៣. បញ្ញាវគ្គោ

១. មហាបញ្ញាកថា

១. អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? ទុក្ខានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អនត្តានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ?

អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. ទុក្ខានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា និព្ពេធិកបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អនត្តានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា មហាបញ្ញំ បរិបូរេតិ. និព្ពិទានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា តិក្ខបញ្ញំ បរិបូរេតិ. វិរាគានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា វិបុលបញ្ញំ បរិបូរេតិ. និរោធានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា គម្ភីរបញ្ញំ បរិបូរេតិ. បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា អសាមន្តបញ្ញំ [អស្សាមន្តបញ្ញំ (ស្យា.)] បរិបូរេតិ. ឥមា សត្ត បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា បណ្ឌិច្ចំ បរិបូរេន្តិ. ឥមា អដ្ឋ បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា បុថុបញ្ញំ បរិបូរេន្តិ. ឥមា នវ បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា ហាសបញ្ញំ បរិបូរេន្តិ.

ហាសបញ្ញា បដិភានបដិសម្ភិទា. តស្សា អត្ថវវត្ថានតោ អត្ថបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ. ធម្មវវត្ថានតោ ធម្មបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ. និរុត្តិវវត្ថានតោ និរុត្តិបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ. បដិភានវវត្ថានតោ បដិភានបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ. តស្សិមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទាយោ អធិគតា ហោន្តិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ.

រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ…បេ… រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ…បេ… រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា អសាមន្តបញ្ញំ បរិបូរេតិ. ឥមា សត្ត បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា បណ្ឌិច្ចំ បរិបូរេន្តិ. ឥមា អដ្ឋ បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា បុថុបញ្ញំ បរិបូរេន្តិ. ឥមា នវ បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា ហាសបញ្ញំ បរិបូរេន្តិ.

ហាសបញ្ញា បដិភានបដិសម្ភិទា. តស្សា អត្ថវវត្ថានតោ អត្ថបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ. ធម្មវវត្ថានតោ ធម្មបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ. និរុត្តិវវត្ថានតោ និរុត្តិបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ. បដិភានវវត្ថានតោ បដិភានបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ, សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ. តស្សិមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទាយោ អធិគតា ហោន្តិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ.

វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ… ចក្ខុស្មិំ…បេ… ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ…បេ… ជរាមរណេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ…បេ… ជរាមរណេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា អសាមន្តបញ្ញំ បរិបូរេតិ. ឥមា សត្ត បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា បណ្ឌិច្ចំ បរិបូរេន្តិ. ឥមា អដ្ឋ បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា បុថុបញ្ញំ បរិបូរេន្តិ. ឥមា នវ បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា ហាសបញ្ញំ បរិបូរេន្តិ.

២. រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? រូបេ ទុក្ខានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ ទុក្ខានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? រូបេ អនត្តានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ អនត្តានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? រូបេ និព្ពិទានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ និព្ពិទានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? រូបេ វិរាគានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ វិរាគានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? រូបេ និរោធានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ និរោធានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ?

រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. រូបេ ទុក្ខានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា និព្ពេធិកបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ ទុក្ខានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. រូបេ អនត្តានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា មហាបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ អនត្តានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. រូបេ និព្ពិទានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា តិក្ខបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ និព្ពិទានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. រូបេ វិរាគានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា វិបុលបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ វិរាគានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. រូបេ និរោធានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា គម្ភីរបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ និរោធានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា អសាមន្តបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. ឥមា សត្ត បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា បណ្ឌិច្ចំ បរិបូរេន្តិ. ឥមា អដ្ឋ បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា បុថុបញ្ញំ បរិបូរេន្តិ. ឥមា នវ បញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា ហាសបញ្ញំ បរិបូរេន្តិ.

វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ… ចក្ខុស្មិំ…បេ… ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ…បេ… ជរាមរណេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ ជរាមរណេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា កតមំ បញ្ញំ បរិបូរេតិ? ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សនា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ…បេ… តស្សិមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទាយោ អធិគតា ហោន្តិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ.

៣. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ [សំ. និ. ៥.១៨៥១], ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? សប្បុរិសសំសេវោ, សទ្ធម្មស្សវនំ, យោនិសោមនសិការោ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តន្តិ.

‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា សកទាគាមិផលសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តន្តិ…បេ… អនាគាមិផលសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តន្តិ…បេ… អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? សប្បុរិសសំសេវោ, សទ្ធម្មស្សវនំ, យោនិសោមនសិការោ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អរហត្តមគ្គផលសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តន្តិ.

‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា បញ្ញាបដិលាភាយ សំវត្តន្តិ…បេ… បញ្ញាពុទ្ធិយា សំវត្តន្តិ, បញ្ញាវេបុល្លាយ សំវត្តន្តិ, មហាបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, បុថុបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, វិបុលបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, គម្ភីរបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, អសាមន្តបញ្ញតាយ [អស្សាមន្តបញ្ញតាយ (ស្យា.) សំ. និ. ៣ បស្សិតព្ពា] សំវត្តន្តិ, ភូរិបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, បញ្ញាពាហុល្លាយ សំវត្តន្តិ, សីឃបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, លហុបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, ហាសបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, ជវនបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, តិក្ខបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ, និព្ពេធិកបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? សប្បុរិសសំសេវោ, សទ្ធម្មស្សវនំ, យោនិសោមនសិការោ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា បញ្ញាបដិលាភាយ សំវត្តន្តិ, បញ្ញាពុទ្ធិយា សំវត្តន្តិ…បេ… និព្ពេធិកបញ្ញតាយ សំវត្តន្តិ’’.

១. សោឡសបញ្ញានិទ្ទេសោ

៤. បញ្ញាបដិលាភាយ សំវត្តន្តីតិ កតមោ បញ្ញាបដិលាភោ? ចតុន្នំ មគ្គញាណានំ, ចតុន្នំ ផលញាណានំ, ចតុន្នំ បដិសម្ភិទាញាណានំ, ឆន្នំ អភិញ្ញាញាណានំ, តេសត្តតីនំ ញាណានំ, សត្តសត្តតីនំ ញាណានំ លាភោ បដិលាភោ បត្តិ សម្បត្តិ ផស្សនា [ផុសនា (ក.)] សច្ឆិកិរិយា ឧបសម្បទា. បញ្ញាបដិលាភាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ បញ្ញា បដិលាភោ.

បញ្ញាពុទ្ធិយា សំវត្តន្តីតិ កតមា បញ្ញាពុទ្ធិ? សត្តន្នញ្ច សេក្ខានំ បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស ច បញ្ញា វឌ្ឍតិ, អរហតោ បញ្ញា វឌ្ឍតិ. វឌ្ឍិតវឌ្ឍនា បញ្ញាពុទ្ធិយា សំវត្តន្តីតិ – អយំ បញ្ញាពុទ្ធិ.

បញ្ញាវេបុល្លាយ សំវត្តន្តីតិ កតមំ បញ្ញាវេបុល្លំ? សត្តន្នំ សេក្ខានំ បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស ច បញ្ញាវេបុល្លំ គច្ឆតិ. អរហតោ បញ្ញា វេបុល្លគតា បញ្ញាវេបុល្លាយ សំវត្តន្តីតិ – ឥទំ បញ្ញាវេបុល្លំ.

មហាបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា មហាបញ្ញា? មហន្តេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ ធម្មេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តា និរុត្តិយោ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តានិ បដិភានានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ សីលក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ សមាធិក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ បញ្ញាក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ វិមុត្តិក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តានិ ឋានាដ្ឋានានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តា វិហារសមាបត្តិយោ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តានិ អរិយសច្ចានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ សតិបដ្ឋានេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ សម្មប្បធានេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ ឥទ្ធិបាទេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តានិ ឥន្ទ្រិយានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តានិ ពលានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តេ ពោជ្ឈង្គេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តំ អរិយមគ្គំ [មហន្តេ អរិយមគ្គេ (ក.)] បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តានិ សាមញ្ញផលានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តា អភិញ្ញាយោ [មហាភិញ្ញាយោ (ក.)] បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហន្តំ បរមត្ថំ និព្ពានំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – មហាបញ្ញា. មហាបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ មហាបញ្ញា.

បុថុបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា បុថុបញ្ញា? បុថុនានាខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាធាតូសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាអាយតនេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាបដិច្ចសមុប្បាទេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាអត្ថេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាធម្មេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានានិរុត្តីសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាបដិភានេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាសីលក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាសមាធិក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាបញ្ញាក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាវិមុត្តិក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាវិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាឋានាដ្ឋានេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាវិហារសមាបត្តីសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាអរិយសច្ចេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាសតិបដ្ឋានេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាសម្មប្បធានេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាឥទ្ធិបាទេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាឥន្ទ្រិយេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាពលេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាពោជ្ឈង្គេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាអរិយមគ្គេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាសាមញ្ញផលេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុនានាអភិញ្ញាសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុជ្ជនសាធារណេ ធម្មេ អតិក្កម្ម [សមតិក្កម្ម (ស្យា.)] បរមត្ថេ និព្ពានេ ញាណំ បវត្តតីតិ – បុថុបញ្ញា. បុថុបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ បុថុបញ្ញា.

វិបុលបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា វិបុលបញ្ញា? វិបុលេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ ធម្មេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលា និរុត្តិយោ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលានិ បដិភានានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ សីលក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ សមាធិក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ បញ្ញាក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ វិមុត្តិក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលានិ ឋានាដ្ឋានានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលា វិហារសមាបត្តិយោ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលានិ អរិយសច្ចានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ សតិបដ្ឋានេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ សម្មប្បធានេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ ឥទ្ធិបាទេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលានិ ឥន្ទ្រិយានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលានិ ពលានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ ពោជ្ឈង្គេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលេ អរិយមគ្គេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលានិ សាមញ្ញផលានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលា អភិញ្ញាយោ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលំ បរមត្ថំ និព្ពានំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ – វិបុលបញ្ញា. វិបុលបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ វិបុលបញ្ញា.

គម្ភីរបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា គម្ភីរបញ្ញា? គម្ភីរេសុ ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរាសុ ធាតូសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ អាយតនេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ បដិច្ចសមុប្បាទេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ សុញ្ញតមនុបលព្ភេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ អត្ថេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ ធម្មេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរាសុ និរុត្តីសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ បដិភានេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ សីលក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ សមាធិក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ បញ្ញាក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ វិមុត្តិក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ ឋានាដ្ឋានេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរាសុ វិហារសមាបត្តីសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ អរិយសច្ចេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ សតិបដ្ឋានេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ សម្មប្បធានេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ ឥទ្ធិបាទេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ ពលេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ អរិយមគ្គេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេសុ សាមញ្ញផលេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរាសុ អភិញ្ញាសុ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរេ បរមត្ថេ និព្ពានេ ញាណំ បវត្តតីតិ – គម្ភីរបញ្ញា. គម្ភីរបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ គម្ភីរបញ្ញា.

អសាមន្តបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា អសាមន្តបញ្ញា? យស្ស បុគ្គលស្ស អត្ថវវត្ថានតោ អត្ថបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ, ធម្មវវត្ថានតោ ធម្មបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ, និរុត្តិវវត្ថានតោ និរុត្តិបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ, បដិភានវវត្ថានតោ បដិភានបដិសម្ភិទា អធិគតា ហោតិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយ, តស្ស អត្ថេ ច ធម្មេ ច និរុត្តិយា ច បដិភានេ ច ន អញ្ញោ កោចិ សក្កោតិ អភិសម្ភវិតុំ. អនភិសម្ភវនីយោ ច សោ អញ្ញេហីតិ – អសាមន្តបញ្ញោ.

បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស បញ្ញា អដ្ឋមកស្ស បញ្ញាយ ទូរេ វិទូរេ សុវិទូរេ ន សន្តិកេ ន សាមន្តា. បុថុជ្ជនកល្យាណកំ ឧបាទាយ អដ្ឋមកោ អសាមន្តបញ្ញោ. អដ្ឋមកស្ស បញ្ញា សោតាបន្នស្ស បញ្ញាយ ទូរេ វិទូរេ សុវិទូរេ ន សន្តិកេ ន សាមន្តា. អដ្ឋមកំ ឧបាទាយ សោតាបន្នោ អសាមន្តបញ្ញោ. សោតាបន្នស្ស បញ្ញា សកទាគាមិស្ស បញ្ញាយ ទូរេ វិទូរេ សុវិទូរេ ន សន្តិកេ ន សាមន្តា. សោតាបន្នំ ឧបាទាយ សកទាគាមិ អសាមន្តបញ្ញោ. សកទាគាមិស្ស បញ្ញា អនាគាមិស្ស បញ្ញាយ ទូរេ វិទូរេ សុវិទូរេ ន សន្តិកេ ន សាមន្តា. សកទាគាមិំ ឧបាទាយ អនាគាមី អសាមន្តបញ្ញោ. អនាគាមិស្ស បញ្ញា អរហតោ បញ្ញាយ ទូរេ វិទូរេ សុវិទូរេ ន សន្តិកេ ន សាមន្តា. អនាគាមិំ ឧបាទាយ អរហា អសាមន្តបញ្ញោ. អរហតោ បញ្ញា បច្ចេកសម្ពុទ្ធស្ស [បច្ចេកពុទ្ធស្ស (ស្យា. ក.) អដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា] បញ្ញាយ ទូរេ វិទូរេ សុវិទូរេ ន សន្តិកេ ន សាមន្តា. អរហន្តំ ឧបាទាយ បច្ចេកពុទ្ធោ អសាមន្តបញ្ញោ. បច្ចេកពុទ្ធញ្ច សទេវកញ្ច លោកំ ឧបាទាយ តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អគ្គោ អសាមន្តបញ្ញោ.

៥. បញ្ញាបភេទកុសលោ បភិន្នញាណោ អធិគតប្បដិសម្ភិទោ ចតុវេសារជ្ជប្បត្តោ ទសពលធារី បុរិសាសភោ បុរិសសីហោ បុរិសនាគោ បុរិសាជញ្ញោ បុរិសធោរយ្ហោ អនន្តញាណោ អនន្តតេជោ អនន្តយសោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ធនវា នេតា វិនេតា អនុនេតា បញ្ញាបេតា និជ្ឈាបេតា បេក្ខេតា បសាទេតា. សោ ហិ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា [សញ្ជានេតា (ស្យា.)], អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ មគ្គកោវិទោ មគ្គានុគាមី [មគ្គានុគា (ស្យា.) មហានិ. ៦៩ បស្សិតព្ពោ] ច បនស្ស ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា.

សោ ហិ ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ, ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ. នត្ថិ តស្ស ភគវតោ អញ្ញាតំ អទិដ្ឋំ អវិទិតំ អសច្ឆិកតំ អផស្សិតំ បញ្ញាយ. អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នំ [អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ (ស្យា.) មហានិ. ៦៩] ឧបាទាយ សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ. យំ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម អត្ថិ តំ សព្ពំ ជានិតព្ពំ [សព្ពំ ធម្មំ ជានិតព្ពំ (ក.)]. អត្តត្ថោ វា បរត្ថោ វា ឧភយត្ថោ វា ទិដ្ឋធម្មិកោ វា អត្ថោ សម្បរាយិកោ វា អត្ថោ ឧត្តានោ វា អត្ថោ គម្ភីរោ វា អត្ថោ គូឡ្ហោ វា អត្ថោ បដិច្ឆន្នោ វា អត្ថោ នេយ្យោ វា អត្ថោ នីតោ វា អត្ថោ អនវជ្ជោ វា អត្ថោ និក្កិលេសោ វា អត្ថោ វោទានោ វា អត្ថោ បរមត្ថោ វា អត្ថោ, សព្ពំ តំ អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

សព្ពំ កាយកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ. សព្ពំ វចីកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ. សព្ពំ មនោកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្តិ. អតីតេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ. អនាគតេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ. បច្ចុប្បន្នេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ. យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ. នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ. នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ. ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ. អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា. យថា ទ្វិន្នំ សមុគ្គបដលានំ សម្មា ផុសិតានំ [សុផុស្សិតានំ (ស្យា. ក.)] ហេដ្ឋិមំ សមុគ្គបដលំ ឧបរិមំ នាតិវត្តតិ, ឧបរិមំ សមុគ្គបដលំ ហេដ្ឋិមំ នាតិវត្តតិ, អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ; ឯវមេវ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ នេយ្យញ្ច ញាណញ្ច អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ. យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ. នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យំ. នេយ្យំ អតិក្កមិត្វា ញាណំ នប្បវត្តតិ. ញាណំ អតិក្កមិត្វា នេយ្យបថោ នត្ថិ. អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោ តេ ធម្មា. សព្ពធម្មេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ.

សព្ពេ ធម្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាវជ្ជនប្បដិពទ្ធា អាកង្ខប្បដិពទ្ធា មនសិការប្បដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទប្បដិពទ្ធា. សព្ពសត្តេសុ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. សព្ពេសំ សត្តានំ ពុទ្ធោ អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតិ, ចរិតំ [ចរិយំ (ស្យា.) មហានិ. ៦៩ បស្សិតព្ពា] ជានាតិ, អធិមុត្តិំ ជានាតិ. អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ ភព្ពាភព្ពេ សត្តេ បជានាតិ. សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ.

យថា យេ កេចិ មច្ឆកច្ឆបា, អន្តមសោ តិមិតិមិង្គលំ ឧបាទាយ, អន្តោមហាសមុទ្ទេ បរិវត្តន្តិ, ឯវមេវំ សទេវកោ លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា អន្តោពុទ្ធញាណេ បរិវត្តតិ. យថា យេ កេចិ បក្ខិនោ, អន្តមសោ គរុឡំ វេនតេយ្យំ ឧបាទាយ, អាកាសស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ; ឯវមេវ យេបិ តេ សារិបុត្តសមា បញ្ញាយ តេបិ ពុទ្ធញាណស្ស បទេសេ បរិវត្តន្តិ. ពុទ្ធញាណំ ទេវមនុស្សានំ បញ្ញំ ផរិត្វា អតិឃំសិត្វា តិដ្ឋតិ. យេបិ តេ ខត្តិយបណ្ឌិតា ព្រាហ្មណបណ្ឌិតា គហបតិបណ្ឌិតា សមណបណ្ឌិតា និបុណា កតបរប្បវាទា វាលវេធិរូបា វោភិន្ទន្តា [តេ ភិន្ទន្តា (ស្យា. ក.)] មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ, តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ ច, កថិតា វិសជ្ជិតា ច តេ បញ្ហា ភគវតា ហោន្តិ និទ្ទិដ្ឋការណា [និទ្ទិដ្ឋិការណា (ស្យា.)]. ឧបក្ខិត្តកា ច តេ ភគវតោ សម្បជ្ជន្តិ. អថ ខោ ភគវា តត្ថ អតិរោចតិ យទិទំ បញ្ញាយាតិ. អគ្គោ អសាមន្តបញ្ញោ, អសាមន្តបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ អសាមន្តបញ្ញា.

៦. ភូរិបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា ភូរិបញ្ញា? រាគំ អភិភុយ្យតីតិ – ភូរិបញ្ញា. អភិភវិតាតិ – ភូរិបញ្ញា. ទោសំ អភិភុយ្យតីតិ – ភូរិបញ្ញា. អភិភវិតាតិ – ភូរិបញ្ញា. មោហំ អភិភុយ្យតីតិ – ភូរិបញ្ញា. អភិភវិតាតិ – ភូរិបញ្ញា. កោធំ…បេ… ឧបនាហំ … មក្ខំ… បឡាសំ… ឥស្សំ… មច្ឆរិយំ… មាយំ… សាឋេយ្យំ… ថម្ភំ… សារម្ភំ… មានំ… អតិមានំ… មទំ… បមាទំ… សព្ពេ កិលេសេ… សព្ពេ ទុច្ចរិតេ… សព្ពេ អភិសង្ខារេ…បេ… សព្ពេ ភវគាមិកម្មេ អភិភុយ្យតីតិ – ភូរិបញ្ញា. អភិភវិតាតិ – ភូរិបញ្ញា. រាគោ អរិ. តំ អរិំ មទ្ទនិបញ្ញាតិ – ភូរិបញ្ញា. ទោសោ អរិ. តំ អរិំ មទ្ទនិបញ្ញាតិ – ភូរិបញ្ញា. មោហោ អរិ. តំ អរិំ មទ្ទនិបញ្ញាតិ – ភូរិបញ្ញា. កោធោ…បេ… ឧបនាហោ… មក្ខោ… បឡាសោ… ឥស្សា… មច្ឆរិយំ… មាយា… សាឋេយ្យំ… ថម្ភោ… សារម្ភោ… មានោ… អតិមានោ… មទោ… បមាទោ… សព្ពេ កិលេសា… សព្ពេ ទុច្ចរិតា… សព្ពេ អភិសង្ខារា…បេ… សព្ពេ ភវគាមិកម្មា អរិ. តំ អរិំ មទ្ទនិបញ្ញាតិ – ភូរិបញ្ញា. ភូរិ វុច្ចតិ បថវី [បឋវី (ស្យា.)]. តាយ បថវិសមាយ វិត្ថតាយ វិបុលាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោតិ – ភូរិបញ្ញា. អបិ ច, បញ្ញាយ មេតំ អធិវចនំ. ភូរិ មេធា បរិណាយិកាតិ – ភូរិបញ្ញា. ភូរិបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ ភូរិបញ្ញា.

បញ្ញាពាហុល្លាយ សំវត្តន្តីតិ កតមំ បញ្ញាពាហុល្លំ? ឥធេកច្ចោ បញ្ញាគរុកោ ហោតិ បញ្ញាចរិតោ បញ្ញាសយោ បញ្ញាធិមុត្តោ បញ្ញាធជោ បញ្ញាកេតុ បញ្ញាធិបតេយ្យោ វិចយពហុលោ បវិចយពហុលោ ឱក្ខាយនពហុលោ សមោក្ខាយនពហុលោ [សម្បេក្ខាយនពហុលោ (ស្យា. ក.) មហានិ. ២០៤ បស្សិតព្ពា] សម្បេក្ខាយនធម្មោ វិភូតវិហារី តច្ចរិតោ តគ្គរុកោ តព្ពហុលោ តន្និន្នោ តប្បោណោ តប្បព្ភារោ តទធិមុត្តោ តទធិបតេយ្យោ. យថា គណគរុកោ វុច្ចតិ ‘‘គណពាហុលិកោ’’តិ, ចីវរគរុកោ វុច្ចតិ ‘‘ចីវរពាហុលិកោ’’តិ, បត្តគរុកោ វុច្ចតិ ‘‘បត្តពាហុលិកោ’’តិ, សេនាសនគរុកោ វុច្ចតិ ‘‘សេនាសនពាហុលិកោ’’តិ; ឯវមេវំ ឥធេកច្ចោ បញ្ញា គរុកោ ហោតិ បញ្ញាចរិតោ បញ្ញាសយោ បញ្ញាធិមុត្តោ បញ្ញាធជោ បញ្ញាកេតុ បញ្ញាធិបតេយ្យោ វិចយពហុលោ បវិចយពហុលោ ឱក្ខាយនពហុលោ សមោក្ខាយនពហុលោ សម្បេក្ខាយនធម្មោ វិភូតវិហារី តច្ចរិតោ តគ្គរុកោ តព្ពហុលោ តន្និន្នោ តប្បោណោ តប្បព្ភារោ តទធិមុត្តោ តទធិបតេយ្យោ. បញ្ញាពាហុល្លាយ សំវត្តន្តីតិ – ឥទំ បញ្ញាពាហុល្លំ.

សីឃបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា សីឃបញ្ញា? សីឃំ សីឃំ សីលានិ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ ឥន្ទ្រិយសំវរំ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ ភោជនេ មត្តញ្ញុតំ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ ជាគរិយានុយោគំ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ សីលក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ សមាធិក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ បញ្ញាក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ វិមុត្តិក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ ឋានាដ្ឋានានិ បដិវិជ្ឈតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ វិហារសមាបត្តិយោ បរិបូរេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ សតិបដ្ឋានេ ភាវេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ សម្មប្បធានេ ភាវេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ ឥទ្ធិបាទេ ភាវេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ ឥន្ទ្រិយានិ ភាវេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ ពលានិ ភាវេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ អរិយមគ្គំ ភាវេតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ សាមញ្ញផលានិ សច្ឆិករោតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃំ សីឃំ បរមត្ថំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ – សីឃបញ្ញា. សីឃបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ សីឃបញ្ញា.

លហុបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា លហុបញ្ញា? លហុំ លហុំ សីលានិ បរិបូរេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ ឥន្ទ្រិយសំវរំ បរិបូរេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ ភោជនេ មត្តញ្ញុតំ បរិបូរេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ ជាគរិយានុយោគំ បរិបូរេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ សីលក្ខន្ធំ …បេ… សមាធិក្ខន្ធំ … បញ្ញាក្ខន្ធំ… វិមុត្តិក្ខន្ធំ… វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ ឋានាដ្ឋានានិ បដិវិជ្ឈតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ វិហារសមាបត្តិយោ បរិបូរេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ សតិបដ្ឋានេ ភាវេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ សម្មប្បធានេ ភាវេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ ឥទ្ធិបាទេ ភាវេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ ឥន្ទ្រិយានិ ភាវេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ ពលានិ ភាវេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ អរិយមគ្គំ ភាវេតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ សាមញ្ញផលានិ សច្ឆិករោតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុំ លហុំ បរមត្ថំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ – លហុបញ្ញា. លហុបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ លហុបញ្ញា.

ហាសបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា ហាសបញ្ញា? ឥធេកច្ចោ ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ សីលានិ បរិបូរេតីតិ – ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ ឥន្ទ្រិយសំវរំ បរិបូរេតីតិ – ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ ភោជនេ មត្តញ្ញុតំ បរិបូរេតីតិ – ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ ជាគរិយានុយោគំ បរិបូរេតីតិ – ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ សីលក្ខន្ធំ…បេ… សមាធិក្ខន្ធំ… បញ្ញាក្ខន្ធំ… វិមុត្តិក្ខន្ធំ… វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ…បេ… ឋានាដ្ឋានានិ បដិវិជ្ឈតីតិ… វិហារសមាបត្តិយោ បរិបូរេតីតិ … អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតីតិ… សតិបដ្ឋានេ ភាវេតីតិ… សម្មប្បធានេ ភាវេតីតិ… ឥទ្ធិបាទេ ភាវេតីតិ… ឥន្ទ្រិយានិ ភាវេតីតិ… ពលានិ ភាវេតីតិ… ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតីតិ … អរិយមគ្គំ ភាវេតីតិ…បេ… សាមញ្ញផលានិ សច្ឆិករោតីតិ – ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតីតិ – ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ បរមត្ថំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ – ហាសបញ្ញា. ហាសបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ ហាសបញ្ញា.

៧. ជវនបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា ជវនបញ្ញា? យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. ទុក្ខតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. ទុក្ខតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. ចក្ខុ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. ទុក្ខតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា.

រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា រូបនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. វេទនា…បេ… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា ជរាមរណនិរោធេ [ជរាមរណំ រូបនិរោធេ (ស្យា.)] និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា.

រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា រូបនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. វេទនា…បេ… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា ជរាមរណនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ – ជវនបញ្ញា. ជវនបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ ជវនបញ្ញា.

តិក្ខបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា តិក្ខបញ្ញា? ខិប្បំ កិលេសេ ឆិន្ទតីតិ – តិក្ខបញ្ញា. ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ [ព្យន្តិំ ករោតិ (ក.)] អនភាវំ គមេតីតិ – តិក្ខបញ្ញា. ឧប្បន្នំ ព្យាបាទវិតក្កំ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតីតិ – តិក្ខបញ្ញា. ឧប្បន្នំ វិហិំសាវិតក្កំ នាធិវាសេតិ…បេ… ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតីតិ – តិក្ខបញ្ញា. ឧប្បន្នំ រាគំ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតីតិ – តិក្ខបញ្ញា. ឧប្បន្នំ ទោសំ…បេ… ឧប្បន្នំ មោហំ … ឧប្បន្នំ កោធំ… ឧប្បន្នំ ឧបនាហំ… មក្ខំ… បឡាសំ… ឥស្សំ… មច្ឆរិយំ… មាយំ… សាឋេយ្យំ… ថម្ភំ… សារម្ភំ… មានំ… អតិមានំ… មទំ… បមាទំ… សព្ពេ កិលេសេ… សព្ពេ ទុច្ចរិតេ… សព្ពេ អភិសង្ខារេ…បេ… សព្ពេ ភវគាមិកម្មេ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតីតិ – តិក្ខបញ្ញា. ឯកស្មិំ អាសនេ ចត្តារោ ច អរិយមគ្គា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទាយោ ឆ អភិញ្ញាយោ អធិគតា ហោន្តិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយាតិ – តិក្ខបញ្ញា. តិក្ខបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ តិក្ខបញ្ញា.

និព្ពេធិកបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ កតមា និព្ពេធិកបញ្ញា? ឥធេកច្ចោ សព្ពសង្ខារេសុ ឧព្ពេគពហុលោ ហោតិ ឧត្តាសពហុលោ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ អរតិពហុលោ អនភិរតិពហុលោ. ពហិមុខោ ន រមតិ សព្ពសង្ខារេសុ. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ – និព្ពេធិកបញ្ញា. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ ទោសក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ – និព្ពេធិកបញ្ញា. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ – និព្ពេធិកបញ្ញា. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ កោធំ…បេ… ឧបនាហំ… មក្ខំ… បឡាសំ… ឥស្សំ… មច្ឆរិយំ… មាយំ… សាឋេយ្យំ… ថម្ភំ… សារម្ភំ… មានំ… អតិមានំ… មទំ… បមាទំ… សព្ពេ កិលេសេ… សព្ពេ ទុច្ចរិតេ… សព្ពេ អភិសង្ខារេ…បេ… សព្ពេ ភវគាមិកម្មេ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ – និព្ពេធិកបញ្ញា. និព្ពេធិកបញ្ញតាយ សំវត្តន្តីតិ – អយំ និព្ពេធិកបញ្ញា.

ឥមា សោឡស បញ្ញាយោ. ឥមាហិ សោឡសហិ បញ្ញាហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ បដិសម្ភិទប្បត្តោ.

២. បុគ្គលវិសេសនិទ្ទេសោ

៨. ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា – ឯកោ បុព្ពយោគសម្បន្នោ, ឯកោ ន បុព្ពយោគសម្បន្នោ. យោ បុព្ពយោគសម្បន្នោ សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា, ទ្វេបិ បុព្ពយោគសម្បន្នា – ឯកោ ពហុស្សុតោ, ឯកោ ន ពហុស្សុតោ. យោ ពហុស្សុតោ, សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា, ទ្វេបិ បុព្ពយោគសម្បន្នា, ទ្វេបិ ពហុស្សុតា – ឯកោ ទេសនាពហុលោ, ឯកោ ន ទេសនាពហុលោ. យោ ទេសនាពហុលោ, សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា, ទ្វេបិ បុព្ពយោគសម្បន្នា, ទ្វេបិ ពហុស្សុតា, ទ្វេបិ ទេសនាពហុលា – ឯកោ គរូបនិស្សិតោ, ឯកោ ន គរូបនិស្សិតោ. យោ គរូបនិស្សិតោ, សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា, ទ្វេបិ បុព្ពយោគសម្បន្នា, ទ្វេបិ ពហុស្សុតា, ទ្វេបិ ទេសនាពហុលា, ទ្វេបិ គរូបនិស្សិតា – ឯកោ វិហារពហុលោ, ឯកោ ន វិហារពហុលោ. យោ វិហារពហុលោ, សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា, ទ្វេបិ បុព្ពយោគសម្បន្នា, ទ្វេបិ ពហុស្សុតា, ទ្វេបិ ទេសនាពហុលា, ទ្វេបិ គរូបនិស្សិតា, ទ្វេបិ វិហារពហុលា – ឯកោ បច្ចវេក្ខណាពហុលោ, ឯកោ ន បច្ចវេក្ខណាពហុលោ. យោ បច្ចវេក្ខណាពហុលោ, សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា, ទ្វេបិ បុព្ពយោគសម្បន្នា, ទ្វេបិ ពហុស្សុតា, ទ្វេបិ ទេសនាពហុលា, ទ្វេបិ គរូបនិស្សិតា, ទ្វេបិ វិហារពហុលា, ទ្វេបិ បច្ចវេក្ខណាពហុលា – ឯកោ សេខបដិសម្ភិទប្បត្តោ, ឯកោ អសេខបដិសម្ភិទប្បត្តោ. យោ អសេខបដិសម្ភិទប្បត្តោ, សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា, ទ្វេបិ បុព្ពយោគសម្បន្នា, ទ្វេបិ ពហុស្សុតា, ទ្វេបិ ទេសនាពហុលា, ទ្វេបិ គរូបនិស្សិតា, ទ្វេបិ វិហារពហុលា, ទ្វេបិ បច្ចវេក្ខណាពហុលា, ទ្វេបិ អសេខបដិសម្ភិទប្បត្តា – ឯកោ សាវកបារមិប្បត្តោ, ឯកោ ន សាវកបារមិប្បត្តោ. យោ សាវកបារមិប្បត្តោ, សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

ទ្វេ បុគ្គលា បដិសម្ភិទប្បត្តា, ទ្វេបិ បុព្ពយោគសម្បន្នា, ទ្វេបិ ពហុស្សុតា, ទ្វេបិ ទេសនាពហុលា, ទ្វេបិ គរូបនិស្សិតា, ទ្វេបិ វិហារពហុលា, ទ្វេបិ បច្ចវេក្ខណាពហុលា, ទ្វេបិ អសេខបដិសម្ភិទប្បត្តា – ឯកោ សាវកបារមិប្បត្តោ, ឯកោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ. យោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ, សោ តេន អតិរេកោ ហោតិ, អធិកោ ហោតិ, វិសេសោ ហោតិ. តស្ស ញាណំ បភិជ្ជតិ.

បច្ចេកពុទ្ធញ្ច សទេវកញ្ច លោកំ ឧបាទាយ តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អគ្គោ បដិសម្ភិទប្បត្តោ បញ្ញាបភេទកុសលោ បភិន្នញាណោ អធិគតបដិសម្ភិទោ ចតុវេសារជ្ជប្បត្តោ ទសពលធារី បុរិសាសភោ បុរិសសីហោ…បេ… យេបិ តេ ខត្តិយបណ្ឌិតា ព្រាហ្មណបណ្ឌិតា គហបតិបណ្ឌិតា សមណបណ្ឌិតា និបុណា កតបរប្បវាទា វាលវេធិរូបា វោភិន្ទន្តា មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានិ, តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វា អភិសង្ខរិត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តិ គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ ច. កថិតា វិសជ្ជិតា ច តេ បញ្ហា ភគវតា ហោន្តិ និទ្ទិដ្ឋការណា, ឧបក្ខិត្តកា ច តេ ភគវតោ សម្បជ្ជន្តិ. អថ ខោ ភគវា តត្ថ អតិរោចតិ, យទិទំ បញ្ញាយាតិ អគ្គោ បដិសម្ភិទប្បត្តោតិ.

មហាបញ្ញាកថា និដ្ឋិតា.

២. ឥទ្ធិកថា

៩. កា ឥទ្ធិ? កតិ ឥទ្ធិយោ? ឥទ្ធិយា កតិ ភូមិយោ, កតិ បាទា, កតិ បទានិ, កតិ មូលានិ? កា ឥទ្ធីតិ? ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ. កតិ ឥទ្ធិយោតិ? ទស ឥទ្ធិយោ. ឥទ្ធិយា កតិ ភូមិយោតិ? ឥទ្ធិយា ចតស្សោ ភូមិយោ, ចត្តារោ បាទា, អដ្ឋ បទានិ, សោឡស មូលានិ.

១០. កតមា ទស ឥទ្ធិយោ? អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ, វិកុព្ពនា ឥទ្ធិ, មនោមយា ឥទ្ធិ, ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ, សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ, អរិយា ឥទ្ធិ, កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ, បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ, វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ, តត្ថ តត្ថ សម្មា បយោគបច្ចយា [សម្មប្បយោគបច្ចយា (ស្យា. ក.)] ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ.

ឥទ្ធិយា កតមា ចតស្សោ ភូមិយោ? វិវេកជាភូមិ បឋមំ ឈានំ, បីតិសុខភូមិ ទុតិយំ ឈានំ, ឧបេក្ខាសុខភូមិ តតិយំ ឈានំ, អទុក្ខមសុខាភូមិ ចតុត្ថំ ឈានំ. ឥទ្ធិយា ឥមា ចតស្សោ ភូមិយោ ឥទ្ធិលាភាយ ឥទ្ធិបដិលាភាយ ឥទ្ធិវិកុព្ពនតាយ ឥទ្ធិវិសវិតាយ ឥទ្ធិវសីភាវាយ ឥទ្ធិវេសារជ្ជាយ សំវត្តន្តីតិ.

ឥទ្ធិយា កតមេ ចត្តារោ បាទា? ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ, ចិត្តសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ, វីរិយសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ, វីមំសាសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ. ឥទ្ធិយា ឥមេ ចត្តារោ បាទា ឥទ្ធិលាភាយ ឥទ្ធិបដិលាភាយ ឥទ្ធិវិកុព្ពនតាយ ឥទ្ធិវិសវិតាយ ឥទ្ធិវសីភាវាយ ឥទ្ធិវេសារជ្ជាយ សំវត្តន្តីតិ.

ឥទ្ធិយា កតមានិ អដ្ឋ បទានិ? ឆន្ទំ ចេ ភិក្ខុ និស្សាយ លភតិ សមាធិំ, លភតិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ. ឆន្ទោ ន សមាធិ, សមាធិ ន ឆន្ទោ. អញ្ញោ ឆន្ទោ, អញ្ញោ សមាធិ. វីរិយំ ចេ ភិក្ខុ និស្សាយ លភតិ សមាធិំ, លភតិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ. វីរិយំ ន សមាធិ, សមាធិ ន វីរិយំ. អញ្ញំ វីរិយំ, អញ្ញោ សមាធិ. ចិត្តំ ចេ ភិក្ខុ និស្សាយ លភតិ សមាធិំ, លភតិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ. ចិត្តំ ន សមាធិ, សមាធិ ន ចិត្តំ. អញ្ញំ ចិត្តំ, អញ្ញោ សមាធិ. វីមំសំ ចេ ភិក្ខុ និស្សាយ លភតិ សមាធិំ, លភតិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ. វីមំសា ន សមាធិ, សមាធិ ន វីមំសា. អញ្ញា វីមំសា, អញ្ញោ សមាធិ. ឥទ្ធិយា ឥមានិ អដ្ឋ បទានិ ឥទ្ធិលាភាយ ឥទ្ធិបដិលាភាយ ឥទ្ធិវិកុព្ពនតាយ ឥទ្ធិវិសវិតាយ ឥទ្ធិវសីភាវាយ ឥទ្ធិវេសារជ្ជាយ សំវត្តន្តីតិ.

ឥទ្ធិយា កតមានិ សោឡស មូលានិ? អនោនតំ [អនោណតំ (ក.)] ចិត្តំ កោសជ្ជេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. អនុន្នតំ [(អនុណ្ណតំ (ក.)] ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. អនភិនតំ ចិត្តំ រាគេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. អនបនតំ ចិត្តំ ព្យាបាទេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. អនិស្សិតំ ចិត្តំ ទិដ្ឋិយា ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. អប្បដិពទ្ធំ ចិត្តំ ឆន្ទរាគេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. វិប្បមុត្តំ ចិត្តំ កាមរាគេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. វិសញ្ញុត្តំ ចិត្តំ កិលេសេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. វិមរិយាទិកតំ ចិត្តំ កិលេសមរិយាទេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. ឯកត្តគតំ [ឯកគ្គតំ (ស្យា.)] ចិត្តំ នានត្តកិលេសេហិ [នានត្តកិលេសេ (ស្យា.)] ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. សទ្ធាយ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ អស្សទ្ធិយេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. វីរិយេន បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ កោសជ្ជេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. សតិយា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បមាទេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. សមាធិនា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. បញ្ញាយ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ អវិជ្ជាយ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. ឱភាសគតំ ចិត្តំ អវិជ្ជន្ធការេ ន ឥញ្ជតីតិ – អានេញ្ជំ. ឥទ្ធិយា ឥមានិ សោឡស មូលានិ ឥទ្ធិលាភាយ ឥទ្ធិបដិលាភាយ ឥទ្ធិវិកុព្ពនតាយ ឥទ្ធិវិសវិតាយ ឥទ្ធិវសីភាវាយ ឥទ្ធិវេសារជ្ជាយ សំវត្តន្តីតិ.

ទសឥទ្ធិនិទ្ទេសោ

១០. កតមា អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ – ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ; អាវិភាវំ តិរោភាវំ; តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ អាកាសេ. បថវិយាបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ, សេយ្យថាបិ ឧទកេ. ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេ [អភិជ្ជមានោ (ក.) ទី. និ. ១.២៣៨ បស្សិតព្ពា] គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ បថវិយំ. អាកាសេបិ បល្លង្កេន កមតិ, សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ. ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរាមសតិ បរិមជ្ជតិ. យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេតីតិ.

ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា ឥមិស្សា ខន្តិយា ឥមិស្សា រុចិយា ឥមស្មិំ អាទាយេ ឥមស្មិំ ធម្មេ ឥមស្មិំ វិនយេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឥមស្មិំ បាវចនេ ឥមស្មិំ ព្រហ្មចរិយេ ឥមស្មិំ សត្ថុសាសនេ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥធា’’តិ. ភិក្ខូតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ វា ហោតិ ភិក្ខុ សេខោ វា អរហា វា អកុប្បធម្មោ. អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតីតិ នានប្បការំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ. ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតីតិ បកតិយា ឯកោ ពហុកំ អាវជ្ជតិ, សតំ វា សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា អាវជ្ជតិ. អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ – ‘‘ពហុលោ ហោមី’’តិ [ហោតូតិ (ក.)]. ពហុលោ ហោតិ. យថាយស្មា ចូឡបន្ថកោ [ចុល្លបន្ថកោ (ស្យា.)] ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ. ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតីតិ បកតិយា ពហុកោ ឯកំ អាវជ្ជតិ; អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ – ‘‘ឯកោ ហោមី’’តិ. ឯកោ ហោតិ. យថាយស្មា ចូឡបន្ថកោ ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ, ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ.

១១. អាវិភាវន្តិ កេនចិ អនាវដំ ហោតិ អប្បដិច្ឆន្នំ វិវដំ បាកដំ. តិរោភាវន្តិ កេនចិ អាវដំ ហោតិ បដិច្ឆន្នំ បិហិតំ បដិកុជ្ជិតំ. តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ អាកាសេតិ បកតិយា អាកាសកសិណសមាបត្តិយា លាភី ហោតិ. តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អាវជ្ជតិ. អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ – ‘‘អាកាសោ ហោតូ’’តិ. អាកាសោ ហោតិ. តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ. យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ កេនចិ អនាវដេ អបរិក្ខិត្តេ អសជ្ជមានា គច្ឆន្តិ, ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ អាកាសេ.

បថវិយាបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ, សេយ្យថាបិ ឧទកេតិ បកតិយា អាបោកសិណសមាបត្តិយា លាភី ហោតិ. បថវិំ អាវជ្ជតិ. អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ – ‘‘ឧទកំ ហោតូ’’តិ. ឧទកំ ហោតិ. សោ បថវិយា ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ. យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ ឧទកេ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោន្តិ, ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ បថវិយា ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ, សេយ្យថាបិ ឧទកេ.

ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ បថវិយន្តិ បកតិយា បថវីកសិណសមាបត្តិយា លាភី ហោតិ. ឧទកំ អាវជ្ជតិ. អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ – ‘‘បថវី ហោតូ’’តិ. បថវី ហោតិ. សោ អភិជ្ជមានេ ឧទកេ គច្ឆតិ. យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ អភិជ្ជមានាយ បថវិយា គច្ឆន្តិ, ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អភិជ្ជមានេ ឧទកេ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ បថវិយំ.

អាកាសេបិ បល្លង្កេន កមតិ, សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោតិ បកតិយា បថវីកសិណសមាបត្តិយា លាភី ហោតិ. អាកាសំ អាវជ្ជតិ. អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ – ‘‘បថវី ហោតូ’’តិ. បថវី ហោតិ. សោ អាកាសេ អន្តលិក្ខេ ចង្កមតិបិ តិដ្ឋតិបិ និសីទតិបិ សេយ្យម្បិ កប្បេតិ. យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ បថវិយា ចង្កមន្តិបិ តិដ្ឋន្តិបិ និសីទន្តិបិ សេយ្យម្បិ កប្បេន្តិ, ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អាកាសេ អន្តលិក្ខេ ចង្កមតិបិ តិដ្ឋតិបិ និសីទតិបិ សេយ្យម្បិ កប្បេតិ, សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ.

១២. ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរាមសតិ បរិមជ្ជតីតិ ឥធ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វា ចន្ទិមសូរិយេ អាវជ្ជតិ. អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ – ‘‘ហត្ថបាសេ ហោតូ’’តិ. ហត្ថបាសេ ហោតិ. សោ និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វា ចន្ទិមសូរិយេ បាណិនា អាមសតិ បរាមសតិ បរិមជ្ជតិ. យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ កិញ្ចិទេវ រូបគតំ ហត្ថបាសេ អាមសន្តិ បរាមសន្តិ បរិមជ្ជន្តិ, ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វា ចន្ទិមសូរិយេ បាណិនា អាមសតិ បរាមសតិ បរិមជ្ជតិ.

យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេតីតិ សចេ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ព្រហ្មលោកំ គន្តុកាមោ ហោតិ, ទូរេបិ សន្តិកេ អធិដ្ឋាតិ – ‘‘សន្តិកេ ហោតូ’’តិ. សន្តិកេ ហោតិ. សន្តិកេបិ ទូរេ អធិដ្ឋាតិ – ‘‘ទូរេ ហោតូ’’តិ. ទូរេ ហោតិ. ពហុកម្បិ ថោកំ អធិដ្ឋាតិ – ‘‘ថោកំ ហោតូ’’តិ. ថោកំ ហោតិ. ថោកម្បិ ពហុកំ អធិដ្ឋាតិ – ‘‘ពហុកំ ហោតូ’’តិ. ពហុកំ ហោតិ. ទិព្ពេន ចក្ខុនា តស្ស ព្រហ្មុនោ រូបំ បស្សតិ. ទិព្ពាយ សោតធាតុយា តស្ស ព្រហ្មុនោ សទ្ទំ សុណាតិ. ចេតោបរិយញាណេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ចិត្តំ បជានាតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ទិស្សមានេន កាយេន ព្រហ្មលោកំ គន្តុកាមោ ហោតិ, កាយវសេន ចិត្តំ បរិណាមេតិ, កាយវសេន ចិត្តំ អធិដ្ឋាតិ. កាយវសេន ចិត្តំ បរិណាមេត្វា, កាយវសេន ចិត្តំ អធិដ្ឋហិត្វា, សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វា ទិស្សមានេន កាយេន ព្រហ្មលោកំ គច្ឆតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អទិស្សមានេន កាយេន ព្រហ្មលោកំ គន្តុកាមោ ហោតិ, ចិត្តវសេន កាយំ បរិណាមេតិ, ចិត្តវសេន កាយំ អធិដ្ឋាតិ. ចិត្តវសេន កាយំ បរិណាមេត្វា, ចិត្តវសេន កាយំ អធិដ្ឋហិត្វា សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វា អទិស្សមានេន កាយេន ព្រហ្មលោកំ គច្ឆតិ. សោ តស្ស ព្រហ្មុនោ បុរតោ រូបិំ [រូបំ (ស្យា. ក.) ទី. និ. ១.២៣៦ បស្សិតព្ពា] អភិនិម្មិនាតិ មនោមយំ សព្ពង្គបច្ចង្គិំ [សព្ពង្គបច្ចង្គំ (ស្យា. ក.)] អហីនិន្ទ្រិយំ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា ចង្កមតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ ចង្កមតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា តិដ្ឋតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ តិដ្ឋតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា និសីទតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ និសីទតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា សេយ្យំ កប្បេតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ សេយ្យំ កប្បេតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា ធូមាយតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ ធូមាយតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា បជ្ជលតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ បជ្ជលតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា ធម្មំ ភាសតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ ធម្មំ ភាសតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា បញ្ហំ បុច្ឆតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិសជ្ជេតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិសជ្ជេតិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា តេន ព្រហ្មុនា សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋតិ សល្លបតិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ តេន ព្រហ្មុនា សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋតិ សល្លបតិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតិ. យញ្ញទេវ សោ ឥទ្ធិមា ករោតិ, តំ តទេវ ហិ សោ និម្មិតោ ករោតីតិ – អយំ អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ.

១៣. កតមា វិកុព្ពនា ឥទ្ធិ? សិខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អភិភូ នាម សាវកោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ [សហស្សីលោកធាតុំ (ស្យា.) វត្ថុ សំ. និ. ១.១៨៥] សរេន វិញ្ញាបេសិ. សោ ទិស្សមានេនបិ កាយេន ធម្មំ ទេសេសិ; អទិស្សមានេនបិ កាយេន ធម្មំ ទេសេសិ; ទិស្សមានេនបិ ហេដ្ឋិមេន ឧបឌ្ឍកាយេន អទិស្សមានេនបិ ឧបរិមេន ឧបឌ្ឍកាយេន ធម្មំ ទេសេសិ. ទិស្សមានេនបិ ឧបរិមេន ឧបឌ្ឍកាយេន, អទិស្សមានេនបិ ហេដ្ឋិមេន ឧបឌ្ឍកាយេន ធម្មំ ទេសេសិ. សោ បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា កុមារកវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, នាគវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, សុបណ្ណវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, យក្ខវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, ឥន្ទវណ្ណំ វា [អសុរវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, ឥន្ទវណ្ណំ វា (ស្យា.)] ទស្សេតិ, ទេវវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, ព្រហ្មវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, សមុទ្ទវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, បព្ពតវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, វនវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, សីហវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, ព្យគ្ឃវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, ទីបិវណ្ណំ វា ទស្សេតិ, ហត្ថិម្បិ ទស្សេតិ, អស្សម្បិ ទស្សេតិ, រថម្បិ ទស្សេតិ, បត្តិម្បិ ទស្សេតិ, វិវិធម្បិ សេនាព្យូហំ ទស្សេតីតិ – អយំ វិកុព្ពនា ឥទ្ធិ.

១៤. កតមា មនោមយា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបិំ មនោមយំ សព្ពង្គបច្ចង្គិំ អហីនិន្ទ្រិយំ. សេយ្យថាបិ បុរិសោ មុញ្ជម្ហា ឦសិកំ បវាហេយ្យ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘‘អយំ មុញ្ជោ, អយំ ឦសិកា. អញ្ញោ មុញ្ជោ, អញ្ញា ឦសិកា. មុញ្ជម្ហា ត្វេវ ឦសិកា បវាឡ្ហា’’តិ. សេយ្យថា វា បន បុរិសោ អសិំ កោសិយា បវាហេយ្យ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘‘អយំ អសិ, អយំ កោសិ. អញ្ញោ អសិ, អញ្ញា កោសិ. កោសិយា ត្វេវ អសិ បវាឡ្ហោ’’តិ. សេយ្យថា វា បន បុរិសោ អហិំ ករណ្ឌា ឧទ្ធរេយ្យ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘‘អយំ អហិ, អយំ ករណ្ឌោ. អញ្ញោ អហិ, អញ្ញោ ករណ្ឌោ. ករណ្ឌា ត្វេវ អហិ ឧព្ភតោ’’តិ. ឯវមេវំ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបិំ មនោមយំ សព្ពង្គបច្ចង្គិំ អហីនិន្ទ្រិយំ. អយំ មនោមយា ឥទ្ធិ.

១៥. កតមា ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ? អនិច្ចានុបស្សនា និច្ចសញ្ញាយ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ – ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ. ទុក្ខានុបស្សនា សុខសញ្ញាយ… អនត្តានុបស្សនា អត្តសញ្ញាយ… និព្ពិទានុបស្សនាយ នន្ទិយា… វិរាគានុបស្សនាយ រាគស្ស… និរោធានុបស្សនាយ សមុទយស្ស… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ អាទានស្ស បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ – ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ. អាយស្មតោ ពាកុលស្ស ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ, អាយស្មតោ សំកិច្ចស្ស ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ, អាយស្មតោ ភូតបាលស្ស ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ. អយំ ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ.

១៦. កតមា សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ? បឋមេន ឈានេន នីវរណានំ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ – សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ. ទុតិយេន ឈានេន វិតក្កវិចារានំ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ – សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ. តតិយេន ឈានេន បីតិយា បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ…បេ… ចតុត្ថេន ឈានេន សុខទុក្ខានំ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ…បេ… អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា រូបសញ្ញាយ បដិឃសញ្ញាយ នានត្តសញ្ញាយ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ…បេ… វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ…បេ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ – សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ. អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ, អាយស្មតោ សញ្ជីវស្ស សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ, អាយស្មតោ ខាណុកោណ្ឌញ្ញស្ស សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ, ឧត្តរាយ ឧបាសិកាយ សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ, សាមាវតិយា ឧបាសិកាយ សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ. អយំ សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ.

១៧. កតមា អរិយា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ [ម. និ. ៣.៤៦២ បស្សិតព្ពា] សចេ អាកង្ខតិ – ‘‘បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ’’ន្តិ, អប្បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ. សចេ អាកង្ខតិ – ‘‘អប្បដិកូលេ បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ’’ន្តិ, បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ. សចេ អាកង្ខតិ – ‘‘បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ច អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ’’ន្តិ, អប្បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ. សចេ អាកង្ខតិ – ‘‘អប្បដិកូលេ ច បដិកូលេ ច បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ’’ន្តិ, បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ. សចេ អាកង្ខតិ – ‘‘បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរេយ្យំ សតោ សម្បជានោ’’តិ, ឧបេក្ខកោ តត្ថ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ.

កថំ បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? អនិដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ មេត្តាយ វា ផរតិ, ធាតុតោ វា ឧបសំហរតិ. ឯវំ បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ អប្បដិកូលេ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? ឥដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ អសុភាយ វា ផរតិ, អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតិ. ឯវំ អប្បដិកូលេ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ច អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? អនិដ្ឋស្មិញ្ច ឥដ្ឋស្មិញ្ច វត្ថុស្មិំ មេត្តាយ វា ផរតិ, ធាតុតោ វា ឧបសំហរតិ. ឯវំ បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ច អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ អប្បដិកូលេ ច បដិកូលេ ច បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ? ឥដ្ឋស្មិញ្ច អនិដ្ឋស្មិញ្ច វត្ថុស្មិំ អសុភាយ វា ផរតិ, អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតិ. ឯវំ អប្បដិកូលេ ច បដិកូលេ ច បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ.

កថំ បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ? ឥធ ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ, ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ, ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឯវំ បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. អយំ អរិយា ឥទ្ធិ.

១៨. កតមា កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ? សព្ពេសំ បក្ខីនំ, សព្ពេសំ ទេវានំ, ឯកច្ចានំ មនុស្សានំ, ឯកច្ចានំ វិនិបាតិកានំ. អយំ កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ.

កតមា បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ? រាជា ចក្កវត្តី [ចក្កវត្តិ (ស្យា.)] វេហាសំ គច្ឆតិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ, អន្តមសោ អស្សពន្ធគោបុរិសេ [អស្សពន្ធគោបកេ បុរិសេ (ស្យា.)] ឧបាទាយ. ជោតិកស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ, ជដិលស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ, មេណ្ឌកស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ, ឃោសិតស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ, បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ. អយំ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ.

កតមា វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ? វិជ្ជាធរា វិជ្ជំ បរិជប្បេត្វា វេហាសំ គច្ឆន្តិ, អាកាសេ អន្តលិក្ខេ ហត្ថិម្បិ ទស្សេន្តិ, អស្សម្បិ ទស្សេន្តិ, រថម្បិ ទស្សេន្តិ, បត្តិម្បិ ទស្សេន្តិ, វិវិធម្បិ សេនាព្យូហំ ទស្សេន្តិ. អយំ វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ.

កថំ តត្ថ តត្ថ សម្មា បយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ? នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទស្ស បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ – តត្ថ តត្ថ សម្មា បយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ. អព្យាបាទេន ព្យាបាទស្ស បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ – តត្ថ តត្ថ សម្មា បយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ…បេ… អរហត្តមគ្គេន សព្ពកិលេសានំ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ – តត្ថ តត្ថ សម្មា បយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ សម្មា បយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ. ឥមា ទស ឥទ្ធិយោ.

ឥទ្ធិកថា និដ្ឋិតា.

៣. អភិសមយកថា

១៩. អភិសមយោតិ. កេន អភិសមេតិ? ចិត្តេន អភិសមេតិ.

ហញ្ចិ ចិត្តេន អភិសមេតិ, តេន ហិ អញ្ញាណី អភិសមេតិ? ន អញ្ញាណី អភិសមេតិ. ញាណេន អភិសមេតិ.

ហញ្ចិ ញាណេន អភិសមេតិ, តេន ហិ អចិត្តេន ច ញាណេន ច អចិត្តកោ [តេន ហិ អចិត្តកោ (ស្យា.)] អភិសមេតិ? ន អចិត្តកោ អភិសមេតិ. ចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

ហញ្ចិ ចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ, តេន ហិ កាមាវចរចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? ន កាមាវចរចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

តេន ហិ រូបាវចរចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? ន រូបាវចរចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

តេន ហិ អរូបាវចរចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? ន អរូបាវចរចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

តេន ហិ កម្មស្សកតចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? ន កម្មស្សកតចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

តេន ហិ សច្ចានុលោមិកចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? ន សច្ចានុលោមិកចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

តេន ហិ អតីតចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? ន អតីតចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

តេន ហិ អនាគតចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? ន អនាគតចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

តេន ហិ បច្ចុប្បន្នលោកិយចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? ន បច្ចុប្បន្នលោកិយចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ. លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បច្ចុប្បន្នចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

កថំ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បច្ចុប្បន្នចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ? លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បាទាធិបតេយ្យំ ចិត្តំ ញាណស្ស ហេតុ បច្ចយោ ច. តំសម្បយុត្តំ និរោធគោចរំ ទស្សនាធិបតេយ្យំ ញាណំ ចិត្តស្ស ហេតុ បច្ចយោ ច. តំសម្បយុត្តំ ញាណំ និរោធគោចរំ. ឯវំ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បច្ចុប្បន្នចិត្តេន ច ញាណេន ច អភិសមេតិ.

២០. កិំ នុ ឯត្តកោយេវ អភិសមយោតិ? ន ហិ.លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ទស្សនាភិសមយោ សម្មាទិដ្ឋិ, អភិនិរោបនាភិសមយោ សម្មាសង្កប្បោ, បរិគ្គហាភិសមយោ សម្មាវាចា, សមុដ្ឋានាភិសមយោ សម្មាកម្មន្តោ, វោទានាភិសមយោ សម្មាអាជីវោ, បគ្គហាភិសមយោ សម្មាវាយាមោ, ឧបដ្ឋានាភិសមយោ សម្មាសតិ, អវិក្ខេបាភិសមយោ សម្មាសមាធិ; ឧបដ្ឋានាភិសមយោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បវិចយាភិសមយោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បគ្គហាភិសមយោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, ផរណាភិសមយោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបសមាភិសមយោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, អវិក្ខេបាភិសមយោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បដិសង្ខានាភិសមយោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ; អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយាភិសមយោ សទ្ធាពលំ, កោសជ្ជេ អកម្បិយាភិសមយោ វីរិយពលំ, បមាទេ អកម្បិយាភិសមយោ សតិពលំ, ឧទ្ធច្ចេ អកម្បិយាភិសមយោ សមាធិពលំ, អវិជ្ជាយ អកម្បិយាភិសមយោ បញ្ញាពលំ; អធិមោក្ខាភិសមយោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ, បគ្គហាភិសមយោ វីរិយិន្ទ្រិយំ, ឧបដ្ឋានាភិសមយោ សតិន្ទ្រិយំ, អវិក្ខេបាភិសមយោ សមាធិន្ទ្រិយំ, ទស្សនាភិសមយោ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយាភិសមយោ, អកម្បិយដ្ឋេន ពលាភិសមយោ, និយ្យានដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គាភិសមយោ, ហេតុដ្ឋេន មគ្គាភិសមយោ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិបដ្ឋានាភិសមយោ, បទហដ្ឋេន សម្មប្បធានាភិសមយោ, ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិបាទាភិសមយោ, តថដ្ឋេន សច្ចាភិសមយោ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមថាភិសមយោ, អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនាភិសមយោ, ឯករសដ្ឋេន សមថវិបស្សនាភិសមយោ, អនតិវត្តនដ្ឋេន យុគនទ្ធាភិសមយោ, សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិអភិសមយោ, អវិក្ខេបដ្ឋេន វិសុទ្ធិអភិសមយោ, ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអភិសមយោ, មុត្តដ្ឋេន វិមោក្ខាភិសមយោ, បដិវេធដ្ឋេន វិជ្ជាភិសមយោ, បរិច្ចាគដ្ឋេន វិមុត្តិអភិសមយោ, សមុច្ឆេទដ្ឋេន ខយេ ញាណំ អភិសមយោ. ឆន្ទោ មូលដ្ឋេន អភិសមយោ, មនសិការោ សមុដ្ឋានដ្ឋេន អភិសមយោ, ផស្សោ សមោធានដ្ឋេន អភិសមយោ, វេទនា សមោសរណដ្ឋេន អភិសមយោ, សមាធិ បមុខដ្ឋេន អភិសមយោ, សតិ អាធិបតេយ្យដ្ឋេន អភិសមយោ, បញ្ញា តតុត្តរដ្ឋេន អភិសមយោ, វិមុត្តិ សារដ្ឋេន អភិសមយោ, អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន អភិសមយោ.

២១. កិំ នុ ឯត្តកោយេវ អភិសមយោតិ? ន ហិ. សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ទស្សនាភិសមយោ សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន អភិសមយោ.

កិំ នុ ឯត្តកោយេវ អភិសមយោតិ? ន ហិ. សោតាបត្តិផលក្ខណេ ទស្សនាភិសមយោ សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋេន អនុប្បាទេ ញាណំ អភិសមយោ. ឆន្ទោ មូលដ្ឋេន អភិសមយោ…បេ… អមតោគធំ ៥ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន អភិសមយោ.

កិំ នុ ឯត្តកោយេវ អភិសមយោតិ?

ន ហិ. សកទាគាមិមគ្គក្ខណេ…បេ… សកទាគាមិផលក្ខណេ… អនាគាមិមគ្គក្ខណេ… អនាគាមិផលក្ខណេ… អរហត្តមគ្គក្ខណេ…បេ… អរហត្តផលក្ខណេ ទស្សនាភិសមយោ សម្មាទិដ្ឋិ, អភិនិរោបនាភិសមយោ សម្មាសង្កប្បោ…បេ… បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋេន អនុប្បាទេ ញាណំ អភិសមយោ. ឆន្ទោ មូលដ្ឋេន អភិសមយោ…បេ… អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន អភិសមយោ.

យ្វាយំ [ស្យាយំ (ស្យា. បី.)] កិលេសេ បជហតិ, អតីតេ កិលេសេ បជហតិ…បេ… អនាគតេ កិលេសេ បជហតិ, បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតិ, អតីតេ កិលេសេ បជហតីតិ. ហញ្ចិ អតីតេ កិលេសេ បជហតិ, តេន ហិ ខីណំ ខេបេតិ, និរុទ្ធំ និរោធេតិ, វិគតំ វិគមេតិ, អត្ថង្គតំ អត្ថង្គមេតិ, អតីតំ យំ ន អត្ថិ តំ បជហតីតិ? ន អតីតេ កិលេសេ បជហតីតិ. អនាគតេ កិលេសេ បជហតីតិ. ហញ្ចិ អនាគតេ កិលេសេ បជហតិ, តេន ហិ អជាតំ បជហតិ, អនិព្ពត្តំ បជហតិ, អនុប្បន្នំ បជហតិ, អបាតុភូតំ បជហតិ, អនាគតំ យំ ន អត្ថិ តំ បជហតីតិ? ន អនាគតេ កិលេសេ បជហតីតិ. បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតីតិ. ហញ្ចិ បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតិ, តេន ហិ រត្តោ រាគំ បជហតិ, ទុដ្ឋោ ទោសំ បជហតិ, មូឡ្ហោ មោហំ បជហតិ, វិនិពទ្ធោ មានំ បជហតិ, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិំ បជហតិ,

វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចំ បជហតិ, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆំ បជហតិ, ថាមគតោ អនុសយំ បជហតិ, កណ្ហសុក្កធម្មា យុគនទ្ធា សមមេវ វត្តន្តិ, សំកិលេសិកា [តំសំកិលេសិកា (ស្យា. ក.)] មគ្គភាវនា ហោតិ?

ន ហិ អតីតេ កិលេសេ បជហតិ, ន អនាគតេ កិលេសេ បជហតិ, ន បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតីតិ. ហញ្ចិ ន អតីតេ កិលេសេ បជហតិ, ន អនាគតេ…បេ… ន បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតិ, តេន ហិ នត្ថិ មគ្គភាវនា, នត្ថិ ផលសច្ឆិកិរិយា, នត្ថិ កិលេសប្បហានំ, នត្ថិ ធម្មាភិសមយោតិ? អត្ថិ មគ្គភាវនា, អត្ថិ ផលសច្ឆិកិរិយា, អត្ថិ កិលេសប្បហានំ, អត្ថិ ធម្មាភិសមយោ. យថា កថំ វិយ? សេយ្យថាបិ តរុណោ រុក្ខោ អជាតផលោ. តមេនំ បុរិសោ មូលំ ឆិន្ទេយ្យ. យេ តស្ស រុក្ខស្ស អជាតផលា, តេ អជាតាយេវ ន ជាយន្តិ, អនិព្ពត្តាយេវ ន និព្ពត្តន្តិ, អនុប្បន្នាយេវ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, អបាតុភូតាយេវ ន បាតុភវន្តិ. ឯវមេវំ ឧប្បាទោ ហេតុ, ឧប្បាទោ បច្ចយោ កិលេសានំ និព្ពត្តិយាតិ. ឧប្បាទេ អាទីនវំ ទិស្វា អនុប្បាទេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. អនុប្បាទេ ចិត្តស្ស បក្ខន្ទត្តា យេ ឧប្បាទបច្ចយា កិលេសា និព្ពត្តេយ្យុំ, តេ អជាតាយេវ ន ជាយន្តិ, អនិព្ពត្តាយេវ ន និព្ពត្តន្តិ, អនុប្បន្នាយេវ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, អបាតុភូតាយេវ ន បាតុភវន្តិ. ឯវំ ហេតុនិរោធា ទុក្ខនិរោធោ. បវត្តំ ហេតុ, និមិត្តំ ហេតុ, អាយូហនា ហេតុ. អាយូហនា បច្ចយោ កិលេសានំ និព្ពត្តិយាតិ. អាយូហនេ អាទីនវំ ទិស្វា អនាយូហនេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. អនាយូហនេ ចិត្តស្ស បក្ខន្ទត្តា, យេ អាយូហនបច្ចយា កិលេសា និព្ពត្តេយ្យុំ, តេ អជាតាយេវ ន ជាយន្តិ, អនិព្ពត្តាយេវ ន និព្ពត្តន្តិ, អនុប្បន្នាយេវ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, អបាតុភូតាយេវ ន បាតុភវន្តិ. ឯវំ ហេតុនិរោធា ទុក្ខនិរោធោ. ឯវំ អត្ថិ មគ្គភាវនា, អត្ថិ ផលសច្ឆិកិរិយា, អត្ថិ កិលេសប្បហានំ, អត្ថិ ធម្មាភិសមយោតិ.

អភិសមយកថា និដ្ឋិតា.

៤. វិវេកកថា

២២. សាវត្ថិនិទានំ [សំ និ. ៣.៥.១៤៩ បស្សិតព្ពា]. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ ពលករណីយា កម្មន្តា ករីយន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឯវមេតេ ពលករណីយា កម្មន្តា ករីយន្តិ, ឯវមេវំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. សម្មាសង្កប្បំ…បេ… សម្មាវាចំ… សម្មាកម្មន្តំ… សម្មាអាជីវំ… សម្មាវាយាមំ… សម្មាសតិំ… សម្មាសមាធិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ.

២៣. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ [យេបិមេ (ស្យា.) សំ. និ. ៥.១៥០ បស្សិតព្ពា] ពីជគាមភូតគាមា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឯវមេតេ ពីជគាមភូតគាមា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេន្តោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោន្តោ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសុ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេន្តោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោន្តោ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសុ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. សម្មាសង្កប្បំ ភាវេតិ…បេ… សម្មាវាចំ ភាវេតិ… សម្មាកម្មន្តំ ភាវេតិ… សម្មាអាជីវំ ភាវេតិ… សម្មាវាយាមំ ភាវេតិ… សម្មាសតិំ ភាវេតិ… សម្មាសមាធិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេន្តោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោន្តោ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសូ’’តិ.

១. មគ្គង្គនិទ្ទេសោ

២៤. សម្មាទិដ្ឋិយា បញ្ច វិវេកា, បញ្ច វិរាគា, បញ្ច និរោធា, បញ្ច វោស្សគ្គា, ទ្វាទស និស្សយា. សម្មាសង្កប្បស្ស…បេ… សម្មាវាចាយ… សម្មាកម្មន្តស្ស… សម្មាអាជីវស្ស… សម្មាវាយាមស្ស… សម្មាសតិយា… សម្មាសមាធិស្ស បញ្ច វិវេកា, បញ្ច វិរាគា, បញ្ច និរោធា, បញ្ច វោស្សគ្គា, ទ្វាទស និស្សយា.

សម្មាទិដ្ឋិយា កតមេ បញ្ច វិវេកា? វិក្ខម្ភនវិវេកោ, តទង្គវិវេកោ សមុច្ឆេទវិវេកោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ, និស្សរណវិវេកោ. វិក្ខម្ភនវិវេកោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គវិវេកោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទវិវេកោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ ច ផលក្ខណេ, និស្សរណវិវេកោ ច និរោធោ និព្ពានំ. សម្មាទិដ្ឋិយា ឥមេ បញ្ច វិវេកា. ឥមេសុ បញ្ចសុ វិវេកេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ.

សម្មាទិដ្ឋិយា កតមេ បញ្ច វិរាគា? វិក្ខម្ភនវិរាគោ, តទង្គវិរាគោ, សមុច្ឆេទវិរាគោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិរាគោ, និស្សរណវិរាគោ. វិក្ខម្ភនវិរាគោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គវិរាគោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទវិរាគោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិរាគោ ច ផលក្ខណេ, និស្សរណវិរាគោ ច និរោធោ និព្ពានំ. សម្មាទិដ្ឋិយា ឥមេ បញ្ច វិរាគា. ឥមេសុ បញ្ចសុ វិរាគេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ.

សម្មាទិដ្ឋិយា កតមេ បញ្ច និរោធា? វិក្ខម្ភននិរោធោ, តទង្គនិរោធោ, សមុច្ឆេទនិរោធោ, បដិប្បស្សទ្ធិនិរោធោ, និស្សរណនិរោធោ. វិក្ខម្ភននិរោធោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គនិរោធោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទនិរោធោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិនិរោធោ ច ផលក្ខណេ, និស្សរណនិរោធោ ច អមតា ធាតុ. សម្មាទិដ្ឋិយា ឥមេ បញ្ច និរោធា. ឥមេសុ បញ្ចសុ និរោធេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ.

សម្មាទិដ្ឋិយា កតមេ បញ្ច វោស្សគ្គា? វិក្ខម្ភនវោស្សគ្គោ, តទង្គវោស្សគ្គោ, សមុច្ឆេទវោស្សគ្គោ, បដិប្បស្សទ្ធិវោស្សគ្គោ, និស្សរណវោស្សគ្គោ. វិក្ខម្ភនវោស្សគ្គោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គវោស្សគ្គោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទវោស្សគ្គោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិវោស្សគ្គោ ច ផលក្ខណេ, និស្សរណវោស្សគ្គោ ច និរោធោ និព្ពានំ. សម្មាទិដ្ឋិយា ឥមេ បញ្ច វោស្សគ្គា. ឥមេសុ បញ្ចសុ វោស្សគ្គេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ. សម្មាទិដ្ឋិយា ឥមេ បញ្ច វិវេកា, បញ្ច វិរាគា, បញ្ច និរោធា, បញ្ច វោស្សគ្គា, ទ្វាទស និស្សយា.

២៥. សម្មាសង្កប្បស្ស …បេ… សម្មាវាចាយ… សម្មាកម្មន្តស្ស… សម្មាអាជីវស្ស… សម្មាវាយាមស្ស… សម្មាសតិយា… សម្មាសមាធិស្ស កតមេ បញ្ច វិវេកា? វិក្ខម្ភនវិវេកោ, តទង្គវិវេកោ, សមុច្ឆេទវិវេកោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ, និស្សរណវិវេកោ. វិក្ខម្ភនវិវេកោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គវិវេកោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទវិវេកោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ ច ផលក្ខណេ និស្សរណវិវេកោ ច និរោធោ និព្ពានំ. សម្មាសមាធិស្ស ឥមេ បញ្ច វិវេកា. ឥមេសុ បញ្ចសុ វិវេកេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ.

សម្មាសមាធិស្ស កតមេ បញ្ច វិរាគា? វិក្ខម្ភនវិរាគោ, តទង្គវិរាគោ, សមុច្ឆេទវិរាគោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិរាគោ, និស្សរណវិរាគោ. វិក្ខម្ភនវិរាគោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គវិរាគោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទវិរាគោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិរាគោ ច ផលក្ខណេ, និស្សរណវិរាគោ ច និរោធោ និព្ពានំ. សម្មាសមាធិស្ស ឥមេ បញ្ច វិរាគា. ឥមេសុ បញ្ចសុ វិរាគេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ.

សម្មាសមាធិស្ស កតមេ បញ្ច និរោធា? វិក្ខម្ភននិរោធោ, តទង្គនិរោធោ, សមុច្ឆេទនិរោធោ, បដិប្បស្សទ្ធិនិរោធោ, និស្សរណនិរោធោ. វិក្ខម្ភននិរោធោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គនិរោធោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទនិរោធោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិនិរោធោ ច ផលក្ខណេ, និស្សរណនិរោធោ ច អមតា ធាតុ. សម្មាសមាធិស្ស ឥមេ បញ្ច និរោធា. ឥមេសុ បញ្ចសុ និរោធេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ.

សម្មាសមាធិស្ស កតមេ បញ្ច វោស្សគ្គា? វិក្ខម្ភនវោស្សគ្គោ, តទង្គវោស្សគ្គោ, សមុច្ឆេទវោស្សគ្គោ, បដិប្បស្សទ្ធិវោស្សគ្គោ, និស្សរណវោស្សគ្គោ. វិក្ខម្ភនវោស្សគ្គោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គវោស្សគ្គោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទវោស្សគ្គោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិវោស្សគ្គោ ច ផលក្ខណេ, និស្សរណវោស្សគ្គោ ច និរោធោ និព្ពានំ. សម្មាសមាធិស្ស ឥមេ បញ្ច វោស្សគ្គា. ឥមេសុ បញ្ចសុ វោស្សគ្គេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ. សម្មាសមាធិស្ស ឥមេ បញ្ច វិវេកា, បញ្ច វិរាគា, បញ្ច និរោធា, បញ្ច វោស្សគ្គា, ទ្វាទស និស្សយា.

២៦. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ ពលករណីយា កម្មន្តា ករីយន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឯវមេតេ ពលករណីយា កម្មន្តា ករីយន្តិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេតិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោតិ…បេ… សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពហុលីករោន្តោ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសុ…បេ… បញ្ច ពលានិ ភាវេតិ, បញ្ច ពលានិ ពហុលីករោតិ…បេ… បញ្ច ពលានិ ភាវេន្តោ បញ្ច ពលានិ ពហុលីករោន្តោ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសុ…បេ… បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេតិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ពហុលីករោតិ…បេ….

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ ពីជគាមភូតគាមា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឯវមេតេ ពីជគាមភូតគាមា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ, ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេន្តោ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ពហុលីករោន្តោ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសុ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេន្តោ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ពហុលីករោន្តោ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសុ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. វីរិយិន្ទ្រិយំ ភាវេតិ…បេ… សតិន្ទ្រិយំ ភាវេតិ…បេ… សមាធិន្ទ្រិយំ ភាវេតិ…បេ… បញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលំ និស្សាយ…បេ… បាបុណាតិ ធម្មេសូ’’តិ.

២. ឥន្ទ្រិយនិទ្ទេសោ

២៧. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស បញ្ច វិវេកា, បញ្ច វិរាគា, បញ្ច និរោធា, បញ្ច វោស្សគ្គា, ទ្វាទស និស្សយា. វីរិយិន្ទ្រិយស្ស…បេ… សតិន្ទ្រិយស្ស… សមាធិន្ទ្រិយស្ស… បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស បញ្ច វិវេកា, បញ្ច វិរាគា, បញ្ច និរោធា, បញ្ច វោស្សគ្គា, ទ្វាទស និស្សយា.

សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស កតមេ បញ្ច វិវេកា? វិក្ខម្ភនវិវេកោ, តទង្គវិវេកោ, សមុច្ឆេទវិវេកោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ, និស្សរណវិវេកោ. វិក្ខម្ភនវិវេកោ ច នីវរណានំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ, តទង្គវិវេកោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្ពេធភាគិយំ សមាធិំ ភាវយតោ, សមុច្ឆេទវិវេកោ ច លោកុត្តរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ ច ផលក្ខណេ, និស្សរណវិវេកោ ច និរោធោ និព្ពានំ. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ឥមេ បញ្ច វិវេកា. ឥមេសុ បញ្ចសុ វិវេកេសុ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ…បេ… សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ឥមេ បញ្ច វិវេកា, បញ្ច វិរាគា, បញ្ច និរោធា, បញ្ច វោស្សគ្គា, ទ្វាទស និស្សយា.

វីរិយិន្ទ្រិយស្ស…បេ… សតិន្ទ្រិយស្ស…បេ… សមាធិន្ទ្រិយស្ស… បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស កតមេ បញ្ច វិវេកា? វិក្ខម្ភនវិវេកោ, តទង្គវិវេកោ, សមុច្ឆេទវិវេកោ, បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ, និស្សរណវិវេកោ…បេ… បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស ឥមេ បញ្ច វិវេកា, បញ្ច វិរាគា, បញ្ច និរោធា, បញ្ច វោស្សគ្គា, ទ្វាទស និស្សយាតិ.

វិវេកកថា និដ្ឋិតា.

៥. ចរិយាកថា

២៨. ចរិយាតិ, អដ្ឋ ចរិយាយោ – ឥរិយាបថចរិយា, អាយតនចរិយា, សតិចរិយា, សមាធិចរិយា, ញាណចរិយា, មគ្គចរិយា, បត្តិចរិយា, លោកត្ថចរិយាតិ.

ឥរិយាបថចរិយាតិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ. អាយតនចរិយាតិ ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ. សតិចរិយាតិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ. សមាធិចរិយាតិ ចតូសុ ឈានេសុ. ញាណចរិយាតិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ. មគ្គចរិយាតិ ចតូសុ អរិយមគ្គេសុ. បត្តិចរិយាតិ ចតូសុ សាមញ្ញផលេសុ. លោកត្ថចរិយាតិ តថាគតេសុ អរហន្តេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ បទេសេ [បទេសោ (ស្យា.)] បច្ចេកពុទ្ធេសុ បទេសេ សាវកេសុ.

ឥរិយាបថចរិយា ច បណិធិសម្បន្នានំ. អាយតនចរិយា ច ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ. សតិចរិយា ច អប្បមាទវិហារីនំ. សមាធិចរិយា ច អធិចិត្តមនុយុត្តានំ. ញាណចរិយា ច ពុទ្ធិសម្បន្នានំ. មគ្គចរិយា ច សម្មាបដិបន្នានំ. បត្តិចរិយា ច អធិគតផលានំ. លោកត្ថចរិយា ច តថាគតានំ អរហន្តានំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ បទេសេ បច្ចេកពុទ្ធានំ បទេសេ សាវកានំ. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ.

២៩. អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយាយោ. អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធាយ ចរតិ, បគ្គណ្ហន្តោ វីរិយេន ចរតិ, ឧបដ្ឋាបេន្តោ សតិយា ចរតិ, អវិក្ខេបំ ករោន្តោ សមាធិនា ចរតិ, បជានន្តោ បញ្ញាយ ចរតិ, វិជានន្តោ វិញ្ញាណចរិយាយ ចរតិ, ឯវំ បដិបន្នស្ស កុសលា ធម្មា អាយាបេន្តីតិ អាយតនចរិយាយ ចរតិ, ឯវំ បដិបន្នោ វិសេសមធិគច្ឆតីតិ វិសេសចរិយាយ ចរតិ. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ.

អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយាយោ. ទស្សនចរិយា ច សម្មាទិដ្ឋិយា, អភិនិរោបនចរិយា ច សម្មាសង្កប្បស្ស, បរិគ្គហចរិយា ច សម្មាវាចាយ, សមុដ្ឋានចរិយា ច សម្មាកម្មន្តស្ស, វោទានចរិយា ច សម្មាអាជីវស្ស, បគ្គហចរិយា ច សម្មាវាយាមស្ស, ឧបដ្ឋានចរិយា ច សម្មាសតិយា, អវិក្ខេបចរិយា ច សម្មាសមាធិស្ស. ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោតិ.

ចរិយាកថា និដ្ឋិតា.

៦. បាដិហារិយកថា

៣០. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ [អ. និ. ៣.៦១ បស្សិតព្ពា], បាដិហារិយានិ. កតមានិ តីណិ? ឥទ្ធិបាដិហារិយំ, អាទេសនាបាដិហារិយំ, អនុសាសនីបាដិហារិយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិបាដិហារិយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ – ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ, ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ; អាវិភាវំ តិរោភាវំ…បេ… យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិបាដិហារិយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, អាទេសនាបាដិហារិយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ និមិត្តេន អាទិសតិ – ‘ឯវម្បិ តេ មនោ, ឥត្ថម្បិ តេ មនោ, ឥតិបិ តេ ចិត្ត’ន្តិ. សោ ពហុំ ចេបិ អាទិសតិ, តថេវ តំ ហោតិ, នោ អញ្ញថា. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ន ហេវ ខោ និមិត្តេន អាទិសតិ, អបិ ច ខោ មនុស្សានំ វា អមនុស្សានំ វា ទេវតានំ វា សទ្ទំ សុត្វា អាទិសតិ – ‘ឯវម្បិ តេ មនោ, ឥត្ថម្បិ តេ មនោ, ឥតិបិ តេ ចិត្ត’ន្តិ. សោ ពហុំ ចេបិ អាទិសតិ, តថេវ តំ ហោតិ, នោ អញ្ញថា. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ន ហេវ ខោ និមិត្តេន អាទិសតិ, នបិ មនុស្សានំ វា អមនុស្សានំ វា ទេវតានំ វា សទ្ទំ សុត្វា អាទិសតិ, អបិ ច ខោ វិតក្កយតោ វិចារយតោ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទំ សុត្វា អាទិសតិ – ‘ឯវម្បិ តេ មនោ, ឥត្ថម្បិ តេ មនោ, ឥតិបិ តេ ចិត្ត’ន្តិ. សោ ពហុំ ចេបិ អាទិសតិ, តថេវ តំ ហោតិ, នោ អញ្ញថា. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ន ហេវ ខោ និមិត្តេន អាទិសតិ, នបិ មនុស្សានំ វា អមនុស្សានំ វា ទេវតានំ វា សទ្ទំ សុត្វា អាទិសតិ, នបិ វិតក្កយតោ វិចារយតោ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទំ សុត្វា អាទិសតិ, អបិ ច ខោ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិំ សមាបន្នស្ស ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតិ – ‘យថា ឥមស្ស ភោតោ មនោសង្ខារា បណិហិតា ឥមស្ស [តថា ឥមស្ស (ស្យា.), យថា ឥមស្ស (ក.) អ. និ. ៣.៦១ បស្សិតព្ពា] ចិត្តស្ស អនន្តរា អមុកំ នាម វិតក្កំ វិតក្កយិស្សតី’តិ [វិតក្កេស្សតីតិ (ស្យា.) អ. និ. ៣.៦១]. សោ ពហុំ ចេបិ អាទិសតិ, តថេវ តំ ហោតិ, នោ អញ្ញថា. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អាទេសនាបាដិហារិយំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, អនុសាសនីបាដិហារិយំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ឯវមនុសាសតិ – ‘ឯវំ វិតក្កេថ, មា ឯវំ វិតក្កយិត្ថ. ឯវំ មនសិ ករោថ, មា ឯវំ មនសិ ករិត្ថ. ឥទំ បជហថ, ឥទំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរថា’តិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អនុសាសនីបាដិហារិយំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ បាដិហារិយានិ’’.

៣១. នេក្ខម្មំ ឥជ្ឈតីតិ – ឥទ្ធិ. កាមច្ឆន្ទំ បដិហរតីតិ – បាដិហារិយំ. យេ តេន នេក្ខម្មេន សមន្នាគតា, សព្ពេ តេ វិសុទ្ធចិត្តា អនាវិលសង្កប្បាតិ – អាទេសនាបាដិហារិយំ. ‘‘តំ ខោ បន នេក្ខម្មំ ឯវំ អាសេវិតព្ពំ, ឯវំ ភាវេតព្ពំ, ឯវំ ពហុលីកាតព្ពំ, ឯវំ តទនុធម្មតា សតិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ – អនុសាសនីបាដិហារិយំ.

អព្យាបាទោ ឥជ្ឈតីតិ – ឥទ្ធិ. ព្យាបាទំ បដិហរតីតិ – បាដិហារិយំ. យេ តេន អព្យាបាទេន សមន្នាគតា, សព្ពេ តេ វិសុទ្ធចិត្តា អនាវិលសង្កប្បាតិ – អាទេសនាបាដិហារិយំ. ‘‘សោ ខោ បន អព្យាបាទោ ឯវំ អាសេវិតព្ពោ, ឯវំ ភាវេតព្ពោ, ឯវំ ពហុលីកាតព្ពោ, ឯវំ តទនុធម្មតា សតិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ – អនុសាសនីបាដិហារិយំ.

អាលោកសញ្ញា ឥជ្ឈតីតិ – ឥទ្ធិ. ថិនមិទ្ធំ បដិហរតីតិ – បាដិហារិយំ. យេ តាយ អាលោកសញ្ញាយ សមន្នាគតា, សព្ពេ តេ វិសុទ្ធចិត្តា អនាវិលសង្កប្បាតិ – អាទេសនាបាដិហារិយំ. ‘‘សា ខោ បន អាលោកសញ្ញា ឯវំ អាសេវិតព្ពា, ឯវំ ភាវេតព្ពា, ឯវំ ពហុលីកាតព្ពា, ឯវំ តទនុធម្មតា សតិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ – អនុសាសនីបាដិហារិយំ.

អវិក្ខេបោ ឥជ្ឈតីតិ – ឥទ្ធិ. ឧទ្ធច្ចំ បដិហរតីតិ – បាដិហារិយំ. យេ តេន អវិក្ខេបេន សមន្នាគតា, សព្ពេ តេ វិសុទ្ធចិត្តា អនាវិលសង្កប្បាតិ – អាទេសនាបាដិហារិយំ. ‘‘សោ ខោ បន អវិក្ខេបោ ឯវំ អាសេវិតព្ពោ, ឯវំ ភាវេតព្ពោ, ឯវំ ពហុលីកាតព្ពោ, ឯវំ តទនុធម្មតា សតិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ – អនុសាសនីបាដិហារិយំ.

ធម្មវវត្ថានំ ឥជ្ឈតីតិ – ឥទ្ធិ. វិចិកិច្ឆំ បដិហរតីតិ – បាដិហារិយំ. យេ តេន ធម្មវវត្ថានេន សមន្នាគតា, សព្ពេ តេ វិសុទ្ធចិត្តា អនាវិលសង្កប្បាតិ – អាទេសនាបាដិហារិយំ. ‘‘តំ ខោ បន ធម្មវវត្ថានំ ឯវំ អាសេវិតព្ពំ, ឯវំ ភាវេតព្ពំ, ឯវំ ពហុលីកាតព្ពំ, ឯវំ តទនុធម្មតា, សតិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ – អនុសាសនីបាដិហារិយំ.

ញាណំ ឥជ្ឈតីតិ – ឥទ្ធិ. អវិជ្ជំ បដិហរតីតិ – បាដិហារិយំ. យេ តេន ញាណេន សមន្នាគតា, សព្ពេ តេ វិសុទ្ធចិត្តា អនាវិលសង្កប្បាតិ – អាទេសនាបាដិហារិយំ. ‘‘តំ ខោ បន ញាណំ ឯវំ អាសេវិតព្ពំ, ឯវំ ភាវេតព្ពំ, ឯវំ ពហុលីកាតព្ពំ, ឯវំ តទនុធម្មតា សតិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ – អនុសាសនីបាដិហារិយំ.

បាមោជ្ជំ ឥជ្ឈតីតិ – ឥទ្ធិ. អរតិំ បដិហរតីតិ – បាដិហារិយំ. យេ តេន បាមោជ្ជេន សមន្នាគតា, សព្ពេ តេ វិសុទ្ធចិត្តា អនាវិលសង្កប្បាតិ – អាទេសនាបាដិហារិយំ. ‘‘តំ ខោ បន បាមោជ្ជំ ឯវំ អាសេវិតព្ពំ, ឯវំ ភាវេតព្ពំ, ឯវំ ពហុលីកាតព្ពំ, ឯវំ តទនុធម្មតា សតិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ – អនុសាសនីបាដិហារិយំ…បេ….

បឋមំ ឈានំ ឥជ្ឈតីតិ – ឥទ្ធិ. នីវរណេ បដិហរតីតិ – បាដិហារិយំ. យេ តេន បឋមេន ឈានេន សមន្នាគតា, សព្ពេ តេ វិសុទ្ធចិត្តា អនាវិលសង្កប្បាតិ – អាទេសនាបាដិហារិយំ. ‘‘តំ ខោ បន បឋមំ ឈានំ ឯវំ អាសេវិតព្ពំ, ឯវំ ភាវេតព្ពំ, ឯវំ ពហុលីកាតព្ពំ, ឯវំ តទនុធម្មតា សតិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពា’’តិ – អនុសាសនីបាដិហារិយំ…បេ….