២១. មហានិបាតោ

១. វង្គីសត្ថេរគាថា

១២១៨. ‘‘និក្ខន្តំ វត មំ សន្តំ, អគារស្មានគារិយំ;

វិតក្កា ឧបធាវន្តិ, បគព្ភា កណ្ហតោ ឥមេ.

១២១៩. ‘‘ឧគ្គបុត្តា មហិស្សាសា, សិក្ខិតា ទឡ្ហធម្មិនោ [ទឡ្ហធន្វិនោ (សី. អដ្ឋ.)];

សមន្តា បរិកិរេយ្យុំ, សហស្សំ អបលាយិនំ.

១២២០. ‘‘សចេបិ ឯត្តកា [ឯតតោ (សំ. និ. ១.២០៩)] ភិយ្យោ, អាគមិស្សន្តិ ឥត្ថិយោ;

នេវ មំ ព្យាធយិស្សន្តិ [ព្យាថយិស្សន្តិ (?)], ធម្មេ សម្ហិ [ធម្មេស្វម្ហិ (ស្យា. ក.)] បតិដ្ឋិតោ.

១២២១. ‘‘សក្ខី ហិ មេ សុតំ ឯតំ, ពុទ្ធស្សាទិច្ចពន្ធុនោ;

និព្ពានគមនំ មគ្គំ, តត្ថ មេ និរតោ មនោ.

១២២២. ‘‘ឯវំ ចេ មំ វិហរន្តំ, បាបិម ឧបគច្ឆសិ;

តថា មច្ចុ ករិស្សាមិ, ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសិ.

១២២៣. ‘‘អរតិញ្ច [អរតិំ (ពហូសុ)] រតិញ្ច បហាយ, សព្ពសោ គេហសិតញ្ច វិតក្កំ;

វនថំ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចិ, និព្ពនថោ អវនថោ ស [និព្ពនថោ អរតោ ស ហិ (សំ. និ. ១.២១០)] ភិក្ខុ.

១២២៤. ‘‘យមិធ បថវិញ្ច វេហាសំ, រូបគតំ ជគតោគធំ កិញ្ចិ;

បរិជីយតិ សព្ពមនិច្ចំ, ឯវំ សមេច្ច ចរន្តិ មុតត្តា.

១២២៥. ‘‘ឧបធីសុ ជនា គធិតាសេ, ទិដ្ឋសុតេ [ទិដ្ឋេ សុតេ (សី.)] បដិឃេ ច មុតេ ច;

ឯត្ថ វិនោទយ ឆន្ទមនេជោ, យោ ហេត្ថ ន លិម្បតិ មុនិ តមាហុ [តំ មុនិមាហុ (សំ. និ. ១.២១០)].

១២២៦. ‘‘អថ សដ្ឋិសិតា សវិតក្កា, បុថុជ្ជនតាយ [បុថូ ជនតាយ (សំ. និ. ១.២១០)] អធម្មា និវិដ្ឋា;

ន ច វគ្គគតស្ស កុហិញ្ចិ, នោ បន ទុដ្ឋុល្លគាហី [ទុដ្ឋុល្លភាណី (សំ. និ. ១.២១០)] ស ភិក្ខុ.

១២២៧. ‘‘ទព្ពោ ចិររត្តសមាហិតោ, អកុហកោ និបកោ អបិហាលុ;

សន្តំ បទំ អជ្ឈគមា មុនិ, បដិច្ច បរិនិព្ពុតោ កង្ខតិ កាលំ.

១២២៨. ‘‘មានំ បជហស្សុ គោតម, មានបថញ្ច ជហស្សុ អសេសំ;

មានបថម្ហិ ស មុច្ឆិតោ, វិប្បដិសារីហុវា ចិររត្តំ.

១២២៩. ‘‘មក្ខេន មក្ខិតា បជា, មានហតា និរយំ បបតន្តិ;

សោចន្តិ ជនា ចិររត្តំ, មានហតា និរយំ ឧបបន្នា.

១២៣០. ‘‘ន ហិ សោចតិ ភិក្ខុ កទាចិ, មគ្គជិនោ សម្មា បដិបន្នោ;

កិត្តិញ្ច សុខញ្ចានុភោតិ, ធម្មទសោតិ តមាហុ តថត្តំ.

១២៣១. ‘‘តស្មា អខិលោ ឥធ [អខិលោ (សី.), អខិលោធ (សំ. និ. ១.២១១)] បធានវា, នីវរណានិ បហាយ វិសុទ្ធោ;

មានញ្ច បហាយ អសេសំ, វិជ្ជាយន្តករោ សមិតាវី.

១២៣២. ‘‘កាមរាគេន ឌយ្ហាមិ, ចិត្តំ មេ បរិឌយ្ហតិ;

សាធុ និព្ពាបនំ ព្រូហិ, អនុកម្បាយ គោតម.

១២៣៣. ‘‘សញ្ញាយ វិបរិយេសា, ចិត្តំ តេ បរិឌយ្ហតិ;

និមិត្តំ បរិវជ្ជេហិ, សុភំ រាគូបសំហិតំ ( ) [(សង្ខារេ បរតោ បស្ស, ទុក្ខតោ មា ច អត្តតោ; និព្ពាបេហិ មហារាគំ, មា ទយ្ហិត្ថោ បុនប្បុនំ;) (សី. សំ. និ. ១.២១២) ឧទ្ទានគាថាយំ ឯកសត្តតីតិសង្ខ្យា ច, ថេរគាថាដ្ឋកថា ច បស្សិតព្ពា].

១២៣៤. ‘‘អសុភាយ ចិត្តំ ភាវេហិ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ;

សតិ កាយគតា ត្យត្ថុ, និព្ពិទាពហុលោ ភវ.

១២៣៥. ‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តោ ចរិស្សសិ.

១២៣៦. ‘‘តមេវ វាចំ ភាសេយ្យ, យាយត្តានំ ន តាបយេ;

បរេ ច ន វិហិំសេយ្យ, សា វេ វាចា សុភាសិតា.

១២៣៧. ‘‘បិយវាចមេវ ភាសេយ្យ, យា វាចា បដិនន្ទិតា;

យំ អនាទាយ បាបានិ, បរេសំ ភាសតេ បិយំ.

១២៣៨. ‘‘សច្ចំ វេ អមតា វាចា, ឯស ធម្មោ សនន្តនោ;

សច្ចេ អត្ថេ ច ធម្មេ ច, អាហុ សន្តោ បតិដ្ឋិតា.

១២៣៩. ‘‘យំ ពុទ្ធោ ភាសតិ វាចំ, ខេមំ និព្ពានបត្តិយា;

ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, សា វេ វាចានមុត្តមា.

១២៤០. ‘‘គម្ភីរបញ្ញោ មេធាវី, មគ្គាមគ្គស្ស កោវិទោ;

សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោ, ធម្មំ ទេសេតិ ភិក្ខុនំ.

១២៤១. ‘‘សង្ខិត្តេនបិ ទេសេតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសតិ;

សាលិកាយិវ និគ្ឃោសោ, បដិភានំ ឧទិយ្យតិ [ឧទីរយិ (សី.), ឧទីយ្យតិ (ស្យា.), ឧទយ្យតិ (?) ឧដ្ឋហតីតិ តំសំវណ្ណនា].

១២៤២. ‘‘តស្ស តំ ទេសយន្តស្ស, សុណន្តិ មធុរំ គិរំ;

សរេន រជនីយេន, សវនីយេន វគ្គុនា;

ឧទគ្គចិត្តា មុទិតា, សោតំ ឱធេន្តិ ភិក្ខវោ.

១២៤៣. ‘‘អជ្ជ បន្នរសេ វិសុទ្ធិយា, ភិក្ខូ បញ្ចសតា សមាគតា;

សំយោជនពន្ធនច្ឆិទា, អនីឃា ខីណបុនព្ភវា ឥសី.

១២៤៤. ‘‘ចក្កវត្តី យថា រាជា, អមច្ចបរិវារិតោ;

សមន្តា អនុបរិយេតិ, សាគរន្តំ មហិំ ឥមំ.

១២៤៥. ‘‘ឯវំ វិជិតសង្គាមំ, សត្ថវាហំ អនុត្តរំ;

សាវកា បយិរុបាសន្តិ, តេវិជ្ជា មច្ចុហាយិនោ.

១២៤៦. ‘‘សព្ពេ ភគវតោ បុត្តា, បលាបេត្ថ ន វិជ្ជតិ;

តណ្ហាសល្លស្ស ហន្តារំ, វន្ទេ អាទិច្ចពន្ធុនំ.

១២៤៧. ‘‘បរោសហស្សំ ភិក្ខូនំ, សុគតំ បយិរុបាសតិ;

ទេសេន្តំ វិរជំ ធម្មំ, និព្ពានំ អកុតោភយំ.

១២៤៨. ‘‘សុណន្តិ ធម្មំ វិមលំ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតំ;

សោភតិ វត សម្ពុទ្ធោ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតោ.

១២៤៩. ‘‘‘នាគនាមោ’សិ ភគវា, ឥសីនំ ឥសិសត្តមោ;

មហាមេឃោវ ហុត្វាន, សាវកេ អភិវស្សសិ.

១២៥០. ‘‘ទិវា វិហារា និក្ខម្ម, សត្ថុទស្សនកម្យតា;

សាវកោ តេ មហាវីរ, បាទេ វន្ទតិ វង្គិសោ.

១២៥១. ‘‘ឧម្មគ្គបថំ មារស្ស, អភិភុយ្យ ចរតិ បភិជ្ជ ខីលានិ;

តំ បស្សថ ពន្ធបមុញ្ចករំ, អសិតំវ ភាគសោ បវិភជ្ជ.

១២៥២. ‘‘ឱឃស្ស ហិ និតរណត្ថំ, អនេកវិហិតំ មគ្គំ អក្ខាសិ;

តស្មិញ្ច អមតេ អក្ខាតេ, ធម្មទសា ឋិតា អសំហីរា.

១២៥៣. ‘‘បជ្ជោតករោ អតិវិជ្ឈ [អតិវិជ្ឈ ធម្មំ (សី.)], សព្ពឋិតីនំ អតិក្កមមទ្ទស [អតិក្កមមទ្ទ (សី. ក.)];

ញត្វា ច សច្ឆិកត្វា ច, អគ្គំ សោ ទេសយិ ទសទ្ធានំ.

១២៥៤. ‘‘ឯវំ សុទេសិតេ ធម្មេ, កោ បមាទោ វិជានតំ ធម្មំ;

តស្មា ហិ តស្ស ភគវតោ សាសនេ, អប្បមត្តោ សទា នមស្សមនុសិក្ខេ.

១២៥៥. ‘‘ពុទ្ធានុពុទ្ធោ យោ ថេរោ, កោណ្ឌញ្ញោ តិព្ពនិក្កមោ;

លាភី សុខវិហារានំ, វិវេកានំ អភិណ្ហសោ.

១២៥៦. ‘‘យំ សាវកេន បត្តព្ពំ, សត្ថុ សាសនការិនា;

សព្ពស្ស តំ អនុប្បត្តំ, អប្បមត្តស្ស សិក្ខតោ.

១២៥៧. ‘‘មហានុភាវោ តេវិជ្ជោ, ចេតោបរិយកោវិទោ;

កោណ្ឌញ្ញោ ពុទ្ធទាយាទោ, បាទេ វន្ទតិ សត្ថុនោ.

១២៥៨. ‘‘នគស្ស បស្សេ អាសីនំ, មុនិំ ទុក្ខស្ស បារគុំ;

សាវកា បយិរុបាសន្តិ, តេវិជ្ជា មច្ចុហាយិនោ.

១២៥៩. ‘‘ចេតសា [តេ ចេតសា (សំ. និ. ១.២១៨)] អនុបរិយេតិ, មោគ្គល្លានោ មហិទ្ធិកោ;

ចិត្តំ នេសំ សមន្វេសំ [សមន្នេសំ (សំ. និ. ១.២១៨)], វិប្បមុត្តំ និរូបធិំ.

១២៦០. ‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នំ, មុនិំ ទុក្ខស្ស បារគុំ;

អនេកាការសម្បន្នំ, បយិរុបាសន្តិ គោតមំ.

១២៦១. ‘‘ចន្ទោ យថា វិគតវលាហកេ នភេ, វិរោចតិ វីតមលោវ ភាណុមា;

ឯវម្បិ អង្គីរស ត្វំ មហាមុនិ, អតិរោចសិ យសសា សព្ពលោកំ.

១២៦២. ‘‘កាវេយ្យមត្តា វិចរិម្ហ បុព្ពេ, គាមា គាមំ បុរា បុរំ;

អថទ្ទសាម សម្ពុទ្ធំ, សព្ពធម្មាន បារគុំ.

១២៦៣. ‘‘សោ មេ ធម្មមទេសេសិ, មុនិ ទុក្ខស្ស បារគូ;

ធម្មំ សុត្វា បសីទិម្ហ, សទ្ធា [អទ្ធា (សី. អដ្ឋ.)] នោ ឧទបជ្ជថ.

១២៦៤. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, ខន្ធេ អាយតនានិ ច;

ធាតុយោ ច វិទិត្វាន, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

១២៦៥. ‘‘ពហូនំ វត អត្ថាយ, ឧប្បជ្ជន្តិ តថាគតា;

ឥត្ថីនំ បុរិសានញ្ច, យេ តេ សាសនការកា.

១២៦៦. ‘‘តេសំ ខោ វត អត្ថាយ, ពោធិមជ្ឈគមា មុនិ;

ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច, យេ និរាមគតទ្ទសា.

១២៦៧. ‘‘សុទេសិតា ចក្ខុមតា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, អនុកម្បាយ បាណិនំ.

១២៦៨. ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយំ ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

១២៦៩. ‘‘ឯវមេតេ តថា វុត្តា, ទិដ្ឋា មេ តេ យថា តថា;

សទត្ថោ មេ អនុប្បត្តោ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

១២៧០. ‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, មម ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ;

សុវិភត្តេសុ [សវិភត្តេសុ (សី. ក.)] ធម្មេសុ, យំ សេដ្ឋំ តទុបាគមិំ.

១២៧១. ‘‘អភិញ្ញាបារមិប្បត្តោ, សោតធាតុ វិសោធិតា;

តេវិជ្ជោ ឥទ្ធិបត្តោម្ហិ, ចេតោបរិយកោវិទោ.

១២៧២. ‘‘បុច្ឆាមិ សត្ថារមនោមបញ្ញំ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ យោ វិចិកិច្ឆានំ ឆេត្តា;

អគ្គាឡវេ កាលមកាសិ ភិក្ខុ, ញាតោ យសស្សី អភិនិព្ពុតត្តោ.

១២៧៣. ‘‘និគ្រោធកប្បោ ឥតិ តស្ស នាមំ, តយា កតំ ភគវា ព្រាហ្មណស្ស;

សោ តំ នមស្សំ អចរិ មុត្យបេខោ, អារទ្ធវីរិយោ ទឡ្ហធម្មទស្សី.

១២៧៤. ‘‘តំ សាវកំ សក្ក មយម្បិ សព្ពេ, អញ្ញាតុមិច្ឆាម សមន្តចក្ខុ;

សមវដ្ឋិតា នោ សវនាយ សោតា [ហេតុំ (សី. ស្យា.) សុត្តនិបាតដ្ឋកថា បស្សិតព្ពា], តុវំ នោ សត្ថា ត្វមនុត្តរោសិ’’.

១២៧៥. ឆិន្ទ នោ វិចិកិច្ឆំ ព្រូហិ មេតំ, បរិនិព្ពុតំ វេទយ ភូរិបញ្ញ;

មជ្ឈេវ នោ ភាស សមន្តចក្ខុ, សក្កោវ ទេវាន សហស្សនេត្តោ.

១២៧៦. ‘‘យេ កេចិ គន្ថា ឥធ មោហមគ្គា, អញ្ញាណបក្ខា វិចិកិច្ឆឋានា;

តថាគតំ បត្វា ន តេ ភវន្តិ, ចក្ខុញ្ហិ ឯតំ បរមំ នរានំ.

១២៧៧. ‘‘នោ ចេ ហិ ជាតុ បុរិសោ កិលេសេ, វាតោ យថា អព្ភឃនំ វិហានេ;

តមោវស្ស និវុតោ សព្ពលោកោ, ជោតិមន្តោបិ ន បភាសេយ្យុំ [ន ជោតិមន្តោបិ នរា តបេយ្យុំ (សុ. និ. ៣៥០)].

១២៧៨. ‘‘ធីរា ច បជ្ជោតករា ភវន្តិ, តំ តំ អហំ វីរ តថេវ មញ្ញេ;

វិបស្សិនំ ជានមុបាគមិម្ហ, បរិសាសុ នោ អាវិករោហិ កប្បំ.

១២៧៩. ‘‘ខិប្បំ គិរំ ឯរយ វគ្គុ វគ្គុំ, ហំសោវ បគ្គយ្ហ សណិកំ និកូជ;

ពិន្ទុស្សរេន សុវិកប្បិតេន, សព្ពេវ តេ ឧជ្ជុគតា សុណោម.

១២៨០. ‘‘បហីនជាតិមរណំ អសេសំ, និគ្គយ្ហ ធោនំ វទេស្សាមិ [បដិវេទិយាមិ (សី. ក.)] ធម្មំ;

ន កាមការោ ហិ [ហោតិ (សី. ក.)] បុថុជ្ជនានំ, សង្ខេយ្យការោ ច [វ (ពហូសុ)] តថាគតានំ.

១២៨១. ‘‘សម្បន្នវេយ្យាករណំ តវេទំ, សមុជ្ជុបញ្ញស្ស សមុគ្គហីតំ;

អយមញ្ជលិ បច្ឆិមោ សុប្បណាមិតោ, មា មោហយី ជានមនោមបញ្ញ.

១២៨២. ‘‘បរោបរំ អរិយធម្មំ វិទិត្វា, មា មោហយី ជានមនោមវីរិយ;

វារិំ យថា ឃម្មនិ ឃម្មតត្តោ, វាចាភិកង្ខាមិ សុតំ បវស្ស.

១២៨៣. ‘‘យទត្ថិកំ ព្រហ្មចរិយំ អចរី, កប្បាយនោ កច្ចិស្សតំ អមោឃំ;

និព្ពាយិ សោ អាទុ សឧបាទិសេសោ [អនុបាទិសេសា (សី.), អនុបាទិសេសោ (ក.)], យថា វិមុត្តោ អហុ តំ សុណោម.

១២៨៤. ‘‘‘អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហំ ឥធ នាមរូបេ,

(ឥតិ ភគវា) កណ្ហស្ស សោតំ ទីឃរត្តានុសយិតំ;

អតារិ ជាតិំ មរណំ អសេសំ’, ឥច្ចព្រវិ ភគវា បញ្ចសេដ្ឋោ.

១២៨៥. ‘‘ឯស សុត្វា បសីទាមិ, វចោ តេ ឥសិសត្តម;

អមោឃំ កិរ មេ បុដ្ឋំ, ន មំ វញ្ចេសិ ព្រាហ្មណោ.

១២៨៦. ‘‘យថា វាទី តថា ការី, អហុ ពុទ្ធស្ស សាវកោ;

អច្ឆេច្ឆិ មច្ចុនោ ជាលំ, តតំ មាយាវិនោ ទឡ្ហំ.

១២៨៧. ‘‘អទ្ទស ភគវា អាទិំ, ឧបាទានស្ស កប្បិយោ;

អច្ចគា វត កប្បានោ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ.

១២៨៨. ‘‘តំ ទេវទេវំ វន្ទាមិ, បុត្តំ តេ ទ្វិបទុត្តម;

អនុជាតំ មហាវីរំ, នាគំ នាគស្ស ឱរស’’ន្តិ.

ឥត្ថំ សុទំ អាយស្មា វង្គីសោ ថេរោ គាថាយោ

អភាសិត្ថាតិ.

មហានិបាតោ និដ្ឋិតោ.