១. យុគនទ្ធកថា

១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ. តត្រ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា អានន្ទោ ឯតទវោច –

‘‘យោ ហិ កោចិ, អាវុសោ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា មម សន្តិកេ អរហត្តបត្តំ [អរហត្តំ (ស្យា.), អរហត្តបត្តិំ អ. និ. ៤.១៧០] ព្យាករោតិ, សព្ពសោ ចតូហិ មគ្គេហិ ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន. កតមេហិ ចតូហិ?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ. តស្ស សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ [ពហុលិំ ករោតិ (ក.) អ. និ. ៤.១៧០ បស្សិតព្ពា]. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតិ. តស្ស វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ [យុគនន្ធំ (ក. សី. អដ្ឋ.)] ភាវេតិ. តស្ស សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ. សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ [អជ្ឈត្តញ្ញេវ (ស្យា. ក.)] សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ. តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘យោ ហិ កោចិ, អាវុសោ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា មម សន្តិកេ អរហត្តបត្តំ ព្យាករោតិ, សព្ពសោ ឥមេហិ ចតូហិ មគ្គេហិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនា’’តិ.

១. សុត្តន្តនិទ្ទេសោ

២. កថំ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ? នេក្ខម្មវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. តត្ថ ជាតេ ធម្មេ អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, ទុក្ខតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. ឥតិ បឋមំ សមថោ, បច្ឆា វិបស្សនា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា.

មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ? ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, បរិគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាចា មគ្គោ សញ្ជាយតិ, សមុដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាកម្មន្តោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, វោទានដ្ឋេន សម្មាអាជីវោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, បគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាយាមោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាសតិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ – ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ.

សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ អាសេវតីតិ កថំ អាសេវតិ? អាវជ្ជន្តោ អាសេវតិ, ជានន្តោ អាសេវតិ, បស្សន្តោ អាសេវតិ, បច្ចវេក្ខន្តោ អាសេវតិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ អាសេវតិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ អាសេវតិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ អាសេវតិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ អាសេវតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ អាសេវតិ, បញ្ញាយ បជានន្តោ អាសេវតិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ អាសេវតិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ អាសេវតិ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ អាសេវតិ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ អាសេវតិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ អាសេវតិ – ឯវំ អាសេវតិ.

ភាវេតីតិ កថំ ភាវេតិ? អាវជ្ជន្តោ ភាវេតិ, ជានន្តោ ភាវេតិ, បស្សន្តោ ភាវេតិ, បច្ចវេក្ខន្តោ ភាវេតិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ ភាវេតិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ ភាវេតិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ ភាវេតិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ភាវេតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ ភាវេតិ, បញ្ញាយ បជានន្តោ ភាវេតិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ ភាវេតិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ ភាវេតិ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ ភាវេតិ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ ភាវេតិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ ភាវេតិ – ឯវំ ភាវេតិ.

ពហុលីករោតីតិ កថំ ពហុលីករោតិ? អាវជ្ជន្តោ ពហុលីករោតិ, ជានន្តោ ពហុលីករោតិ, បស្សន្តោ ពហុលីករោតិ, បច្ចវេក្ខន្តោ ពហុលីករោតិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ ពហុលីករោតិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ ពហុលីករោតិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ ពហុលីករោតិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ពហុលីករោតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ ពហុលីករោតិ, បញ្ញាយ បជានន្តោ ពហុលីករោតិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ ពហុលីករោតិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ ពហុលីករោតិ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ ពហុលីករោតិ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ ពហុលីករោតិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ ពហុលីករោតិ – ឯវំ ពហុលីករោតិ.

តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ កថំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ? សោតាបត្តិមគ្គេន, សក្កាយទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, សីលព្ពតបរាមាសោ – ឥមានិ តីណិ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; ទិដ្ឋានុសយោ, វិចិកិច្ឆានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. សកទាគាមិមគ្គេន ឱឡារិកំ កាមរាគសញ្ញោជនំ, បដិឃសញ្ញោជនំ – ឥមានិ ទ្វេ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; ឱឡារិកោ កាមរាគានុសយោ, បដិឃានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អនាគាមិមគ្គេន អនុសហគតំ កាមរាគសញ្ញោជនំ, បដិឃសញ្ញោជនំ – ឥមានិ ទ្វេ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; អនុសហគតោ កាមរាគានុសយោ, បដិឃានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អរហត្តមគ្គេន រូបរាគោ, អរូបរាគោ, មានោ, ឧទ្ធច្ចំ, អវិជ្ជា – ឥមានិ បញ្ច សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; មានានុសយោ, ភវរាគានុសយោ, អវិជ្ជានុសយោ – ឥមេ តយោ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

៣. អព្យាបាទវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ…បេ… អាលោកសញ្ញាវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេន បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. តត្ថ ជាតេ ធម្មេ អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, ទុក្ខតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. ឥតិ បឋមំ សមថោ, បច្ឆា វិបស្សនា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា.

មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ? ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ.

សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ អាសេវតីតិ កថំ អាសេវតិ? អាវជ្ជន្តោ អាសេវតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ អាសេវតិ, ឯវំ អាសេវតិ. ភាវេតីតិ កថំ ភាវេតិ? អាវជ្ជន្តោ ភាវេតិ, ជានន្តោ ភាវេតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ ភាវេតិ, ឯវំ ភាវេតិ. ពហុលីករោតីតិ កថំ ពហុលីករោតិ? អាវជ្ជន្តោ ពហុលីករោតិ, ជានន្តោ ពហុលីករោតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ ពហុលីករោតិ, ឯវំ ពហុលីករោតិ.

តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ កថំ សញ្ញោជនា បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ? សោតាបត្តិមគ្គេន សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ – ឥមានិ តីណិ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; ទិដ្ឋានុសយោ, វិចិកិច្ឆានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. សកទាគាមិមគ្គេន ឱឡារិកំ កាមរាគសញ្ញោជនំ, បដិឃសញ្ញោជនំ – ឥមានិ ទ្វេ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; ឱឡារិកោ កាមរាគានុសយោ បដិឃានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អនាគាមិមគ្គេន អនុសហគតំ កាមរាគសញ្ញោជនំ, បដិឃសញ្ញោជនំ – ឥមានិ ទ្វេ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; អនុសហគតោ កាមរាគានុសយោ, បដិឃានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អរហត្តមគ្គេន រូបរាគោ, អរូបរាគោ, មានោ, ឧទ្ធច្ចំ, អវិជ្ជា – ឥមានិ បញ្ច សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; មានានុសយោ, ភវរាគានុសយោ, អវិជ្ជានុសយោ – ឥមេ តយោ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ.

៤. កថំ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, ទុក្ខតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានញ្ច វោសគ្គារម្មណតា [វោស្សគ្គារម្មណតា (ស្យា. ក.)] ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ. សមាធិ ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

រូបំ អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, រូបំ ទុក្ខតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, រូបំ អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានញ្ច វោសគ្គារម្មណតា ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

វេទនំ…បេ… សញ្ញំ … សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, ជរាមរណំ ទុក្ខតោ…បេ… អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានញ្ច វោសគ្គារម្មណតា ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតិ.

៥. កថំ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? សោឡសហិ អាការេហិ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ. អារម្មណដ្ឋេន គោចរដ្ឋេន បហានដ្ឋេន បរិច្ចាគដ្ឋេន វុដ្ឋានដ្ឋេន វិវដ្ដនដ្ឋេន សន្តដ្ឋេន បណីតដ្ឋេន វិមុត្តដ្ឋេន អនាសវដ្ឋេន តរណដ្ឋេន អនិមិត្តដ្ឋេន អប្បណិហិតដ្ឋេន សុញ្ញតដ្ឋេន ឯករសដ្ឋេន អនតិវត្តនដ្ឋេន យុគនទ្ធដ្ឋេន.

កថំ អារម្មណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធារម្មណោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធារម្មណា. ឥតិ អារម្មណដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អារម្មណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ អារម្មណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ.

កថំ គោចរដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ គោចរដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘គោចរដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ បហានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ បហានដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បហានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ បរិច្ចាគដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច បរិច្ចជតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច បរិច្ចជតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ បរិច្ចាគដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បរិច្ចាគដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ វិវដ្ដនដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វិវដ្ដតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វិវដ្ដតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ វិវដ្ដនដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិវដ្ដនដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ សន្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ សន្តោ ហោន្តិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា សន្តា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ សន្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សន្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ បណីតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ បណីតោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា បណីតា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ បណីតដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បណីតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ វិមុត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ កាមាសវា វិមុត្តោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា អវិជ្ជាសវា វិមុត្តា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញា វិមុត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិមុត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ អនាសវដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ កាមាសវេន អនាសវោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា អវិជ្ជាសវេន អនាសវា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ អនាសវដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អនាសវដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ តរណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច តរតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច តរតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ តរណដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘តរណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ អនិមិត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ សព្ពនិមិត្តេហិ អនិមិត្តោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា សព្ពនិមិត្តេហិ អនិមិត្តា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ អនិមិត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អនិមិត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ អប្បណិហិតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ សព្ពបណិធីហិ អប្បណិហិតោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា សព្ពបណិធីហិ អប្បណិហិតា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ អប្បណិហិតដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អប្បណិហិតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ សុញ្ញតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ សព្ពាភិនិវេសេហិ សុញ្ញោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា សព្ពាភិនិវេសេហិ សុញ្ញា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ សុញ្ញតដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សុញ្ញតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ សុញ្ញតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ. ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហិ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ, ឯវំ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ.

សុត្តន្តនិទ្ទេសោ.

២. ធម្មុទ្ធច្ចវារនិទ្ទេសោ

៦. កថំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ, ឱភាសោ ធម្មោតិ ឱភាសំ អាវជ្ជតិ, តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ ហោតិ សោ សមយោ, យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ. តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតី’’តិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ, សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតិ, បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘និកន្តិ ធម្មោ’តិ និកន្តិំ អាវជ្ជតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ ហោតិ សោ សមយោ, យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ. តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតី’’តិ. កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

ទុក្ខតោ មនសិករោតោ…បេ… អនត្តតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ, សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតិ, បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘និកន្តិ ធម្មោ’តិ និកន្តិំ អាវជ្ជតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ, អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ, ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ…បេ… ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ’’.

រូបំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ…បេ… រូបំ ទុក្ខតោ មនសិករោតោ… រូបំ អនត្តតោ មនសិករោតោ… វេទនំ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ…បេ… ជរាមរណំ ទុក្ខតោ មនសិករោតោ, ជរាមរណំ អនត្តតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ, សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតិ, បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘និកន្តិ ធម្មោ’តិ និកន្តិំ អាវជ្ជតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ. ជរាមរណំ អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ជរាមរណំ ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ ហោតិ. សោ សមយោ, យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ. តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតី’’តិ. កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ.

៧. ឱភាសេ ចេវ ញាណេ ច, បីតិយា ច វិកម្បតិ;

បស្សទ្ធិយា សុខេ ចេវ, យេហិ ចិត្តំ បវេធតិ.

អធិមោក្ខេ ច បគ្គាហេ, ឧបដ្ឋានេ ច កម្បតិ;

ឧបេក្ខាវជ្ជនាយ ចេវ, ឧបេក្ខាយ ច និកន្តិយា.

ឥមានិ ទស ឋានានិ, បញ្ញា យស្ស បរិច្ចិតា;

ធម្មុទ្ធច្ចកុសលោ ហោតិ, ន ច សម្មោហ គច្ឆតិ.

វិក្ខិបតិ ចេវ កិលិស្សតិ ច, ចវតិ ចិត្តភាវនា;

វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតិ, ភាវនា បរិហាយតិ.

វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតិ, ភាវនា ន បរិហាយតិ;

ន ច វិក្ខិបតេ ចិត្តំ ន កិលិស្សតិ, ន ចវតិ ចិត្តភាវនា.

ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ ចិត្តស្ស សង្ខេបវិក្ខេបវិគ្គហិតំ [សង្ខេបំ វិក្ខេបំ វិគ្គហិតំ (ស្យា.)] ទស ឋានេ សម្បជានាតីតិ.

យុគនទ្ធកថា និដ្ឋិតា.