២. យុគនទ្ធវគ្គោ

១. យុគនទ្ធកថា

១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ. តត្រ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា អានន្ទោ ឯតទវោច –

‘‘យោ ហិ កោចិ, អាវុសោ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា មម សន្តិកេ អរហត្តបត្តំ [អរហត្តំ (ស្យា.), អរហត្តបត្តិំ អ. និ. ៤.១៧០] ព្យាករោតិ, សព្ពសោ ចតូហិ មគ្គេហិ ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន. កតមេហិ ចតូហិ?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ. តស្ស សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ [ពហុលិំ ករោតិ (ក.) អ. និ. ៤.១៧០ បស្សិតព្ពា]. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតិ. តស្ស វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ [យុគនន្ធំ (ក. សី. អដ្ឋ.)] ភាវេតិ. តស្ស សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ. សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ [អជ្ឈត្តញ្ញេវ (ស្យា. ក.)] សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ. តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘យោ ហិ កោចិ, អាវុសោ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា មម សន្តិកេ អរហត្តបត្តំ ព្យាករោតិ, សព្ពសោ ឥមេហិ ចតូហិ មគ្គេហិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនា’’តិ.

១. សុត្តន្តនិទ្ទេសោ

២. កថំ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ? នេក្ខម្មវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. តត្ថ ជាតេ ធម្មេ អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, ទុក្ខតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. ឥតិ បឋមំ សមថោ, បច្ឆា វិបស្សនា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា.

មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ? ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, បរិគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាចា មគ្គោ សញ្ជាយតិ, សមុដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាកម្មន្តោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, វោទានដ្ឋេន សម្មាអាជីវោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, បគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាយាមោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាសតិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ – ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ.

សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ អាសេវតីតិ កថំ អាសេវតិ? អាវជ្ជន្តោ អាសេវតិ, ជានន្តោ អាសេវតិ, បស្សន្តោ អាសេវតិ, បច្ចវេក្ខន្តោ អាសេវតិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ អាសេវតិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ អាសេវតិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ អាសេវតិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ អាសេវតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ អាសេវតិ, បញ្ញាយ បជានន្តោ អាសេវតិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ អាសេវតិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ អាសេវតិ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ អាសេវតិ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ អាសេវតិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ អាសេវតិ – ឯវំ អាសេវតិ.

ភាវេតីតិ កថំ ភាវេតិ? អាវជ្ជន្តោ ភាវេតិ, ជានន្តោ ភាវេតិ, បស្សន្តោ ភាវេតិ, បច្ចវេក្ខន្តោ ភាវេតិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ ភាវេតិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ ភាវេតិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ ភាវេតិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ភាវេតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ ភាវេតិ, បញ្ញាយ បជានន្តោ ភាវេតិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ ភាវេតិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ ភាវេតិ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ ភាវេតិ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ ភាវេតិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ ភាវេតិ – ឯវំ ភាវេតិ.

ពហុលីករោតីតិ កថំ ពហុលីករោតិ? អាវជ្ជន្តោ ពហុលីករោតិ, ជានន្តោ ពហុលីករោតិ, បស្សន្តោ ពហុលីករោតិ, បច្ចវេក្ខន្តោ ពហុលីករោតិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ ពហុលីករោតិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ ពហុលីករោតិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ ពហុលីករោតិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ពហុលីករោតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ ពហុលីករោតិ, បញ្ញាយ បជានន្តោ ពហុលីករោតិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ ពហុលីករោតិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ ពហុលីករោតិ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ ពហុលីករោតិ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ ពហុលីករោតិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ ពហុលីករោតិ – ឯវំ ពហុលីករោតិ.

តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ កថំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ? សោតាបត្តិមគ្គេន, សក្កាយទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, សីលព្ពតបរាមាសោ – ឥមានិ តីណិ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; ទិដ្ឋានុសយោ, វិចិកិច្ឆានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. សកទាគាមិមគ្គេន ឱឡារិកំ កាមរាគសញ្ញោជនំ, បដិឃសញ្ញោជនំ – ឥមានិ ទ្វេ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; ឱឡារិកោ កាមរាគានុសយោ, បដិឃានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អនាគាមិមគ្គេន អនុសហគតំ កាមរាគសញ្ញោជនំ, បដិឃសញ្ញោជនំ – ឥមានិ ទ្វេ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; អនុសហគតោ កាមរាគានុសយោ, បដិឃានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អរហត្តមគ្គេន រូបរាគោ, អរូបរាគោ, មានោ, ឧទ្ធច្ចំ, អវិជ្ជា – ឥមានិ បញ្ច សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; មានានុសយោ, ភវរាគានុសយោ, អវិជ្ជានុសយោ – ឥមេ តយោ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

៣. អព្យាបាទវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ…បេ… អាលោកសញ្ញាវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេន បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. តត្ថ ជាតេ ធម្មេ អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, ទុក្ខតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. ឥតិ បឋមំ សមថោ, បច្ឆា វិបស្សនា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា.

មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ? ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ.

សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ អាសេវតីតិ កថំ អាសេវតិ? អាវជ្ជន្តោ អាសេវតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ អាសេវតិ, ឯវំ អាសេវតិ. ភាវេតីតិ កថំ ភាវេតិ? អាវជ្ជន្តោ ភាវេតិ, ជានន្តោ ភាវេតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ ភាវេតិ, ឯវំ ភាវេតិ. ពហុលីករោតីតិ កថំ ពហុលីករោតិ? អាវជ្ជន្តោ ពហុលីករោតិ, ជានន្តោ ពហុលីករោតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ ពហុលីករោតិ, ឯវំ ពហុលីករោតិ.

តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ កថំ សញ្ញោជនា បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ? សោតាបត្តិមគ្គេន សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ – ឥមានិ តីណិ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; ទិដ្ឋានុសយោ, វិចិកិច្ឆានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. សកទាគាមិមគ្គេន ឱឡារិកំ កាមរាគសញ្ញោជនំ, បដិឃសញ្ញោជនំ – ឥមានិ ទ្វេ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; ឱឡារិកោ កាមរាគានុសយោ បដិឃានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អនាគាមិមគ្គេន អនុសហគតំ កាមរាគសញ្ញោជនំ, បដិឃសញ្ញោជនំ – ឥមានិ ទ្វេ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; អនុសហគតោ កាមរាគានុសយោ, បដិឃានុសយោ – ឥមេ ទ្វេ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អរហត្តមគ្គេន រូបរាគោ, អរូបរាគោ, មានោ, ឧទ្ធច្ចំ, អវិជ្ជា – ឥមានិ បញ្ច សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ; មានានុសយោ, ភវរាគានុសយោ, អវិជ្ជានុសយោ – ឥមេ តយោ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ.

៤. កថំ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, ទុក្ខតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានញ្ច វោសគ្គារម្មណតា [វោស្សគ្គារម្មណតា (ស្យា. ក.)] ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ. សមាធិ ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

រូបំ អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, រូបំ ទុក្ខតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, រូបំ អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានញ្ច វោសគ្គារម្មណតា ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

វេទនំ…បេ… សញ្ញំ … សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា, ជរាមរណំ ទុក្ខតោ…បេ… អនត្តតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានញ្ច វោសគ្គារម្មណតា ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតិ.

៥. កថំ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? សោឡសហិ អាការេហិ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ. អារម្មណដ្ឋេន គោចរដ្ឋេន បហានដ្ឋេន បរិច្ចាគដ្ឋេន វុដ្ឋានដ្ឋេន វិវដ្ដនដ្ឋេន សន្តដ្ឋេន បណីតដ្ឋេន វិមុត្តដ្ឋេន អនាសវដ្ឋេន តរណដ្ឋេន អនិមិត្តដ្ឋេន អប្បណិហិតដ្ឋេន សុញ្ញតដ្ឋេន ឯករសដ្ឋេន អនតិវត្តនដ្ឋេន យុគនទ្ធដ្ឋេន.

កថំ អារម្មណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធារម្មណោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធារម្មណា. ឥតិ អារម្មណដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អារម្មណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ អារម្មណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ.

កថំ គោចរដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ គោចរដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘គោចរដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ បហានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ បហានដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បហានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ បរិច្ចាគដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច បរិច្ចជតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច បរិច្ចជតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ បរិច្ចាគដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បរិច្ចាគដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ វិវដ្ដនដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វិវដ្ដតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វិវដ្ដតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ វិវដ្ដនដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិវដ្ដនដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ សន្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ សន្តោ ហោន្តិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា សន្តា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ សន្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សន្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ បណីតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ បណីតោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា បណីតា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ បណីតដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បណីតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ វិមុត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ កាមាសវា វិមុត្តោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា អវិជ្ជាសវា វិមុត្តា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញា វិមុត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វិមុត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ អនាសវដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ កាមាសវេន អនាសវោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា អវិជ្ជាសវេន អនាសវា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ អនាសវដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អនាសវដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ តរណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច តរតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច តរតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ តរណដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘តរណដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ អនិមិត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ សព្ពនិមិត្តេហិ អនិមិត្តោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា សព្ពនិមិត្តេហិ អនិមិត្តា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ អនិមិត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អនិមិត្តដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ អប្បណិហិតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ សព្ពបណិធីហិ អប្បណិហិតោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា សព្ពបណិធីហិ អប្បណិហិតា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ អប្បណិហិតដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អប្បណិហិតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ.

កថំ សុញ្ញតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ? ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ សព្ពាភិនិវេសេហិ សុញ្ញោ ហោតិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជំ បជហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា សព្ពាភិនិវេសេហិ សុញ្ញា ហោតិ និរោធគោចរា. ឥតិ សុញ្ញតដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សុញ្ញតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ. ភាវេតីតិ ចតស្សោ ភាវនា – អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ សុញ្ញតដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ. ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហិ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ, ឯវំ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ.

សុត្តន្តនិទ្ទេសោ.

២. ធម្មុទ្ធច្ចវារនិទ្ទេសោ

៦. កថំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ, ឱភាសោ ធម្មោតិ ឱភាសំ អាវជ្ជតិ, តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ ហោតិ សោ សមយោ, យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ. តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតី’’តិ កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ, សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតិ, បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘និកន្តិ ធម្មោ’តិ និកន្តិំ អាវជ្ជតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ ហោតិ សោ សមយោ, យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ. តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតី’’តិ. កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

ទុក្ខតោ មនសិករោតោ…បេ… អនត្តតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ, សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតិ, បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘និកន្តិ ធម្មោ’តិ និកន្តិំ អាវជ្ជតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ, អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ, ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ…បេ… ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ’’.

រូបំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ…បេ… រូបំ ទុក្ខតោ មនសិករោតោ… រូបំ អនត្តតោ មនសិករោតោ… វេទនំ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ…បេ… ជរាមរណំ ទុក្ខតោ មនសិករោតោ, ជរាមរណំ អនត្តតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ, សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតិ, បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘និកន្តិ ធម្មោ’តិ និកន្តិំ អាវជ្ជតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ. ជរាមរណំ អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, ជរាមរណំ ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ ហោតិ. សោ សមយោ, យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ. តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតី’’តិ. កថំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… ឯវំ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. ឯវំ សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. ឯវំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ.

៧. ឱភាសេ ចេវ ញាណេ ច, បីតិយា ច វិកម្បតិ;

បស្សទ្ធិយា សុខេ ចេវ, យេហិ ចិត្តំ បវេធតិ.

អធិមោក្ខេ ច បគ្គាហេ, ឧបដ្ឋានេ ច កម្បតិ;

ឧបេក្ខាវជ្ជនាយ ចេវ, ឧបេក្ខាយ ច និកន្តិយា.

ឥមានិ ទស ឋានានិ, បញ្ញា យស្ស បរិច្ចិតា;

ធម្មុទ្ធច្ចកុសលោ ហោតិ, ន ច សម្មោហ គច្ឆតិ.

វិក្ខិបតិ ចេវ កិលិស្សតិ ច, ចវតិ ចិត្តភាវនា;

វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតិ, ភាវនា បរិហាយតិ.

វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតិ, ភាវនា ន បរិហាយតិ;

ន ច វិក្ខិបតេ ចិត្តំ ន កិលិស្សតិ, ន ចវតិ ចិត្តភាវនា.

ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ ចិត្តស្ស សង្ខេបវិក្ខេបវិគ្គហិតំ [សង្ខេបំ វិក្ខេបំ វិគ្គហិតំ (ស្យា.)] ទស ឋានេ សម្បជានាតីតិ.

យុគនទ្ធកថា និដ្ឋិតា.

២. សច្ចកថា

៨. បុរិមនិទានំ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ [សំ. និ. ៥.១០៩០], តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេតំ; ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេតំ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេតំ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេតំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ’’.

១. បឋមសុត្តន្តនិទ្ទេសោ

កថំ ទុក្ខំ តថដ្ឋេន សច្ចំ? ចត្តារោ ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោ – ឥមេ ចត្តារោ ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវំ ទុក្ខំ តថដ្ឋេន សច្ចំ.

កថំ សមុទយោ តថដ្ឋេន សច្ចំ? ចត្តារោ សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ, និទានដ្ឋោ, សំយោគដ្ឋោ បលិពោធដ្ឋោ – ឥមេ ចត្តារោ សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវំ សមុទយោ តថដ្ឋេន សច្ចំ.

កថំ និរោធោ តថដ្ឋេន សច្ចំ? ចត្តារោ និរោធស្ស និរោធដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ, វិវេកដ្ឋោ, អសង្ខតដ្ឋោ, អមតដ្ឋោ – ឥមេ ចត្តារោ និរោធស្ស និរោធដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវំ និរោធោ តថដ្ឋេន សច្ចំ.

កថំ មគ្គោ តថដ្ឋេន សច្ចំ? ចត្តារោ មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ, ហេតុដ្ឋោ, ទស្សនដ្ឋោ, អាធិបតេយ្យដ្ឋោ – ឥមេ ចត្តារោ មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវំ មគ្គោ តថដ្ឋេន សច្ចំ.

៩. កតិហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. តថដ្ឋេន, អនត្តដ្ឋេន, សច្ចដ្ឋេន, បដិវេធដ្ឋេន – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ តថដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ តថដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ តថដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ តថដ្ឋោ – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ អនត្តដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ អនត្តដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ អនត្តដ្ឋោ – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ អនត្តដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ សច្ចដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ សច្ចដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ សច្ចដ្ឋោ – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ សច្ចដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ចតូហាការេហិ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ – ឥមេហិ ចតូហាការេហិ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

១០. កតិហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? យំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តំ អនិច្ចំ, យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច តំ អនត្តា. យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ច តំ តថំ. យំ អនិច្ចំ ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ច តថញ្ច តំ សច្ចំ. យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ច តថញ្ច សច្ចញ្ច តំ ឯកសង្គហិតំ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កតិហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? នវហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. តថដ្ឋេន, អនត្តដ្ឋេន, សច្ចដ្ឋេន, បដិវេធដ្ឋេន, អភិញ្ញដ្ឋេន, បរិញ្ញដ្ឋេន, បហានដ្ឋេន, ភាវនដ្ឋេន, សច្ឆិកិរិយដ្ឋេន – ឥមេហិ នវហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? នវហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ តថដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ តថដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ តថដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ តថដ្ឋោ, អភិញ្ញាយ អភិញ្ញដ្ឋោ តថដ្ឋោ, បរិញ្ញាយ បរិញ្ញដ្ឋោ តថដ្ឋោ, បហានស្ស បហានដ្ឋោ តថដ្ឋោ, ភាវនាយ ភាវនដ្ឋោ តថដ្ឋោ, សច្ឆិកិរិយាយ សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ តថដ្ឋោ – ឥមេហិ នវហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ អនត្តដ្ឋេន… សច្ចដ្ឋេន… បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? នវហាការេហិ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, សមុទយស្ស សមុទយដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, និរោធស្ស និរោធដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, មគ្គស្ស មគ្គដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, អភិញ្ញាយ អភិញ្ញដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, បរិញ្ញាយ បរិញ្ញដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, បហានស្ស បហានដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, ភាវនាយ ភាវនដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ, សច្ឆិកិរិយាយ សច្ឆិកិរិយដ្ឋោ បដិវេធដ្ឋោ – ឥមេហិ នវហាការេហិ បដិវេធដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

១១. កតិហាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? ទ្វាទសហិ អាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. តថដ្ឋេន, អនត្តដ្ឋេន, សច្ចដ្ឋេន, បដិវេធដ្ឋេន, អភិជាននដ្ឋេន, បរិជាននដ្ឋេន, ធម្មដ្ឋេន, តថដ្ឋេន, ញាតដ្ឋេន, សច្ឆិកិរិយដ្ឋេន, ផស្សនដ្ឋេន, អភិសមយដ្ឋេន – ឥមេហិ ទ្វាទសហិ អាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? សោឡសហិ អាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោ, តថដ្ឋោ; សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ, និទានដ្ឋោ, សំយោគដ្ឋោ, បលិពោធដ្ឋោ តថដ្ឋោ; និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ, វិវេកដ្ឋោ, អសង្ខតដ្ឋោ, អមតដ្ឋោ តថដ្ឋោ; មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ, ហេតុដ្ឋោ, ទស្សនដ្ឋោ, អាធិបតេយ្យដ្ឋោ តថដ្ឋោ – ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

កថំ អនត្តដ្ឋេន…បេ… សច្ចដ្ឋេន… បដិវេធដ្ឋេន… អភិជាននដ្ឋេន… បរិជាននដ្ឋេន… ធម្មដ្ឋេន… តថដ្ឋេន… ញាតដ្ឋេន… សច្ឆិកិរិយដ្ឋេន… ផស្សនដ្ឋេន… អភិសមយដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ? សោឡសហិ អាការេហិ អភិសមយដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោ, អភិសមយដ្ឋោ; សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ, និទានដ្ឋោ, សំយោគដ្ឋោ, បលិពោធដ្ឋោ, អភិសមយដ្ឋោ; និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ, វិវេកដ្ឋោ, អសង្ខតដ្ឋោ, អមតដ្ឋោ, អភិសមយដ្ឋោ; មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ, ហេតុដ្ឋោ, ទស្សនដ្ឋោ, អាធិបតេយ្យដ្ឋោ, អភិសមយដ្ឋោ – ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហិ អភិសមយដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ – ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធានិ.

១២. សច្ចានំ កតិ លក្ខណានិ? សច្ចានំ ទ្វេ លក្ខណានិ. សង្ខតលក្ខណញ្ច, អសង្ខតលក្ខណញ្ច – សច្ចានំ ឥមានិ ទ្វេ លក្ខណានិ.

សច្ចានំ កតិ លក្ខណានិ? សច្ចានំ ឆ លក្ខណានិ. សង្ខតានំ សច្ចានំ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតានំ អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ អសង្ខតស្ស សច្ចស្ស ន ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, ន វយោ បញ្ញាយតិ, ន ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ – សច្ចានំ ឥមានិ ឆ លក្ខណានិ.

សច្ចានំ កតិ លក្ខណានិ? សច្ចានំ ទ្វាទស លក្ខណានិ. ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ; សមុទយសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ; មគ្គសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ; និរោធសច្ចស្ស ន ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, ន វយោ បញ្ញាយតិ, ន ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ – សច្ចានំ ឥមានិ ទ្វាទស លក្ខណានិ.

ចតុន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលា, កតិ អកុសលា, កតិ អព្យាកតា? សមុទយសច្ចំ អកុសលំ, មគ្គសច្ចំ កុសលំ, និរោធសច្ចំ អព្យាកតំ. ទុក្ខសច្ចំ សិយា កុសលំ, សិយា អកុសលំ, សិយា អព្យាកតំ.

សិយា តីណិ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ តីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ? វត្ថុវសេន បរិយាយេន សិយាតិ. កថញ្ច សិយា? យំ ទុក្ខសច្ចំ អកុសលំ, សមុទយសច្ចំ អកុសលំ – ឯវំ អកុសលដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ. យំ ទុក្ខសច្ចំ កុសលំ, មគ្គសច្ចំ កុសលំ – ឯវំ កុសលដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ. យំ ទុក្ខសច្ចំ អព្យាកតំ, និរោធសច្ចំ អព្យាកតំ – ឯវំ អព្យាកតដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ. ឯវំ សិយា តីណិ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកសច្ចំ តីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ វត្ថុវសេន បរិយាយេនាតិ.

២. ទុតិយសុត្តន្តបាឡិ

១៣. ‘‘បុព្ពេ មេ, ភិក្ខវេ [សំ. និ. ៣.២៦], សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ – ‘កោ នុ ខោ រូបស្ស អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ វេទនាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ សញ្ញាយ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ សង្ខារានំ អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណំ; កោ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ, កោ អាទីនវោ, កិំ និស្សរណ’ន្តិ? តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘យំ ខោ រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ រូបស្ស អស្សាទោ. យំ រូបំ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ – អយំ រូបស្ស អាទីនវោ. យោ រូបស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ រូបស្ស និស្សរណំ. យំ វេទនំ បដិច្ច…បេ… យំ សញ្ញំ បដិច្ច… យំ សង្ខារេ បដិច្ច… យំ វិញ្ញាណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ – អយំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោ. យំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ – អយំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវោ. យោ វិញ្ញាណស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ – ឥទំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណំ’’.

‘‘យាវកីវញ្ចាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឯវំ អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ នាព្ភញ្ញាសិំ, នេវ តាវាហំ, ភិក្ខវេ, សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ‘អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ [អភិសម្ពុទ្ធោ បច្ចញ្ញាសិំ (ស្យា.) សំ. និ. ៣.២៦ បស្សិតព្ពា] យតោ ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឯវំ អស្សាទញ្ច អស្សាទតោ អាទីនវញ្ច អាទីនវតោ និស្សរណញ្ច និស្សរណតោ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ, អថាហំ, ភិក្ខវេ, ‘សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ – ‘អកុប្បា មេ វិមុត្តិ [ចេតោវិមុត្តិ (ស្យា. ក.) សំ. និ. ៣.២៧ បស្សិតព្ពា]. អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’’តិ.

៣. ទុតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសោ

១៤. យំ រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ រូបស្ស អស្សាទោតិ – បហានប្បដិវេធោ សមុទយសច្ចំ. យំ រូបំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ រូបស្ស អាទីនវោតិ – បរិញ្ញាបដិវេធោ ទុក្ខសច្ចំ. យោ រូបស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ រូបស្ស និស្សរណន្តិ – សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ និរោធសច្ចំ. យា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោ វាយាមោ សតិ សមាធិ – ភាវនាបដិវេធោ មគ្គសច្ចំ.

យំ វេទនំ បដិច្ច…បេ… យំ សញ្ញំ បដិច្ច… យំ សង្ខារេ បដិច្ច… យំ វិញ្ញាណំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វិញ្ញាណស្ស អស្សាទោតិ – បហានប្បដិវេធោ សមុទយសច្ចំ. យំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ វិញ្ញាណស្ស អាទីនវោតិ – បរិញ្ញាបដិវេធោ ទុក្ខសច្ចំ. យោ វិញ្ញាណស្មិំ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ វិញ្ញាណស្ស និស្សរណន្តិ – សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ និរោធសច្ចំ. យា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិ សង្កប្បោ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោ វាយាមោ សតិ សមាធិ – ភាវនាបដិវេធោ មគ្គសច្ចំ.

១៥. សច្ចន្តិ កតិហាការេហិ សច្ចំ? ឯសនដ្ឋេន, បរិគ្គហដ្ឋេន, បដិវេធដ្ឋេន. កថំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ? ជរាមរណំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ជរាមរណំ ជាតិនិទានំ, ជាតិសមុទយំ, ជាតិជាតិកំ, ជាតិប្បភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ជរាមរណញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណសមុទយញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណនិរោធញ្ច បជានាតិ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

ជាតិ កិំនិទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវាតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ជាតិ ភវនិទានា, ភវសមុទយា, ភវជាតិកា, ភវប្បភវាតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ជាតិញ្ច បជានាតិ, ជាតិសមុទយញ្ច បជានាតិ, ជាតិនិរោធញ្ច បជានាតិ, ជាតិនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

ភវោ កិំនិទានោ, កិំសមុទយោ, កិំជាតិកោ, កិំបភវោតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ភវោ ឧបាទាននិទានោ, ឧបាទានសមុទយោ, ឧបាទានជាតិកោ, ឧបាទានប្បភវោតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ភវំ ច បជានាតិ, ភវសមុទយញ្ច បជានាតិ, ភវនិរោធញ្ច បជានាតិ, ភវនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

ឧបាទានំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ឧបាទានំ តណ្ហានិទានំ, តណ្ហាសមុទយំ, តណ្ហាជាតិកំ, តណ្ហាបភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ឧបាទានញ្ច បជានាតិ, ឧបាទានសមុទយញ្ច បជានាតិ, ឧបាទាននិរោធញ្ច បជានាតិ ឧបាទាននិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

តណ្ហា កិំនិទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវាតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. តណ្ហា វេទនានិទានា, វេទនាសមុទយា, វេទនាជាតិកា, វេទនាបភវាតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. តណ្ហញ្ច បជានាតិ, តណ្ហាសមុទយញ្ច បជានាតិ, តណ្ហានិរោធញ្ច បជានាតិ, តណ្ហានិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

វេទនា កិំនិទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវាតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. វេទនា ផស្សនិទានា, ផស្សសមុទយា, ផស្សជាតិកា, ផស្សប្បភវាតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. វេទនញ្ច បជានាតិ, វេទនាសមុទយញ្ច បជានាតិ, វេទនានិរោធញ្ច បជានាតិ, វេទនានិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

ផស្សោ កិំនិទានោ, កិំសមុទយោ, កិំជាតិកោ, កិំបភវោតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. ផស្សោ សឡាយតននិទានោ, សឡាយតនសមុទយោ, សឡាយតនជាតិកោ, សឡាយតនប្បភវោតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. ផស្សញ្ច បជានាតិ, ផស្សសមុទយញ្ច បជានាតិ, ផស្សនិរោធញ្ច បជានាតិ, ផស្សនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

សឡាយតនំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. សឡាយតនំ នាមរូបនិទានំ, នាមរូបសមុទយំ, នាមរូបជាតិកំ, នាមរូបប្បភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. សឡាយតនញ្ច បជានាតិ, សឡាយតនសមុទយញ្ច បជានាតិ, សឡាយតននិរោធញ្ច បជានាតិ, សឡាយតននិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

នាមរូបំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. នាមរូបំ វិញ្ញាណនិទានំ, វិញ្ញាណសមុទយំ, វិញ្ញាណជាតិកំ, វិញ្ញាណប្បភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. នាមរូបញ្ច បជានាតិ, នាមរូបសមុទយញ្ច បជានាតិ, នាមរូបនិរោធញ្ច បជានាតិ, នាមរូបនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

វិញ្ញាណំ កិំនិទានំ, កិំសមុទយំ, កិំជាតិកំ, កិំបភវន្តិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. វិញ្ញាណំ សង្ខារនិទានំ, សង្ខារសមុទយំ, សង្ខារជាតិកំ, សង្ខារប្បភវន្តិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. វិញ្ញាណញ្ច បជានាតិ, វិញ្ញាណសមុទយញ្ច បជានាតិ, វិញ្ញាណនិរោធញ្ច បជានាតិ, វិញ្ញាណនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

សង្ខារា កិំនិទានា, កិំសមុទយា, កិំជាតិកា, កិំបភវាតិ – ឯវំ ឯសនដ្ឋេន សច្ចំ. សង្ខារា អវិជ្ជានិទានា, អវិជ្ជាសមុទយា, អវិជ្ជាជាតិកា, អវិជ្ជាបភវាតិ – ឯវំ បរិគ្គហដ្ឋេន សច្ចំ. សង្ខារេ ច បជានាតិ, សង្ខារសមុទយញ្ច បជានាតិ, សង្ខារនិរោធញ្ច បជានាតិ, សង្ខារនិរោធគាមិនិំ បដិបទញ្ច បជានាតិ – ឯវំ បដិវេធដ្ឋេន សច្ចំ.

១៦. ជរាមរណំ ទុក្ខសច្ចំ, ជាតិ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ជាតិ ទុក្ខសច្ចំ, ភវោ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ភវោ ទុក្ខសច្ចំ, ឧបាទានំ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ឧបាទានំ ទុក្ខសច្ចំ, តណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. តណ្ហា ទុក្ខសច្ចំ, វេទនា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. វេទនា ទុក្ខសច្ចំ, ផស្សោ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ផស្សោ ទុក្ខសច្ចំ, សឡាយតនំ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. សឡាយតនំ ទុក្ខសច្ចំ, នាមរូបំ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. នាមរូបំ ទុក្ខសច្ចំ, វិញ្ញាណំ សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. វិញ្ញាណំ ទុក្ខសច្ចំ, សង្ខារា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. សង្ខារា ទុក្ខសច្ចំ, អវិជ្ជា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ.

ជរាមរណំ សិយា ទុក្ខសច្ចំ, សិយា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចំ. ជាតិ សិយា ទុក្ខសច្ចំ, សិយា សមុទយសច្ចំ…បេ… ភវោ សិយា ទុក្ខសច្ចំ, សិយា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នម្បិ និស្សរណំ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា មគ្គសច្ចន្តិ.

ភាណវារោ.

សច្ចកថា និដ្ឋិតា.

៣. ពោជ្ឈង្គកថា

១៧. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ [សំ. និ. ៥.២០០], ពោជ្ឈង្គា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា’’.

ពោជ្ឈង្គាតិ កេនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា? ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនុពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បដិពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សម្ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនុពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បដិពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, សម្ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា.

ពោធេន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនុពោធេន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បដិពោធេន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សម្ពោធេន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ពោធនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនុពោធនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បដិពោធនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, សម្ពោធនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា.

ពោធិបក្ខិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនុពោធិបក្ខិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បដិពោធិបក្ខិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, សម្ពោធិបក្ខិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា.

ពុទ្ធិលភនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ពុទ្ធិបដិលភនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ពុទ្ធិរោបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ពុទ្ធិអភិរោបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ពុទ្ធិបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ពុទ្ធិសម្បាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា.

មូលមូលកាទិទសកំ

១៨. មូលដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, មូលចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, មូលបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, មូលបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, មូលបរិបូរណដ្ឋេន [មូលបរិបូរដ្ឋេន (ស្យា. ក.) ឯវមុបរិបិ] ពោជ្ឈង្គា, មូលបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, មូលបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, មូលបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, មូលបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, មូលបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

ហេតុដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, ហេតុបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

បច្ចយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, បច្ចយបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

វិសុទ្ធដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិសុទ្ធិបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

អនវជ្ជដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនវជ្ជបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

នេក្ខម្មដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, នេក្ខម្មបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

វិមុត្តដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិមុត្តិបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

អនាសវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, អនាសវបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

វិវេកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វិវេកបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

វោសគ្គដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គចរិយដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គបរិគ្គហដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គបរិវារដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គបរិបូរណដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គបរិបាកដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គបដិសម្ភិទដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា, វោសគ្គបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បិ ពោជ្ឈង្គា.

១៩. មូលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ហេតុដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បច្ចយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិសុទ្ធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនវជ្ជដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. នេក្ខម្មដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិមុត្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនាសវដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិវេកដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វោសគ្គដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

មូលចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ហេតុចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បច្ចយចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិសុទ្ធិចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនវជ្ជចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. នេក្ខម្មចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិមុត្តិចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនាសវចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិវេកចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វោសគ្គចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

មូលបរិគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… វោសគ្គបរិគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មូលបរិវារដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… វោសគ្គបរិវារដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មូលបរិបូរណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… វោសគ្គបរិបូរដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មូលបរិបាកដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… វោសគ្គបរិបាកដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មូលបដិសម្ភិទដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… វោសគ្គបដិសម្ភិទដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មូលបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… វោសគ្គបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មូលបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… វោសគ្គបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ….

បរិគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បរិវារដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បរិបូរណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកគ្គដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អវិក្ខេបដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អវិសារដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនាវិលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនិញ្ជនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តុបដ្ឋានវសេន ចិត្តស្ស ឋិតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អារម្មណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. គោចរដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បហានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បរិច្ចាគដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វុដ្ឋានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិវដ្ដនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សន្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បណីតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិមុត្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនាសវដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. តរណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនិមិត្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អប្បណិហិតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សុញ្ញតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯករសដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនតិវត្តនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. យុគនទ្ធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និយ្យានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ហេតុដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ទស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អាធិបតេយ្យដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

សមថស្ស អវិក្ខេបដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិបស្សនាយ អនុបស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សមថវិបស្សនានំ ឯករសដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. យុគនទ្ធស្ស អនតិវត្តនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សិក្ខាយ សមាទានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អារម្មណស្ស គោចរដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. លីនស្ស ចិត្តស្ស បគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឧទ្ធតស្ស ចិត្តស្ស និគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឧភោវិសុទ្ធានំ អជ្ឈុបេក្ខនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិសេសាធិគមដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឧត្តរិ បដិវេធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សច្ចាភិសមយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និរោធេ បតិដ្ឋាបកដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមោក្ខដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស ទស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សទ្ធាពលស្ស អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… បញ្ញាពលស្ស អវិជ្ជាយ អកម្បិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស បដិសង្ខានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សម្មាទិដ្ឋិយា ទស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… សម្មាសមាធិស្ស អវិក្ខេបដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ឥន្ទ្រិយានំ អាធិបតេយ្យដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ពលានំ អកម្បិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និយ្យានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មគ្គស្ស ហេតុដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សតិបដ្ឋានានំ ឧបដ្ឋានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សម្មប្បធានានំ បទហនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឥទ្ធិបាទានំ ឥជ្ឈនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សច្ចានំ តថដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បយោគានំ បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ផលានំ សច្ឆិកិរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

វិតក្កស្ស អភិនិរោបនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិចារស្ស ឧបវិចារដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បីតិយា ផរណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សុខស្ស អភិសន្ទនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស ឯកគ្គដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

អាវជ្ជនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិជាននដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បជាននដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សញ្ជាននដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកោទដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អភិញ្ញាយ ញាតដ្ឋំ [អភិញ្ញេយ្យត្ថំ (ស្យា.)] ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បរិញ្ញាយ តីរណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បហានស្ស បរិច្ចាគដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ភាវនាយ ឯករសដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សច្ឆិកិរិយាយ ផស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ខន្ធានំ ខន្ធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ធាតូនំ ធាតុដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សង្ខតានំ សង្ខតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អសង្ខតស្ស អសង្ខតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ចិត្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តានន្តរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស វុដ្ឋានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស វិវដ្ដនដ្ឋំ [វិវជ្ជនដ្ឋំ (ស្យា.)] ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស ហេតុដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស បច្ចយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស វត្ថុដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស ភូមដ្ឋំ [ភុម្មដ្ឋំ (ស្យា.) បដិ. ម. ១.១៤ បស្សិតព្ពា] ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស អារម្មណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស គោចរដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស ចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស គតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស អភិនីហារដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស និយ្យានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ចិត្តស្ស និស្សរណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ឯកត្តេ អាវជ្ជនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ វិជាននដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បជាននដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សញ្ជាននដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ឯកោទដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ( ) [(ឯកត្តេ ឧបនិពន្ធនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា) (សព្ពត្ថ)]. ឯកត្តេ បក្ខន្ទនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បសីទនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សន្តិដ្ឋនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ វិមុច្ចនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ឯតំ សន្តន្តិ បស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ យានីកតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ វត្ថុកតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ អនុដ្ឋិតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បរិចិតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សុសមារទ្ធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បរិគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បរិវារដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បរិបូរណដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សមោធានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ អធិដ្ឋានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ អាសេវនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ភាវនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ពហុលីកម្មដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សុសមុគ្គតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សុវិមុត្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ពុជ្ឈនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ អនុពុជ្ឈនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បដិពុជ្ឈនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សម្ពុជ្ឈនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ពោធនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ អនុពោធនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បដិពោធនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សម្ពុជ្ឈនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ពោធិបក្ខិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ អនុពោធិបក្ខិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បដិពោធិបក្ខិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សម្ពោធិបក្ខិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ជោតនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ ឧជ្ជោតនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ អនុជោតនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ បដិជោតនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឯកត្តេ សញ្ជោតនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

បតាបនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិរោចនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. កិលេសានំ សន្តាបនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អមលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិមលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និម្មលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សមដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សមយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិវេកដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិវេកចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិរាគដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិរាគចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និរោធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និរោធចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វោសគ្គដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វោសគ្គចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិមុត្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិមុត្តិចរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ឆន្ទដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស មូលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស បាទដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស បធានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស ឥជ្ឈនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស អធិមោក្ខដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស បគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស អវិក្ខេបដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឆន្ទស្ស ទស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

វីរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… ចិត្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… វីមំសដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ មូលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ បាទដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ បធានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ ឥជ្ឈនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ អធិមោក្ខដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ បគ្គហដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ ឧបដ្ឋានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ អវិក្ខេបដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វីមំសាយ ទស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ទុក្ខដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ទុក្ខស្ស សង្ខតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ទុក្ខស្ស សន្តាបដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ទុក្ខស្ស វិបរិណាមដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សមុទយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋំ និទានដ្ឋំ សញ្ញោគដ្ឋំ បលិពោធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និរោធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋំ វិវេកដ្ឋំ អសង្ខតដ្ឋំ អមតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មគ្គដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋំ ហេតុដ្ឋំ ទស្សនដ្ឋំ អាធិបតេយ្យដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

តថដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនត្តដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សច្ចដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បដិវេធដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អភិជាននដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បរិជាននដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ធម្មដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ធាតុដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ញាតដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សច្ឆិកិរិយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ផស្សនដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អភិសមយដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

នេក្ខម្មំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អព្យាបាទំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អាលោកសញ្ញំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អវិក្ខេបំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ធម្មវវត្ថានំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ញាណំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បាមោជ្ជំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បឋមំ ឈានំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… អរហត្តមគ្គំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អរហត្តផលសមាបត្តិំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

អធិមោក្ខដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… ទស្សនដ្ឋេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយដ្ឋេន សទ្ធាពលំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… អវិជ្ជាយ អកម្បិយដ្ឋេន បញ្ញាពលំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… បដិសង្ខានដ្ឋេន ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា…បេ… អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អកម្បិយដ្ឋេន ពលំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. និយ្យានដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ហេតុដ្ឋេន មគ្គំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិបដ្ឋានំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បទហនដ្ឋេន សម្មប្បធានំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិបាទំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. តថដ្ឋេន សច្ចំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អវិក្ខេបដ្ឋេន សមថំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនុបស្សនដ្ឋេ វិបស្សនំ …បេ… ឯករសដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អនតិវត្តនដ្ឋេន យុគនទ្ធំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មុត្តដ្ឋេន វិមោក្ខំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បដិវេធដ្ឋេន វិជ្ជំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បរិច្ចាគដ្ឋេន វិមុត្តិំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សមុច្ឆេទដ្ឋេន ខយេ ញាណំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋេន អនុប្បាទេ ញាណំ ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

ឆន្ទំ មូលដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. មនសិការំ សមុដ្ឋានដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. ផស្សំ សមោធានដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វេទនំ សមោសរណដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សមាធិំ បមុខដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. សតិំ អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. បញ្ញំ តតុត្តរដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. វិមុត្តិំ សារដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា. អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន ពុជ្ឈន្តីតិ – ពោជ្ឈង្គា.

២០. សាវត្ថិនិទានំ. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវោ’’តិ [អាវុសោតិ (ស្យា.) សំ. និ. ៥.១៨៥ បស្សិតព្ពា]. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘សត្តិមេ, អាវុសោ, ពោជ្ឈង្គា. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ – ឥមេ ខោ, អាវុសោ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា. ឥមេសំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរាមិ. យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ…បេ… សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន សាយន្ហសមយំ វិហរាមិ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ, ‘អាវុសោ, ហោតិ, អប្បមាណោ’តិ មេ ហោតិ, ‘សុសមារទ្ធោ’តិ មេ ហោតិ. តិដ្ឋន្តញ្ច នំ [តិដ្ឋន្តំ ចរំ (ស្យា.) សំ. និ. ៥.១៨៥ បស្សិតព្ពា] ‘តិដ្ឋតី’តិ បជានាមិ. សចេបិ មេ ចវតិ, ‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’តិ បជានាមិ. ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ, អាវុសោ, ហោតិ, ‘អប្បមាណោ’តិ មេ ហោតិ, ‘សុសមារទ្ធោ’តិ មេ ហោតិ. តិដ្ឋន្តញ្ច នំ ‘តិដ្ឋតី’តិ បជានាមិ. សចេបិ មេ ចវតិ, ‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’តិ បជានាមិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា នានារត្តានំ ទុស្សានំ ទុស្សករណ្ឌកោ បូរោ អស្ស. សោ យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ បុព្ពណ្ហសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ បុព្ពណ្ហសមយំ បារុបេយ្យ. យញ្ញទេវ ទុស្សយុគំ អាកង្ខេយ្យ មជ្ឈន្ហិកសមយំ…បេ… សាយន្ហសមយំ បារុបិតុំ, តំ តទេវ ទុស្សយុគំ សាយន្ហសមយំ បារុបេយ្យ. ឯវមេវ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ឥមេសំ សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន បុព្ពណ្ហសមយំ វិហរាមិ. យេន យេន ពោជ្ឈង្គេន អាកង្ខាមិ មជ្ឈន្ហិកសមយំ…បេ… សាយន្ហសមយំ វិហរិតុំ, តេន តេន ពោជ្ឈង្គេន សាយន្ហសមយំ វិហរាមិ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ, អាវុសោ, ហោតិ, ‘អប្បមាណោ’តិ មេ ហោតិ, ‘សុសមារទ្ធោ’តិ មេ ហោតិ. តិដ្ឋន្តញ្ច នំ ‘តិដ្ឋតី’តិ បជានាមិ. សចេបិ មេ ចវតិ, ‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’តិ បជានាមិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ, អាវុសោ, ហោតិ, ‘អប្បមាណោ’តិ មេ ហោតិ, ‘សុសមារទ្ធោ’តិ មេ ហោតិ. តិដ្ឋន្តញ្ច នំ ‘តិដ្ឋតី’តិ បជានាមិ. សចេបិ មេ ចវតិ, ‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’តិ បជានាមិ’’.

សុត្តន្តនិទ្ទេសោ

២១. កថំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោ? យាវតា និរោធូបដ្ឋាតិ តាវតា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោ. សេយ្យថាបិ តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ យាវតា អច្ចិ តាវតា វណ្ណោ, យាវតា វណ្ណោ តាវតា អច្ចិ. ឯវមេវ យាវតា និរោធូបដ្ឋាតិ តាវតា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោ.

កថំ អប្បមាណោ ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោ? បមាណពទ្ធា [បមាណវន្តា (ស្យា.), អដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា] កិលេសា, សព្ពេ ច បរិយុដ្ឋានា, យេ ច សង្ខារា បោនោភវិកា អប្បមាណោ និរោធោ អចលដ្ឋេន អសង្ខតដ្ឋេន. យាវតា និរោធូបដ្ឋាតិ តាវតា អប្បមាណោ. ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោ.

កថំ សុសមារទ្ធោ ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ – ពោជ្ឈង្គោ? វិសមា កិលេសា, សព្ពេ ច បរិយុដ្ឋានា, យេ ច សង្ខារា បោនោភវិកា, សមធម្មោ និរោធោ សន្តដ្ឋេន បណីតដ្ឋេន. យាវតា និរោធូបដ្ឋាតិ តាវតា សុសមារទ្ធោ ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោ.

កថំ ‘‘តិដ្ឋន្តញ្ច នំ តិដ្ឋតី’’តិ បជានាមិ; សចេបិ ចវតិ ‘‘ឥទប្បច្ចយា ចវតី’’តិ បជានាមិ? កតិហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ? កតិហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ? អដ្ឋហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ. អដ្ឋហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ.

កតមេហិ អដ្ឋហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ? អនុប្បាទំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ, ឧប្បាទំ អនាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ, អប្បវត្តំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ, បវត្តំ អនាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ, អនិមិត្តំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ, និមិត្តំ អនាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ, និរោធំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ, សង្ខារេ អនាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ – ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ តិដ្ឋតិ.

កតមេហិ អដ្ឋហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ? ឧប្បាទំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ, អនុប្បាទំ អនាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ, បវត្តំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ, អប្បវត្តំ អនាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ, និមិត្តំ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ, អនិមិត្តំ អនាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ, សង្ខារេ អាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ, និរោធំ អនាវជ្ជិតត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ – ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ចវតិ. ឯវំ ‘‘តិដ្ឋន្តញ្ច នំ តិដ្ឋតី’’តិ បជានាមិ. សចេបិ ចវតិ, ‘‘ឥទប្បច្ចយា មេ ចវតី’’តិ បជានាមិ…បេ….