៣. មហាវគ្គោ

១. បព្ពជ្ជាសុត្តំ

៤០៧. បព្ពជ្ជំ កិត្តយិស្សាមិ, យថា បព្ពជិ ចក្ខុមា;

យថា វីមំសមានោ សោ, បព្ពជ្ជំ សមរោចយិ.

៤០៨. សម្ពាធោយំ ឃរាវាសោ, រជស្សាយតនំ ឥតិ;

អព្ភោកាសោវ បព្ពជ្ជា, ឥតិ ទិស្វាន បព្ពជិ.

៤០៩. បព្ពជិត្វាន កាយេន, បាបកម្មំ វិវជ្ជយិ;

វចីទុច្ចរិតំ ហិត្វា, អាជីវំ បរិសោធយិ.

៤១០. អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ, មគធានំ គិរិព្ពជំ;

បិណ្ឌាយ អភិហារេសិ, អាកិណ្ណវរលក្ខណោ.

៤១១. តមទ្ទសា ពិម្ពិសារោ, បាសាទស្មិំ បតិដ្ឋិតោ;

ទិស្វា លក្ខណសម្បន្នំ, ឥមមត្ថំ អភាសថ.

៤១២. ‘‘ឥមំ ភោន្តោ និសាមេថ, អភិរូបោ ព្រហា សុចិ;

ចរណេន ច សម្បន្នោ, យុគមត្តញ្ច បេក្ខតិ.

៤១៣. ‘‘ឱក្ខិត្តចក្ខុ សតិមា, នាយំ នីចកុលាមិវ;

រាជទូតាភិធាវន្តុ, កុហិំ ភិក្ខុ គមិស្សតិ’’.

៤១៤. តេ បេសិតា រាជទូតា, បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិសុំ;

កុហិំ គមិស្សតិ ភិក្ខុ, កត្ថ វាសោ ភវិស្សតិ.

៤១៥. សបទានំ ចរមានោ, គុត្តទ្វារោ សុសំវុតោ;

ខិប្បំ បត្តំ អបូរេសិ, សម្បជានោ បដិស្សតោ.

៤១៦. បិណ្ឌចារំ ចរិត្វាន, និក្ខម្ម នគរា មុនិ;

បណ្ឌវំ អភិហារេសិ, ឯត្ថ វាសោ ភវិស្សតិ.

៤១៧. ទិស្វាន វាសូបគតំ, តយោ [តតោ (សី. បី.)] ទូតា ឧបាវិសុំ;

តេសុ ឯកោវ [ឯកោ ច ទូតោ (សី. ស្យា. បី.)] អាគន្ត្វា, រាជិនោ បដិវេទយិ.

៤១៨. ‘‘ឯស ភិក្ខុ មហារាជ, បណ្ឌវស្ស បុរត្ថតោ [បុរក្ខតោ (ស្យា. ក.)];

និសិន្នោ ព្យគ្ឃុសភោវ, សីហោវ គិរិគព្ភរេ’’.

៤១៩. សុត្វាន ទូតវចនំ, ភទ្ទយានេន ខត្តិយោ;

តរមានរូបោ និយ្យាសិ, យេន បណ្ឌវបព្ពតោ.

៤២០. ស យានភូមិំ យាយិត្វា, យានា ឱរុយ្ហ ខត្តិយោ;

បត្តិកោ ឧបសង្កម្ម, អាសជ្ជ នំ ឧបាវិសិ.

៤២១. និសជ្ជ រាជា សម្មោទិ, កថំ សារណីយំ តតោ;

កថំ សោ វីតិសារេត្វា, ឥមមត្ថំ អភាសថ.

៤២២. ‘‘យុវា ច ទហរោ ចាសិ, បឋមុប្បត្តិកោ [បឋមុប្បត្តិយា (សី.), បឋមុប្បត្តិតោ (ស្យា.)] សុសុ;

វណ្ណារោហេន សម្បន្នោ, ជាតិមា វិយ ខត្តិយោ.

៤២៣. ‘‘សោភយន្តោ អនីកគ្គំ, នាគសង្ឃបុរក្ខតោ;

ទទាមិ ភោគេ ភុញ្ជស្សុ, ជាតិំ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’.

៤២៤. ‘‘ឧជុំ ជនបទោ រាជ, ហិមវន្តស្ស បស្សតោ;

ធនវីរិយេន សម្បន្នោ, កោសលេសុ [កោសលស្ស (ស្យា. ក.)] និកេតិនោ.

៤២៥. ‘‘អាទិច្ចា [អាទិច្ចោ (ក.)] នាម គោត្តេន, សាកិយា [សាកិយោ (ក.)] នាម ជាតិយា;

តម្ហា កុលា បព្ពជិតោម្ហិ, ន កាមេ អភិបត្ថយំ.

៤២៦. ‘‘កាមេស្វាទីនវំ ទិស្វា, នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ;

បធានាយ គមិស្សាមិ, ឯត្ថ មេ រញ្ជតី មនោ’’តិ.

បព្ពជ្ជាសុត្តំ បឋមំ និដ្ឋិតំ.

២. បធានសុត្តំ

៤២៧. ‘‘តំ មំ បធានបហិតត្តំ, នទិំ នេរញ្ជរំ បតិ;

វិបរក្កម្ម ឈាយន្តំ, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា.

៤២៨. ‘‘នមុចី ករុណំ វាចំ, ភាសមានោ ឧបាគមិ;

‘កិសោ ត្វមសិ ទុព្ពណ្ណោ, សន្តិកេ មរណំ តវ.

៤២៩. ‘‘‘សហស្សភាគោ មរណស្ស, ឯកំសោ តវ ជីវិតំ;

ជីវ ភោ ជីវិតំ សេយ្យោ, ជីវំ បុញ្ញានិ កាហសិ.

៤៣០. ‘‘‘ចរតោ ច តេ ព្រហ្មចរិយំ, អគ្គិហុត្តញ្ច ជូហតោ;

បហូតំ ចីយតេ បុញ្ញំ, កិំ បធានេន កាហសិ.

៤៣១. ‘‘‘ទុគ្គោ មគ្គោ បធានាយ, ទុក្ករោ ទុរភិសម្ភវោ’’’;

ឥមា គាថា ភណំ មារោ, អដ្ឋា ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ.

៤៣២. តំ តថាវាទិនំ មារំ, ភគវា ឯតទព្រវិ;

‘‘បមត្តពន្ធុ បាបិម, យេនត្ថេន [សេនត្ថេន (?), អត្តនោ អត្ថេន (អដ្ឋ. សំវណ្ណនា)] ឥធាគតោ.

៤៣៣. ‘‘អណុមត្តោបិ [អណុមត្តេនបិ (សី. ស្យា.)] បុញ្ញេន, អត្ថោ មយ្ហំ ន វិជ្ជតិ;

យេសញ្ច អត្ថោ បុញ្ញេន, តេ មារោ វត្តុមរហតិ.

៤៣៤. ‘‘អត្ថិ សទ្ធា តថា [តតោ (សី. បី.), តបោ (ស្យា. ក.)] វីរិយំ, បញ្ញា ច មម វិជ្ជតិ;

ឯវំ មំ បហិតត្តម្បិ, កិំ ជីវមនុបុច្ឆសិ.

៤៣៥. ‘‘នទីនមបិ សោតានិ, អយំ វាតោ វិសោសយេ;

កិញ្ច មេ បហិតត្តស្ស, លោហិតំ នុបសុស្សយេ.

៤៣៦. ‘‘លោហិតេ សុស្សមានម្ហិ, បិត្តំ សេម្ហញ្ច សុស្សតិ;

មំសេសុ ខីយមានេសុ, ភិយ្យោ ចិត្តំ បសីទតិ;

ភិយ្យោ សតិ ច បញ្ញា ច, សមាធិ មម តិដ្ឋតិ.

៤៣៧. ‘‘តស្ស មេវំ វិហរតោ, បត្តស្សុត្តមវេទនំ;

កាមេសុ [កាមេ (សី. ស្យា.)] នាបេក្ខតេ ចិត្តំ, បស្ស សត្តស្ស សុទ្ធតំ.

៤៣៨. ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា, ទុតិយា អរតិ វុច្ចតិ;

តតិយា ខុប្បិបាសា តេ, ចតុត្ថី តណ្ហា បវុច្ចតិ.

៤៣៩. ‘‘បញ្ចមំ [បញ្ចមី (សី. បី.)] ថិនមិទ្ធំ តេ, ឆដ្ឋា ភីរូ បវុច្ចតិ;

សត្តមី វិចិកិច្ឆា តេ, មក្ខោ ថម្ភោ តេ អដ្ឋមោ.

៤៤០. ‘‘លាភោ សិលោកោ សក្ការោ, មិច្ឆាលទ្ធោ ច យោ យសោ;

យោ ចត្តានំ សមុក្កំសេ, បរេ ច អវជានតិ.

៤៤១. ‘‘ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី;

ន នំ អសូរោ ជិនាតិ, ជេត្វា ច លភតេ សុខំ.

៤៤២. ‘‘ឯស មុញ្ជំ បរិហរេ, ធិរត្ថុ មម [ឥទ (ក.)] ជីវិតំ;

សង្គាមេ មេ មតំ សេយ្យោ, យំ ចេ ជីវេ បរាជិតោ.

៤៤៣. ‘‘បគាឡ្ហេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា;

តញ្ច មគ្គំ ន ជានន្តិ, យេន គច្ឆន្តិ សុព្ពតា.

៤៤៤. ‘‘សមន្តា ធជិនិំ ទិស្វា, យុត្តំ មារំ សវាហនំ;

យុទ្ធាយ បច្ចុគ្គច្ឆាមិ, មា មំ ឋានា អចាវយិ.

៤៤៥. ‘‘យំ តេ តំ នប្បសហតិ, សេនំ លោកោ សទេវកោ;

តំ តេ បញ្ញាយ ភេច្ឆាមិ [គច្ឆាមិ (សី.), វេច្ឆាមិ (ស្យា.), វជ្ឈាមិ (ក.)], អាមំ បត្តំវ អស្មនា [បក្កំវ អមុនា (ក.)].

៤៤៦. ‘‘វសីករិត្វា [វសិំ ករិត្វា (ពហូសុ)] សង្កប្បំ, សតិញ្ច សូបតិដ្ឋិតំ;

រដ្ឋា រដ្ឋំ វិចរិស្សំ, សាវកេ វិនយំ បុថូ.

៤៤៧. ‘‘តេ អប្បមត្តា បហិតត្តា, មម សាសនការកា;

អកាមស្ស [អកាមា (ក.)] តេ គមិស្សន្តិ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចរេ’’.

៤៤៨. ‘‘សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ, អនុពន្ធិំ បទាបទំ;

ឱតារំ នាធិគច្ឆិស្សំ, សម្ពុទ្ធស្ស សតីមតោ.

៤៤៩. ‘‘មេទវណ្ណំវ បាសាណំ, វាយសោ អនុបរិយគា;

អបេត្ថ មុទុំ [មុទុ (សី.)] វិន្ទេម, អបិ អស្សាទនា សិយា.

៤៥០. ‘‘អលទ្ធា តត្ថ អស្សាទំ, វាយសេត្តោ អបក្កមិ;

កាកោវ សេលមាសជ្ជ, និព្ពិជ្ជាបេម គោតមំ’’.

៤៥១. តស្ស សោកបរេតស្ស, វីណា កច្ឆា អភស្សថ;

តតោ សោ ទុម្មនោ យក្ខោ, តត្ថេវន្តរធាយថាតិ.

បធានសុត្តំ ទុតិយំ និដ្ឋិតំ.

៣. សុភាសិតសុត្តំ

ឯវំ មេ សុតំ – ឯក សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតិ, ន ទុព្ភាសិតា, អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូនំ. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុភាសិតំយេវ ភាសតិ នោ ទុព្ភាសិតំ, ធម្មំយេវ ភាសតិ នោ អធម្មំ, បិយំយេវ ភាសតិ នោ អប្បិយំ, សច្ចំយេវ ភាសតិ នោ អលិកំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតិ, នោ ទុព្ភាសិតា, អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូន’’ន្តិ. ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

៤៥២. ‘‘សុភាសិតំ ឧត្តមមាហុ សន្តោ, ធម្មំ ភណេ នាធម្មំ តំ ទុតិយំ;

បិយំ ភណេ នាប្បិយំ តំ តតិយំ, សច្ចំ ភណេ នាលិកំ តំ ចតុត្ថ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា វង្គីសោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បដិភាតិ មំ ភគវា, បដិភាតិ មំ សុគតា’’តិ. ‘‘បដិភាតុ តំ វង្គីសា’’តិ ភគវា អវោច. អថ ខោ អាយស្មា វង្គីសោ ភគវន្តំ សម្មុខា សារុប្បាហិ គាថាហិ អភិត្ថវិ –

៤៥៣. ‘‘តមេវ វាចំ ភាសេយ្យ, យាយត្តានំ ន តាបយេ;

បរេ ច ន វិហិំសេយ្យ, សា វេ វាចា សុភាសិតា.

៤៥៤. ‘‘បិយវាចមេវ ភាសេយ្យ, យា វាចា បដិនន្ទិតា;

យំ អនាទាយ បាបានិ, បរេសំ ភាសតេ បិយំ.

៤៥៥. ‘‘សច្ចំ វេ អមតា វាចា, ឯស ធម្មោ សនន្តនោ;

សច្ចេ អត្ថេ ច ធម្មេ ច, អាហុ សន្តោ បតិដ្ឋិតា.

៤៥៦. ‘‘យំ ពុទ្ធោ ភាសតិ វាចំ, ខេមំ និព្ពានបត្តិយា;

ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, សា វេ វាចានមុត្តមា’’តិ.

សុភាសិតសុត្តំ តតិយំ និដ្ឋិតំ.

៤. សុន្ទរិកភារទ្វាជសុត្តំ

ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ វិហរតិ សុន្ទរិកាយ នទិយា តីរេ. តេន ខោ បន សមយេន សុន្ទរិកភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ សុន្ទរិកាយ នទិយា តីរេ អគ្គិំ ជុហតិ, អគ្គិហុត្តំ បរិចរតិ. អថ ខោ សុន្ទរិកភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ អគ្គិំ ជុហិត្វា អគ្គិហុត្តំ បរិចរិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា សមន្តា ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេសិ – ‘‘កោ នុ ខោ ឥមំ ហព្យសេសំ ភុញ្ជេយ្យា’’តិ? អទ្ទសា ខោ សុន្ទរិកភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ សសីសំ បារុតំ និសិន្នំ; ទិស្វាន វាមេន ហត្ថេន ហព្យសេសំ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន កមណ្ឌលុំ គហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

អថ ខោ ភគវា សុន្ទរិកភារទ្វាជស្ស ព្រាហ្មណស្ស បទសទ្ទេន សីសំ វិវរិ. អថ ខោ សុន្ទរិកភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ – ‘‘មុណ្ឌោ អយំ ភវំ, មុណ្ឌកោ អយំ ភវ’’ន្តិ តតោវ បុន និវត្តិតុកាមោ អហោសិ. អថ ខោ សុន្ទរិកភារទ្វាជស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មុណ្ឌាបិ ហិ ឥធេកច្ចេ ព្រាហ្មណា ភវន្តិ, យំនូនាហំ ឧបសង្កមិត្វា ជាតិំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ សុន្ទរិកភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កិំជច្ចោ ភវ’’ន្តិ?

អថ ខោ ភគវា សុន្ទរិកភារទ្វាជំ ព្រាហ្មណំ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

៤៥៧. ‘‘ន ព្រាហ្មណោ នោម្ហិ ន រាជបុត្តោ, ន វេស្សាយនោ ឧទ កោចិ នោម្ហិ;

គោត្តំ បរិញ្ញាយ បុថុជ្ជនានំ, អកិញ្ចនោ មន្ត ចរាមិ លោកេ.

៤៥៨. ‘‘សង្ឃាដិវាសី អគហោ ចរាមិ [អគិហោ (ក. សី. បី.) អគេហោ (កត្ថចិ)], និវុត្តកេសោ អភិនិព្ពុតត្តោ;

អលិប្បមានោ ឥធ មាណវេហិ, អកល្លំ មំ ព្រាហ្មណ បុច្ឆសិ គោត្តបញ្ហំ’’.

៤៥៩. ‘‘បុច្ឆន្តិ វេ ភោ ព្រាហ្មណា, ព្រាហ្មណេភិ សហ ព្រាហ្មណោ នោ ភវ’’ន្តិ.

៤៦០. ‘‘ព្រាហ្មណោ ហិ ចេ ត្វំ ព្រូសិ, មញ្ច ព្រូសិ អព្រាហ្មណំ;

តំ តំ សាវិត្តិំ បុច្ឆាមិ, តិបទំ ចតុវីសតក្ខរំ.

៤៦១. ‘‘កិំ និស្សិតា ឥសយោ មនុជា, ខត្តិយា ព្រាហ្មណា [បឋមបាទន្តោ] ទេវតានំ;

យញ្ញមកប្បយិំសុ បុថូ ឥធ លោកេ [ទុតិយបាទន្តោ (សី.)].

៤៦២. ‘‘យទន្តគូ វេទគូ យញ្ញកាលេ, យស្សាហុតិំ លភេ តស្សិជ្ឈេតិ ព្រូមិ’’.

៤៦៣. ‘‘អទ្ធា ហិ តស្ស ហុតមិជ្ឈេ, (ឥតិ ព្រាហ្មណោ)

យំ តាទិសំ វេទគុមទ្ទសាម;

តុម្ហាទិសានញ្ហិ អទស្សនេន, អញ្ញោ ជនោ ភុញ្ជតិ បូរឡាសំ’’.

៤៦៤. ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ ព្រាហ្មណ អត្ថេន, អត្ថិកោ ឧបសង្កម្ម បុច្ឆ;

សន្តំ វិធូមំ អនីឃំ និរាសំ, អប្បេវិធ អភិវិន្ទេ សុមេធំ’’.

៤៦៥. ‘‘យញ្ញេ រតោហំ ភោ គោតម, យញ្ញំ យិដ្ឋុកាមោ នាហំ បជានាមិ;

អនុសាសតុ មំ ភវំ, យត្ថ ហុតំ ឥជ្ឈតេ ព្រូហិ មេ តំ’’.

‘‘តេន ហិ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ឱទហស្សុ សោតំ; ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមិ –

៤៦៦. ‘‘មា ជាតិំ បុច្ឆី ចរណញ្ច បុច្ឆ, កដ្ឋា ហវេ ជាយតិ ជាតវេទោ;

នីចាកុលីនោបិ មុនី ធិតីមា, អាជានិយោ ហោតិ ហិរីនិសេធោ.

៤៦៧. ‘‘សច្ចេន ទន្តោ ទមសា ឧបេតោ, វេទន្តគូ វូសិតព្រហ្មចរិយោ;

កាលេន តម្ហិ ហព្យំ បវេច្ឆេ, យោ ព្រាហ្មណោ បុញ្ញបេក្ខោ [បុញ្ញបេខោ (សី. បី.)] យជេថ.

៤៦៨. ‘‘យេ កាមេ ហិត្វា អគហា ចរន្តិ, សុសញ្ញតត្តា តសរំវ ឧជ្ជុំ;

កាលេន តេសុ ហព្យំ បវេច្ឆេ, យោ ព្រាហ្មណោ បុញ្ញបេក្ខោ យជេថ.

៤៦៩. ‘‘យេ វីតរាគា សុសមាហិតិន្ទ្រិយា, ចន្ទោវ រាហុគ្គហណា បមុត្តា;

កាលេន តេសុ ហព្យំ បវេច្ឆេ, យោ ព្រាហ្មណោ បុញ្ញបេក្ខោ យជេថ.

៤៧០. ‘‘អសជ្ជមានា វិចរន្តិ លោកេ, សទា សតា ហិត្វា មមាយិតានិ;

កាលេន តេសុ ហព្យំ បវេច្ឆេ, យោ ព្រាហ្មណោ បុញ្ញបេក្ខោ យជេថ.

៤៧១. ‘‘យោ កាមេ ហិត្វា អភិភុយ្យចារី, យោ វេទិ ជាតីមរណស្ស អន្តំ;

បរិនិព្ពុតោ ឧទករហទោវ សីតោ, តថាគតោ អរហតិ បូរឡាសំ.

៤៧២. ‘‘សមោ សមេហិ វិសមេហិ ទូរេ, តថាគតោ ហោតិ អនន្តបញ្ញោ;

អនូបលិត្តោ ឥធ វា ហុរំ វា, តថាគតោ អរហតិ បូរឡាសំ.

៤៧៣. ‘‘យម្ហិ ន មាយា វសតិ ន មានោ, យោ វីតលោភោ អមមោ និរាសោ;

បនុណ្ណកោធោ អភិនិព្ពុតត្តោ, យោ ព្រាហ្មណោ សោកមលំ អហាសិ;

តថាគតោ អរហតិ បូរឡាសំ.