២. សច្ចកថា

៨. បុរិមនិទានំ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ [សំ. និ. ៥.១០៩០], តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេតំ; ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេតំ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេតំ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេតំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ’’.

១. បឋមសុត្តន្តនិទ្ទេសោ

កថំ ទុក្ខំ តថដ្ឋេន សច្ចំ? ចត្តារោ ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោ – ឥមេ ចត្តារោ ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវំ ទុក្ខំ តថដ្ឋេន សច្ចំ.

កថំ សមុទយោ តថដ្ឋេន សច្ចំ? ចត្តារោ សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ, និទានដ្ឋោ, សំយោគដ្ឋោ បលិពោធដ្ឋោ – ឥមេ ចត្តារោ សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវំ សមុទយោ តថដ្ឋេន សច្ចំ.

កថំ និរោធោ តថដ្ឋេន សច្ចំ? ចត្តារោ និរោធស្ស និរោធដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ, វិវេកដ្ឋោ, អសង្ខតដ្ឋោ, អមតដ្ឋោ – ឥមេ ចត្តារោ និរោធស្ស និរោធដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវំ និរោធោ តថដ្ឋេន សច្ចំ.

កថំ មគ្គោ តថដ្ឋេន សច្ចំ? ចត្តារោ មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ, ហេតុដ្ឋោ, ទស្សនដ្ឋោ, អាធិបតេយ្យដ្ឋោ – ឥមេ ចត្តារោ មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវំ មគ្គោ តថដ្ឋេន សច្ចំ.

៩. កតិហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. តថដ្ឋេន, អនត្តដ្ឋេន, សច្ចដ្ឋេន, បដិវេធដ្ឋេន – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ តថដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ តថដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ តថដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ តថដ្ឋោ – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ អនត្តដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ អនត្តដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ អនត្តដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ សច្ចដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ សច្ចដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោ – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ សច្ចដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

១០. កតិហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? យំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តំ អនិច្ចំ, យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច តំ អនត្តា. យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ច តំ តថំ. យំ អនិច្ចំ ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ច តថញ្ច តំ សច្ចំ. យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ច តថញ្ច សច្ចញ្ច តំ ឯកសង្គហិតំ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កតិហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? នវហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. តថដ្ឋេន, អនត្តដ្ឋេន, សច្ចដ្ឋេន, បដិវេធដ្ឋេន, អភិញ្ញដ្ឋេន, បរិញ្ញដ្ឋេន, បហានដ្ឋេន, ភាវនដ្ឋេន, សច្ឆិកិរិយដ្ឋេន – ឥមេហិ នវហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? នវហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ តថដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ តថដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ តថដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ តថដ្ឋោ, អភិញ្ញាយ អភិញ្ញដ្ឋោ តថដ្ឋោ, បរិញ្ញាយ បរិញ្ញដ្ឋោ តថដ្ឋោ, បហានស្ស បហានដ្ឋោ តថដ្ឋោ, ភាវនាយ ភាវនដ្ឋោ តថដ្ឋោ, សច្ឆិកិរិយាយ សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ តថដ្ឋោ – ឥមេហិ នវហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ អនត្តដ្ឋេន… សច្ចដ្ឋេន… បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? នវហាការេហិ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, អភិញ្ញាយ អភិញ្ញដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, បរិញ្ញាយ បរិញ្ញដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, បហានស្ស បហានដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, ភាវនាយ ភាវនដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, សច្ឆិកិរិយាយ សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ – ឥមេហិ នវហាការេហិ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

១១. កតិហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ទ្វាទសហិ អាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. តថដ្ឋេន, អនត្តដ្ឋេន, សច្ចដ្ឋេន, បដិវេធដ្ឋេន, អភិជាននដ្ឋេន, បរិជាននដ្ឋេន, ធម្មដ្ឋេន, តថដ្ឋេន, ញាតដ្ឋេន, សច្ឆិកិរិយដ្ឋេន, ផស្សនដ្ឋេន, អភិសមយដ្ឋេន – ឥមេហិ ទ្វាទសហិ អាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? សោឡសហិ អាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោ, តថដ្ឋោ; សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ, និទានដ្ឋោ, សំយោគដ្ឋោ, បលិពោធដ្ឋោ តថដ្ឋោ; និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ, វិវេកដ្ឋោ, អសង្ខតដ្ឋោ, អមតដ្ឋោ តថដ្ឋោ; មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ, ហេតុដ្ឋោ, ទស្សនដ្ឋោ, អាធិបតេយ្យដ្ឋោ តថដ្ឋោ – ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ អនត្តដ្ឋេន…បេ… សច្ចដ្ឋេន… បដិវេធដ្ឋេន… អភិជាននដ្ឋេន… បរិជាននដ្ឋេន… ធម្មដ្ឋេន… តថដ្ឋេន… ញាតដ្ឋេន… សច្ឆិកិរិយដ្ឋេន… ផស្សនដ្ឋេន… អភិសមយដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? សោឡសហិ អាការេហិ អភិសមយដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោ, អភិសមយដ្ឋោ; សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ, និទានដ្ឋោ, សំយោគដ្ឋោ, បលិពោធដ្ឋោ, អភិសមយដ្ឋោ; និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ, វិវេកដ្ឋោ, អសង្ខតដ្ឋោ, អមតដ្ឋោ, អភិសមយដ្ឋោ; មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ, ហេតុដ្ឋោ, ទស្សនដ្ឋោ, អាធិបតេយ្យដ្ឋោ, អភិសមយដ្ឋោ – ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហិ អភិសមយដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

១២. សច្ចានំ កតិ លក្ខណានិ? សច្ចានំ ទ្វេ លក្ខណានិ. សង្ខតលក្ខណញ្ច, អសង្ខតលក្ខណញ្ច – សច្ចានំ ឥមានិ ទ្វេ លក្ខណានិ.

សច្ចានំ កតិ លក្ខណានិ? សច្ចានំ ឆ លក្ខណានិ. សង្ខតានំ សច្ចានំ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតានំ អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ អសង្ខតស្ស សច្ចស្ស ន ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, ន វយោ បញ្ញាយតិ, ន ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ – សច្ចានំ ឥមានិ ឆ លក្ខណានិ.

សច្ចានំ កតិ លក្ខណានិ? សច្ចានំ ទ្វាទស លក្ខណានិ. ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ; សមុទយសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ; មគ្គសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ; និរោធសច្ចស្ស ន ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, ន វយោ បញ្ញាយតិ, ន ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ – សច្ចានំ ឥមានិ ទ្វាទស លក្ខណានិ.

ចតុន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលា, កតិ អកុសលា, កតិ អព្យាកតា? សមុទយសច្ចំ អកុសលំ, មគ្គសច្ចំ កុសលំ, និរោធសច្ចំ អព្យាកតំ. ទុក្ខសច្ចំ សិយា កុសលំ, សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកតំ.

សិយា តីណិ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ តីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ? វត្ថុវសេន បរិយាយេន សិយាតិ. កថញ្ច សិយា? យំ ទុក្ខសច្ចំ អកុសលំ, សមុទយសច្ចំ អកុសលំ – ឯវំ អកុសលដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ. យំ ទុក្ខសច្ចំ កុសលំ, មគ្គសច្ចំ កុសលំ – ឯវំ កុសលដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ. យំ ទុក្ខសច្ចំ អព្យាកតំ, និរោធសច្ចំ អព្យាកតំ – ឯវំ អព្យាកតដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ. ឯវំ សិយា តីណិ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ តីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ វត្ថុវសេន បរិយាយេនាតិ.

២. ទុតិយសុត្តន្តបាឡិ

១៣. ‘‘បុព្ពេ មេ, ភិក្ខវេ [សំ. និ. ៣.២៦], សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ រូបស្ស អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ សញ្ញាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ សង្ខារានំ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘យំ ខោ រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ រូបស្ស អស្សាទោ. យំ រូបំ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ – អយំ រូបស្ស អាទីនវោ. យោ រូបស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ រូបស្ស និស្សរណំ. យំ វេទនំ បដិច្ច…បេ… យំ សញ្ញំ បដិច្ច… យំ សង្ខារេ បដិច្ច… យំ វិញ្ញាណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ. យំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ – អយំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវោ. យោ វិញ្ញាណស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណំ’’.

‘‘យាវកីវញ្ចាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឯវំ អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ នាព្ភញ្ញាសិំ, នេវ តាវាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ [អភិសម្ពុទ្ធោ បច្ចញ្ញាសិំ (ស្យា.) សំ. និ. ៣.២៦ បស្សិតព្ពា] យតោ ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឯវំ អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អថាហំ, ភិក្ខវេ, ‘សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘អកុប្បា មេ វិមុត្តិ [ចេតោវិមុត្តិ (ស្យា. ក.) សំ. និ. ៣.២៧ បស្សិតព្ពា]. អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ.

៣. ទុតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសោ

១៤. យំ រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ រូបស្ស អស្សាទោតិ – បហានប្បដិវេធោ សមុទយសច្ចំ. យំ រូបំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ រូបស្ស អាទីនវោតិ – បរិញ្ញាបដិវេធោ ទុក្ខសច្ចំ. យោ រូបស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ រូបស្ស និស្សរណន្តិ – សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ និរោធសច្ចំ. យា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោ វាយាមោ សតិ សមាធិ – ភាវនាបដិវេធោ មគ្គសច្ចំ.

យំ វេទនំ បដិច្ច…បេ… យំ សញ្ញំ បដិច្ច… យំ សង្ខារេ បដិច្ច… យំ វិញ្ញាណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោតិ – បហានប្បដិវេធោ សមុទយសច្ចំ. យំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវោតិ – បរិញ្ញាបដិវេធោ ទុក្ខសច្ចំ. យោ វិញ្ញាណស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណន្តិ – សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ និរោធសច្ចំ. យា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោ វាយាមោ សតិ សមាធិ – ភាវនាបដិវេធោ មគ្គសច្ចំ.

១៥. សច្ចន្តិ កតិហាការេហិ សច្ចំ? ឯសនដ្ឋេន, បរិគ្គហដ្ឋេន, បដិវេធដ្ឋេន. កថំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ? ជរាមរណំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ជរាមរណំ ជាតិនិទានំ, ជាតិសមុទយំ, ជាតិជាតិកំ, ជាតិប្បភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ជរាមរណញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណសមុទយញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណនិរោធញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

ជាតិ កិំនិទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវាតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ជាតិ ភវនិទានា, ភវសមុទយា, ភវជាតិកា, ភវប្បភវាតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ជាតិញ្ច បជានាតិ, ជាតិសមុទយញ្ច បជានាតិ, ជាតិនិរោធញ្ច បជានាតិ, ជាតិនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

ភវោ កិំនិទានោ, កិំសមុទយោ, កិំជាតិកោ, កិំបភវោតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ភវោ ឧបាទាននិទានោ, ឧបាទានសមុទយោ, ឧបាទានជាតិកោ, ឧបាទានប្បភវោតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ភវំ ច បជានាតិ, ភវសមុទយញ្ច បជានាតិ, ភវនិរោធញ្ច បជានាតិ, ភវនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

ឧបាទានំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ឧបាទានំ តណ្ហានិទានំ, តណ្ហាសមុទយំ, តណ្ហាជាតិកំ, តណ្ហាបភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ឧបាទានញ្ច បជានាតិ, ឧបាទានសមុទយញ្ច បជានាតិ, ឧបាទាននិរោធញ្ច បជានាតិ ឧបាទាននិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

តណ្ហា កិំនិទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវាតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. តណ្ហា វេទនានិទានា, វេទនាសមុទយា, វេទនាជាតិកា, វេទនាបភវាតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. តណ្ហញ្ច បជានាតិ, តណ្ហាសមុទយញ្ច បជានាតិ, តណ្ហានិរោធញ្ច បជានាតិ, តណ្ហានិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

វេទនា កិំនិទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវាតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. វេទនា ផស្សនិទានា, ផស្សសមុទយា, ផស្សជាតិកា, ផស្សប្បភវាតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. វេទនញ្ច បជានាតិ, វេទនាសមុទយញ្ច បជានាតិ, វេទនានិរោធញ្ច បជានាតិ, វេទនានិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

ផស្សោ កិំនិទានោ, កិំសមុទយោ, កិំជាតិកោ, កិំបភវោតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ផស្សោ សឡាយតននិទានោ, សឡាយតនសមុទយោ, សឡាយតនជាតិកោ, សឡាយតនប្បភវោតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ផស្សញ្ច បជានាតិ, ផស្សសមុទយញ្ច បជានាតិ, ផស្សនិរោធញ្ច បជានាតិ, ផស្សនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

សឡាយតនំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. សឡាយតនំ នាមរូបនិទានំ, នាមរូបសមុទយំ, នាមរូបជាតិកំ, នាមរូបប្បភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. សឡាយតនញ្ច បជានាតិ, សឡាយតនសមុទយញ្ច បជានាតិ, សឡាយតននិរោធញ្ច បជានាតិ, សឡាយតននិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

នាមរូបំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. នាមរូបំ វិញ្ញាណនិទានំ, វិញ្ញាណសមុទយំ, វិញ្ញាណជាតិកំ, វិញ្ញាណប្បភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. នាមរូបញ្ច បជានាតិ, នាមរូបសមុទយញ្ច បជានាតិ, នាមរូបនិរោធញ្ច បជានាតិ, នាមរូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

វិញ្ញាណំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. វិញ្ញាណំ សង្ខារនិទានំ, សង្ខារសមុទយំ, សង្ខារជាតិកំ, សង្ខារប្បភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. វិញ្ញាណញ្ច បជានាតិ, វិញ្ញាណសមុទយញ្ច បជានាតិ, វិញ្ញាណនិរោធញ្ច បជានាតិ, វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

សង្ខារា កិំនិទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវាតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. សង្ខារា អវិជ្ជានិទានា, អវិជ្ជាសមុទយា, អវិជ្ជាជាតិកា, អវិជ្ជាបភវាតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. សង្ខារេ ច បជានាតិ, សង្ខារសមុទយញ្ច បជានាតិ, សង្ខារនិរោធញ្ច បជានាតិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

១៦. ជរាមរណំ ទុក្ខសច្ចំ, ជាតិ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ជាតិ ទុក្ខសច្ចំ, ភវោ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ភវោ ទុក្ខសច្ចំ, ឧបាទានំ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ឧបាទានំ ទុក្ខសច្ចំ, តណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. តណ្ហា ទុក្ខសច្ចំ, វេទនា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. វេទនា ទុក្ខសច្ចំ, ផស្សោ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ផស្សោ ទុក្ខសច្ចំ, សឡាយតនំ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. សឡាយតនំ ទុក្ខសច្ចំ, នាមរូបំ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. នាមរូបំ ទុក្ខសច្ចំ, វិញ្ញាណំ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. វិញ្ញាណំ ទុក្ខសច្ចំ, សង្ខារា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. សង្ខារា ទុក្ខសច្ចំ, អវិជ្ជា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ.

ជរាមរណំ សិយា ទុក្ខសច្ចំ, សិយា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ជាតិ សិយា ទុក្ខសច្ចំ, សិយា សមុទយសច្ចំ…បេ… ភវោ សិយា ទុក្ខសច្ចំ, សិយា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចន្តិ.

ភាណវារោ.

សច្ចកថា និដ្ឋិតា.