. នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ. យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, អបរេន សមយេន ទហរោវ សមានោ, សុសុកាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា, អកាមកានំ មាតាបិតូនំ អស្សុមុខានំ រុទន្តានំ, កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិំ. សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ កិំកុសលគវេសី អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ – ‘ឥច្ឆាមហំ, អាវុសោ កាលាម, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, អគ្គិវេស្សន, អាឡារោ កាលាមោ មំ ឯតទវោច – ‘វិហរតាយស្មា, តាទិសោ អយំ ធម្មោ យត្ថ វិញ្ញូ បុរិសោ នចិរស្សេវ សកំ អាចរិយកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិំ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តាវតកេនេវ ឱដ្ឋបហតមត្តេន លបិតលាបនមត្តេន ញាណវាទញ្ច វទាមិ ថេរវាទញ្ច, ‘ជានាមិ បស្សាមី’តិ ច បដិជានាមិ, អហញ្ចេវ អញ្ញេ ច. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ អាឡារោ កាលាមោ ឥមំ ធម្មំ កេវលំ សទ្ធាមត្តកេន សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេតិ, អទ្ធា អាឡារោ កាលាមោ ឥមំ ធម្មំ ជានំ បស្សំ វិហរតី’’’តិ.

‘‘អថ ខ្វាហំ, អគ្គិវេស្សន, យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ – ‘កិត្តាវតា នោ, អាវុសោ កាលាម, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសី’តិ? ឯវំ វុត្តេ, អគ្គិវេស្សន, អាឡារោ កាលាមោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ បវេទេសិ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ សទ្ធា, មយ្ហំបត្ថិ សទ្ធា; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ វីរិយំ, មយ្ហំបត្ថិ វីរិយំ; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ សតិ, មយ្ហំបត្ថិ សតិ; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ សមាធិ, មយ្ហំបត្ថិ សមាធិ; ន ខោ អាឡារស្សេវ កាលាមស្ស អត្ថិ បញ្ញា, មយ្ហំបត្ថិ បញ្ញា; យំនូនាហំ យំ ធម្មំ អាឡារោ កាលាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេតិ តស្ស ធម្មស្ស សច្ឆិកិរិយាយ បទហេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ.

‘‘អថ ខ្វាហំ, អគ្គិវេស្សន, យេន អាឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា អាឡារំ កាលាមំ ឯតទវោចំ – ‘ឯត្តាវតា នោ, អាវុសោ កាលាម, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ? ‘ឯត្តាវតា ខោ អហំ, អាវុសោ, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមី’តិ. ‘អហម្បិ ខោ, អាវុសោ, ឯត្តាវតា ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ. ‘លាភា នោ, អាវុសោ, សុលទ្ធំ នោ, អាវុសោ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ តាទិសំ សព្រហ្មចារិំ បស្សាម. ឥតិ យាហំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមិ តំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ; យំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ តមហំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេមិ. ឥតិ យាហំ ធម្មំ ជានាមិ តំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ; យំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ តមហំ ធម្មំ ជានាមិ. ឥតិ យាទិសោ អហំ តាទិសោ តុវំ, យាទិសោ តុវំ តាទិសោ អហំ. ឯហិ ទានិ, អាវុសោ, ឧភោវ សន្តា ឥមំ គណំ បរិហរាមា’តិ. ឥតិ ខោ, អគ្គិវេស្សន, អាឡារោ កាលាមោ អាចរិយោ មេ សមានោ (អត្តនោ) [( ) នត្ថិ (សី. បី.)] អន្តេវាសិំ មំ សមានំ អត្តនា សមសមំ ឋបេសិ, ឧឡារាយ ច មំ បូជាយ បូជេសិ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘នាយំ ធម្មោ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, យាវទេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបបត្តិយា’តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តំ ធម្មំ អនលង្ករិត្វា តស្មា ធម្មា និព្ពិជ្ជ អបក្កមិំ.

៣៧២. ‘‘សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, កិំកុសលគវេសី អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ យេន ឧទកោ រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘ឥច្ឆាមហំ, អាវុសោ [បស្ស ម. និ. ១.២៧៨ បាសរាសិសុត្តេ] ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុ’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ, អគ្គិវេស្សន, ឧទកោ រាមបុត្តោ មំ ឯតទវោច – ‘វិហរតាយស្មា, តាទិសោ អយំ ធម្មោ យត្ថ វិញ្ញូ បុរិសោ នចិរស្សេវ សកំ អាចរិយកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ បរិយាបុណិំ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តាវតកេនេវ ឱដ្ឋបហតមត្តេន លបិតលាបនមត្តេន ញាណវាទញ្ច វទាមិ ថេរវាទញ្ច, ‘ជានាមិ បស្សាមី’តិ ច បដិជានាមិ, អហញ្ចេវ អញ្ញេ ច. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ រាមោ ឥមំ ធម្មំ កេវលំ សទ្ធាមត្តកេន សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសិ. អទ្ធា រាមោ ឥមំ ធម្មំ ជានំ បស្សំ វិហាសី’តិ. អថ ខ្វាហំ, អគ្គិវេស្សន, យេន ឧទកោ រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘កិត្តាវតា នោ, អាវុសោ រាមោ, ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសី’តិ? ឯវំ វុត្តេ, អគ្គិវេស្សន, ឧទកោ រាមបុត្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ បវេទេសិ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ សទ្ធា, មយ្ហំបត្ថិ សទ្ធា; ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ វីរិយំ, មយ្ហំបត្ថិ វីរិយំ; ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ សតិ, មយ្ហំបត្ថិ សតិ; ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ សមាធិ, មយ្ហំបត្ថិ សមាធិ; ន ខោ រាមស្សេវ អហោសិ បញ្ញា, មយ្ហំបត្ថិ បញ្ញា; យំនូនាហំ យំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមីតិ បវេទេសិ តស្ស ធម្មស្ស សច្ឆិកិរិយាយ បទហេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, នចិរស្សេវ ខិប្បមេវ តំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ.

‘‘អថ ខ្វាហំ, អគ្គិវេស្សន, យេន ឧទកោ រាមបុត្តោ តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា ឧទកំ រាមបុត្តំ ឯតទវោចំ – ‘ឯត្តាវតា នោ, អាវុសោ, រាមោ ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ? ‘ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, រាមោ ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសី’តិ. ‘អហម្បិ ខោ, អាវុសោ, ឯត្តាវតា ឥមំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’តិ. ‘លាភា នោ, អាវុសោ, សុលទ្ធំ នោ, អាវុសោ, យេ មយំ អាយស្មន្តំ តាទិសំ សព្រហ្មចារិំ បស្សាម. ឥតិ យំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសិ, តំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ; យំ ត្វំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរសិ, តំ ធម្មំ រាមោ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ បវេទេសិ. ឥតិ យំ ធម្មំ រាមោ អភិញ្ញាសិ តំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ; យំ ត្វំ ធម្មំ ជានាសិ តំ ធម្មំ រាមោ អភិញ្ញាសិ. ឥតិ យាទិសោ រាមោ អហោសិ តាទិសោ តុវំ; យាទិសោ តុវំ តាទិសោ រាមោ អហោសិ. ឯហិ ទានិ, អាវុសោ, តុវំ ឥមំ គណំ បរិហរា’តិ. ឥតិ ខោ, អគ្គិវេស្សន, ឧទកោ រាមបុត្តោ សព្រហ្មចារី មេ សមានោ អាចរិយដ្ឋានេ ច មំ ឋបេសិ, ឧឡារាយ ច មំ បូជាយ បូជេសិ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘នាយំ ធម្មោ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ, យាវទេវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបបត្តិយា’តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តំ ធម្មំ អនលង្ករិត្វា តស្មា ធម្មា និព្ពិជ្ជ អបក្កមិំ.

៣៧៣. ‘‘សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, កិំកុសលគវេសី អនុត្តរំ សន្តិវរបទំ បរិយេសមានោ មគធេសុ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន ឧរុវេលា សេនានិគមោ តទវសរិំ. តត្ថទ្ទសំ រមណីយំ ភូមិភាគំ, បាសាទិកញ្ច វនសណ្ឌំ, នទិញ្ច សន្ទន្តិំ សេតកំ សុបតិត្ថំ រមណីយំ, សមន្តា ច គោចរគាមំ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘រមណីយោ វត, ភោ, ភូមិភាគោ, បាសាទិកោ ច វនសណ្ឌោ, នទី ច សន្ទតិ សេតកា សុបតិត្ថា រមណីយា, សមន្តា ច គោចរគាមោ. អលំ វតិទំ កុលបុត្តស្ស បធានត្ថិកស្ស បធានាយា’តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តត្ថេវ និសីទិំ ‘អលមិទំ បធានាយា’តិ.

៣៧៤. ‘‘អបិស្សុមំ, អគ្គិវេស្សន, តិស្សោ ឧបមា បដិភំសុ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា. សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ ឧទកេ និក្ខិត្តំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឧត្តរារណិំ អាទាយ – ‘អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេស្សាមិ, តេជោ បាតុករិស្សាមី’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ, ឧទកេ និក្ខិត្តំ, ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេន្តោ អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេយ្យ, តេជោ បាតុករេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អទុញ្ហិ, ភោ គោតម, អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ, តញ្ច បន ឧទកេ និក្ខិត្តំ. យាវទេវ ច បន សោ បុរិសោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, អគ្គិវេស្សន, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា កាយេន ចេវ ចិត្តេន ច កាមេហិ អវូបកដ្ឋា វិហរន្តិ, យោ ច នេសំ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបិបាសា កាមបរិឡាហោ, សោ ច អជ្ឈត្តំ ន សុប្បហីនោ ហោតិ, ន សុប្បដិប្បស្សទ្ធោ, ឱបក្កមិកា ចេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, អភព្ពាវ តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. នោ ចេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, អភព្ពាវ តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. អយំ ខោ មំ, អគ្គិវេស្សន, បឋមា ឧបមា បដិភាសិ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា.

៣៧៥. ‘‘អបរាបិ ខោ មំ, អគ្គិវេស្សន, ទុតិយា ឧបមា បដិភាសិ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា. សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ, អារកា ឧទកា ថលេ និក្ខិត្តំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឧត្តរារណិំ អាទាយ – ‘អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេស្សាមិ, តេជោ បាតុករិស្សាមី’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ, អារកា ឧទកា ថលេ និក្ខិត្តំ, ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេន្តោ អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេយ្យ តេជោ បាតុករេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហិទំ, ភោ គោតម’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អទុញ្ហិ, ភោ គោតម, អល្លំ កដ្ឋំ សស្នេហំ, កិញ្ចាបិ អារកា ឧទកា ថលេ និក្ខិត្តំ. យាវទេវ ច បន សោ បុរិសោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សាតិ. ឯវមេវ ខោ, អគ្គិវេស្សន, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា កាយេន ចេវ ចិត្តេន ច កាមេហិ វូបកដ្ឋា វិហរន្តិ, យោ ច នេសំ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបិបាសា កាមបរិឡាហោ សោ ច អជ្ឈត្តំ ន សុប្បហីនោ ហោតិ, ន សុប្បដិប្បស្សទ្ធោ, ឱបក្កមិកា ចេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, អភព្ពាវ តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. នោ ចេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, អភព្ពាវ តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. អយំ ខោ មំ, អគ្គិវេស្សន, ទុតិយា ឧបមា បដិភាសិ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា’’.

៣៧៦. ‘‘អបរាបិ ខោ មំ, អគ្គិវេស្សន, តតិយា ឧបមា បដិភាសិ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា. សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, សុក្ខំ កដ្ឋំ កោឡាបំ, អារកា ឧទកា ថលេ និក្ខិត្តំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឧត្តរារណិំ អាទាយ – ‘អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេស្សាមិ, តេជោ បាតុករិស្សាមី’តិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, អគ្គិវេស្សន, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ សុក្ខំ កដ្ឋំ កោឡាបំ, អារកា ឧទកា ថលេ និក្ខិត្តំ, ឧត្តរារណិំ អាទាយ អភិមន្ថេន្តោ អគ្គិំ អភិនិព្ពត្តេយ្យ, តេជោ បាតុករេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភោ គោតម’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អទុញ្ហិ, ភោ គោតម, សុក្ខំ កដ្ឋំ កោឡាបំ, តញ្ច បន អារកា ឧទកា ថលេ និក្ខិត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, អគ្គិវេស្សន, យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា កាយេន ចេវ ចិត្តេន ច កាមេហិ វូបកដ្ឋា វិហរន្តិ, យោ ច នេសំ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមមុច្ឆា កាមបិបាសា កាមបរិឡាហោ, សោ ច អជ្ឈត្តំ សុប្បហីនោ ហោតិ សុប្បដិប្បស្សទ្ធោ, ឱបក្កមិកា ចេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, ភព្ពាវ តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. នោ ចេបិ តេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, ភព្ពាវ តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. អយំ ខោ មំ, អគ្គិវេស្សន, តតិយា ឧបមា បដិភាសិ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា. ឥមា ខោ មំ, អគ្គិវេស្សន, តិស្សោ ឧបមា បដិភំសុ អនច្ឆរិយា បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា.’’

៣៧៧. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ ទន្តេភិ ទន្តមាធាយ [បស្ស ម. និ. ១.២២១ វិតក្កសណ្ឋានសុត្តេ], ជិវ្ហាយ តាលុំ អាហច្ច, ចេតសា ចិត្តំ អភិនិគ្គណ្ហេយ្យំ អភិនិប្បីឡេយ្យំ អភិសន្តាបេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, ទន្តេភិ ទន្តមាធាយ, ជិវ្ហាយ តាលុំ អាហច្ច, ចេតសា ចិត្តំ អភិនិគ្គណ្ហាមិ អភិនិប្បីឡេមិ អភិសន្តាបេមិ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ទន្តេភិ ទន្តមាធាយ ជិវ្ហាយ តាលុំ អាហច្ច ចេតសា ចិត្តំ អភិនិគ្គណ្ហតោ អភិនិប្បីឡយតោ អភិសន្តាបយតោ កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ. សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, ពលវា បុរិសោ ទុព្ពលតរំ បុរិសំ សីសេ វា គហេត្វា ខន្ធេ វា គហេត្វា អភិនិគ្គណ្ហេយ្យ អភិនិប្បីឡេយ្យ អភិសន្តាបេយ្យ, ឯវមេវ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ទន្តេភិ ទន្តមាធាយ, ជិវ្ហាយ តាលុំ អាហច្ច, ចេតសា ចិត្តំ អភិនិគ្គណ្ហតោ អភិនិប្បីឡយតោ អភិសន្តាបយតោ កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ, អគ្គិវេស្សន, វីរិយំ ហោតិ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, សារទ្ធោ ច បន មេ កាយោ ហោតិ អប្បដិប្បស្សទ្ធោ តេនេវ ទុក្ខប្បធានេន បធានាភិតុន្នស្ស សតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

៣៧៨. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ អប្បាណកំយេវ ឈានំ ឈាយេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច អស្សាសបស្សាសេ ឧបរុន្ធិំ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ កណ្ណសោតេហិ វាតានំ និក្ខមន្តានំ អធិមត្តោ សទ្ទោ ហោតិ. សេយ្យថាបិ នាម កម្មារគគ្គរិយា ធមមានាយ អធិមត្តោ សទ្ទោ ហោតិ, ឯវមេវ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ កណ្ណសោតេហិ វាតានំ និក្ខមន្តានំ អធិមត្តោ សទ្ទោ ហោតិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ, អគ្គិវេស្សន, វីរិយំ ហោតិ អសល្លីនំ ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា. សារទ្ធោ ច បន មេ កាយោ ហោតិ អប្បដិប្បស្សទ្ធោ តេនេវ ទុក្ខប្បធានេន បធានាភិតុន្នស្ស សតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ អប្បាណកំយេវ ឈានំ ឈាយេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេ ឧបរុន្ធិំ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ អធិមត្តា វាតា មុទ្ធនិ ឩហនន្តិ [ឩហន្តិ (សី.), ឱហនន្តិ (ស្យា. កំ.), ឧហនន្តិ (ក.)]. សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, ពលវា បុរិសោ តិណ្ហេន សិខរេន មុទ្ធនិ អភិមត្ថេយ្យ [មុទ្ធានំ អភិមន្ថេយ្យ (សី. បី.), មុទ្ធានំ អភិមត្ថេយ្យ (ស្យា. កំ.)], ឯវមេវ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ អធិមត្តា វាតា មុទ្ធនិ ឩហនន្តិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ, អគ្គិវេស្សន, វីរិយំ ហោតិ អសល្លីនំ ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា. សារទ្ធោ ច បន មេ កាយោ ហោតិ អប្បដិប្បស្សទ្ធោ តេនេវ ទុក្ខប្បធានេន បធានាភិតុន្នស្ស សតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ អប្បាណកំយេវ ឈានំ ឈាយេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេ ឧបរុន្ធិំ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ អធិមត្តា សីសេ សីសវេទនា ហោន្តិ. សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, ពលវា បុរិសោ ទឡ្ហេន វរត្តក្ខណ្ឌេន [វរត្តកពន្ធនេន (សី.)] សីសេ សីសវេឋំ ទទេយ្យ, ឯវមេវ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ អធិមត្តា សីសេ សីសវេទនា ហោន្តិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ, អគ្គិវេស្សន, វីរិយំ ហោតិ អសល្លីនំ ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា. សារទ្ធោ ច បន មេ កាយោ ហោតិ អប្បដិប្បស្សទ្ធោ តេនេវ ទុក្ខប្បធានេន បធានាភិតុន្នស្ស សតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ អប្បាណកំយេវ ឈានំ ឈាយេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេ ឧបរុន្ធិំ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ អធិមត្តា វាតា កុច្ឆិំ បរិកន្តន្តិ. សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, ទក្ខោ គោឃាតកោ វា គោឃាតកន្តេវាសី វា តិណ្ហេន គោវិកន្តនេន កុច្ឆិំ បរិកន្តេយ្យ, ឯវមេវ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ អធិមត្តា វាតា កុច្ឆិំ បរិកន្តន្តិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ, អគ្គិវេស្សន, វីរិយំ ហោតិ អសល្លីនំ ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា. សារទ្ធោ ច បន មេ កាយោ ហោតិ អប្បដិប្បស្សទ្ធោ តេនេវ ទុក្ខប្បធានេន បធានាភិតុន្នស្ស សតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ អប្បាណកំយេវ ឈានំ ឈាយេយ្យ’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេ ឧបរុន្ធិំ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ អធិមត្តោ កាយស្មិំ ឌាហោ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, អគ្គិវេស្សន, ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា ទុព្ពលតរំ បុរិសំ នានាពាហាសុ គហេត្វា អង្គារកាសុយា សន្តាបេយ្យុំ សម្បរិតាបេយ្យុំ, ឯវមេវ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, មុខតោ ច នាសតោ ច កណ្ណតោ ច អស្សាសបស្សាសេសុ ឧបរុទ្ធេសុ អធិមត្តោ កាយស្មិំ ឌាហោ ហោតិ. អារទ្ធំ ខោ បន មេ, អគ្គិវេស្សន, វីរិយំ ហោតិ អសល្លីនំ ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា. សារទ្ធោ ច បន មេ កាយោ ហោតិ អប្បដិប្បស្សទ្ធោ តេនេវ ទុក្ខប្បធានេន បធានាភិតុន្នស្ស សតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា ទុក្ខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. អបិស្សុ មំ, អគ្គិវេស្សន, ទេវតា ទិស្វា ឯវមាហំសុ – ‘កាលង្កតោ សមណោ គោតមោ’តិ. ឯកច្ចា ទេវតា ឯវមាហំសុ – ‘ន កាលង្កតោ សមណោ គោតមោ, អបិ ច កាលង្ករោតី’តិ. ឯកច្ចា ទេវតា ឯវមាហំសុ – ‘ន កាលង្កតោ សមណោ គោតមោ, នបិ កាលង្ករោតិ, អរហំ សមណោ គោតមោ, វិហារោត្វេវ សោ [វិហារោត្វេវេសោ (សី.)] អរហតោ ឯវរូបោ ហោតី’តិ [វិហារោត្វេវេសោ អរហតោ’’តិ (?)].

៣៧៩. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ សព្ពសោ អាហារុបច្ឆេទាយ បដិបជ្ជេយ្យ’ន្តិ. អថ ខោ មំ, អគ្គិវេស្សន, ទេវតា ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោចុំ – ‘មា ខោ ត្វំ, មារិស, សព្ពសោ អាហារុបច្ឆេទាយ បដិបជ្ជិ. សចេ ខោ ត្វំ, មារិស, សព្ពសោ អាហារុបច្ឆេទាយ បដិបជ្ជិស្សសិ, តស្ស តេ មយំ ទិព្ពំ ឱជំ លោមកូបេហិ អជ្ឈោហារេស្សាម [អជ្ឈោហរិស្សាម (ស្យា. កំ. បី. ក.)], តាយ ត្វំ យាបេស្សសី’តិ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘អហញ្ចេវ ខោ បន សព្ពសោ អជជ្ជិតំ [អជទ្ធុកំ (សី. បី.), ជទ្ធុកំ (ស្យា. កំ.)] បដិជានេយ្យំ, ឥមា ច មេ ទេវតា ទិព្ពំ ឱជំ លោមកូបេហិ អជ្ឈោហារេយ្យុំ [អជ្ឈោហរេយ្យុំ (ស្យា. កំ. បី. ក.)], តាយ ចាហំ យាបេយ្យំ, តំ មមស្ស មុសា’តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តា ទេវតា បច្ចាចិក្ខាមិ, ‘ហល’ន្តិ វទាមិ.

៣៨០. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ ថោកំ ថោកំ អាហារំ អាហារេយ្យំ, បសតំ បសតំ, យទិ វា មុគ្គយូសំ, យទិ វា កុលត្ថយូសំ, យទិ វា កឡាយយូសំ, យទិ វា ហរេណុកយូស’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, ថោកំ ថោកំ អាហារំ អាហារេសិំ, បសតំ បសតំ, យទិ វា មុគ្គយូសំ, យទិ វា កុលត្ថយូសំ, យទិ វា កឡាយយូសំ, យទិ វា ហរេណុកយូសំ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ថោកំ ថោកំ អាហារំ អាហារយតោ, បសតំ បសតំ, យទិ វា មុគ្គយូសំ, យទិ វា កុលត្ថយូសំ, យទិ វា កឡាយយូសំ, យទិ វា ហរេណុកយូសំ, អធិមត្តកសិមានំ បត្តោ កាយោ ហោតិ. សេយ្យថាបិ នាម អាសីតិកបព្ពានិ វា កាឡបព្ពានិ វា, ឯវមេវស្សុ មេ អង្គបច្ចង្គានិ ភវន្តិ តាយេវប្បាហារតាយ. សេយ្យថាបិ នាម ឱដ្ឋបទំ, ឯវមេវស្សុ មេ អានិសទំ ហោតិ តាយេវប្បាហារតាយ. សេយ្យថាបិ នាម វដ្ដនាវឡី, ឯវមេវស្សុ មេ បិដ្ឋិកណ្ដកោ ឧណ្ណតាវនតោ ហោតិ តាយេវប្បាហារតាយ. សេយ្យថាបិ នាម ជរសាលាយ គោបាណសិយោ ឱលុគ្គវិលុគ្គា ភវន្តិ, ឯវមេវស្សុ មេ ផាសុឡិយោ ឱលុគ្គវិលុគ្គា ភវន្តិ តាយេវប្បាហារតាយ. សេយ្យថាបិ នាម គម្ភីរេ ឧទបានេ ឧទកតារកា គម្ភីរគតា ឱក្ខាយិកា ទិស្សន្តិ, ឯវមេវស្សុ មេ អក្ខិកូបេសុ អក្ខិតារកា គម្ភីរគតា ឱក្ខាយិកា ទិស្សន្តិ តាយេវប្បាហារតាយ. សេយ្យថាបិ នាម តិត្តកាលាពុ អាមកច្ឆិន្នោ វាតាតបេន សំផុដិតោ ហោតិ សម្មិលាតោ, ឯវមេវស្សុ មេ សីសច្ឆវិ សំផុដិតា ហោតិ សម្មិលាតា តាយេវប្បាហារតាយ.

‘‘សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, ឧទរច្ឆវិំ បរិមសិស្សាមីតិ បិដ្ឋិកណ្ដកំយេវ បរិគ្គណ្ហាមិ, បិដ្ឋិកណ្ដកំ បរិមសិស្សាមីតិ ឧទរច្ឆវិំយេវ បរិគ្គណ្ហាមិ, យាវស្សុ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧទរច្ឆវិ បិដ្ឋិកណ្ដកំ អល្លីនា ហោតិ តាយេវប្បាហារតាយ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, វច្ចំ វា មុត្តំ វា ករិស្សាមីតិ តត្ថេវ អវកុជ្ជោ បបតាមិ តាយេវប្បាហារតាយ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, ឥមមេវ កាយំ អស្សាសេន្តោ បាណិនា គត្តានិ អនុមជ្ជាមិ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, បាណិនា គត្តានិ អនុមជ្ជតោ បូតិមូលានិ លោមានិ កាយស្មា បបតន្តិ តាយេវប្បាហារតាយ. អបិស្សុ មំ, អគ្គិវេស្សន, មនុស្សា ទិស្វា ឯវមាហំសុ – ‘កាឡោ សមណោ គោតមោ’តិ. ឯកច្ចេ មនុស្សា ឯវមាហំសុ – ‘ន កាឡោ សមណោ គោតមោ, សាមោ សមណោ គោតមោ’តិ. ឯកច្ចេ មនុស្សា ឯវមាហំសុ – ‘ន កាឡោ សមណោ គោតមោ, នបិ សាមោ, មង្គុរច្ឆវិ សមណោ គោតមោ’តិ. យាវស្សុ មេ, អគ្គិវេស្សន, តាវ បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ បរិយោទាតោ ឧបហតោ ហោតិ តាយេវប្បាហារតាយ.

៣៨១. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘យេ ខោ កេចិ អតីតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយិំសុ, ឯតាវបរមំ, នយិតោ ភិយ្យោ. យេបិ ហិ កេចិ អនាគតមទ្ធានំ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយិស្សន្តិ, ឯតាវបរមំ, នយិតោ ភិយ្យោ. យេបិ ហិ កេចិ ឯតរហិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ឱបក្កមិកា ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទយន្តិ, ឯតាវបរមំ, នយិតោ ភិយ្យោ. ន ខោ បនាហំ ឥមាយ កដុកាយ ទុក្ករការិកាយ អធិគច្ឆាមិ ឧត្តរិ មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ. សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយា’តិ? តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ បិតុ សក្កស្ស កម្មន្តេ សីតាយ ជម្ពុច្ឆាយាយ និសិន្នោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតា. សិយា នុ ខោ ឯសោ មគ្គោ ពោធាយា’តិ? តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, សតានុសារិ វិញ្ញាណំ អហោសិ – ‘ឯសេវ មគ្គោ ពោធាយា’តិ. តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘កិំ នុ ខោ អហំ តស្ស សុខស្ស ភាយាមិ, យំ តំ សុខំ អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ? តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ អហំ តស្ស សុខស្ស ភាយាមិ, យំ តំ សុខំ អញ្ញត្រេវ កាមេហិ អញ្ញត្រ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ.

៣៨២. ‘‘តស្ស មយ្ហំ, អគ្គិវេស្សន, ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ តំ សុករំ សុខំ អធិគន្តុំ ឯវំ អធិមត្តកសិមានំ បត្តកាយេន, យំនូនាហំ ឱឡារិកំ អាហារំ អាហារេយ្យំ ឱទនកុម្មាស’ន្តិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, ឱឡារិកំ អាហារំ អាហារេសិំ ឱទនកុម្មាសំ. តេន ខោ បន មំ, អគ្គិវេស្សន, សមយេន បញ្ច [បញ្ចវគ្គិយា (អញ្ញសុត្តេសុ)] ភិក្ខូ បច្ចុបដ្ឋិតា ហោន្តិ – ‘យំ ខោ សមណោ គោតមោ ធម្មំ អធិគមិស្សតិ, តំ នោ អារោចេស្សតី’តិ. យតោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, ឱឡារិកំ អាហារំ អាហារេសិំ ឱទនកុម្មាសំ, អថ មេ តេ បញ្ច ភិក្ខូ និព្ពិជ្ជ បក្កមិំសុ – ‘ពាហុល្លិកោ [ពាហុលិកោ (សី. បី.) សំឃភេទសិក្ខាបទដីកាយ សមេតិ] សមណោ គោតមោ, បធានវិព្ភន្តោ, អាវត្តោ ពាហុល្លាយា’តិ.

៣៨៣. ‘‘សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, ឱឡារិកំ អាហារំ អាហារេត្វា, ពលំ គហេត្វា, វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហាសិំ, សតោ ច សម្បជានោ. សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេសិំ យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា, បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា, អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិំ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

៣៨៤. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេសិំ. សោ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរាមិ, សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរាមិ. អយំ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, រត្តិយា បឋមេ យាមេ បឋមា វិជ្ជា អធិគតា; អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា; តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ; យថា តំ អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

៣៨៥. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ សត្តានំ ចុតូបបាតញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេសិំ. សោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមិ…បេ… អយំ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, រត្តិយា មជ្ឈិមេ យាមេ ទុតិយា វិជ្ជា អធិគតា; អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា; តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ; យថា តំ អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

៣៨៦. ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ អាសវានំ ខយញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេសិំ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ. ‘ឥមេ អាសវា’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ អាសវសមុទយោ’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ អាសវនិរោធោ’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, ‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ. តស្ស មេ ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ អហោសិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ អព្ភញ្ញាសិំ. អយំ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, រត្តិយា បច្ឆិមេ យាមេ តតិយា វិជ្ជា អធិគតា; អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា; តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ; យថា តំ អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ. ឯវរូបាបិ ខោ មេ, អគ្គិវេស្សន, ឧប្បន្នា សុខា វេទនា ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ.

៣៨៧. ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, អគ្គិវេស្សន, អនេកសតាយ បរិសាយ ធម្មំ ទេសេតា. អបិស្សុ មំ ឯកមេកោ ឯវំ មញ្ញតិ – ‘មមេវារព្ភ សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតី’តិ. ‘ន ខោ បនេតំ, អគ្គិវេស្សន, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ; យាវទេវ វិញ្ញាបនត្ថាយ តថាគតោ បរេសំ ធម្មំ ទេសេតិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តស្សាយេវ កថាយ បរិយោសានេ, តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ ឯកោទិំ ករោមិ សមាទហាមិ, យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’’តិ.