៥. សតោការិញាណនិទ្ទេសោ

១៦៣. កតមានិ ពាត្តិំស សតោការិស្ស ញាណានិ? ឥធ ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ សតោវ អស្សសតិ សតោ បស្សសតិ. ទីឃំ វា អស្សសន្តោ ‘‘ទីឃំ អស្សសាមី’’តិ បជានាតិ. ទីឃំ វា បស្សសន្តោ ‘‘ទីឃំ បស្សសាមី’’តិ បជានាតិ. រស្សំ វា អស្សសន្តោ ‘‘រស្សំ អស្សសាមី’’តិ បជានាតិ. រស្សំ វា បស្សសន្តោ ‘‘រស្សំ បស្សសាមី’’តិ បជានាតិ. ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. បីតិបដិសំវេទី…បេ… សុខបដិសំវេទី… ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី … បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ… ចិត្តបដិសំវេទី… អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ… សមាទហំ ចិត្តំ… វិមោចយំ ចិត្តំ… អនិច្ចានុបស្សី… វិរាគានុបស្សី… និរោធានុបស្សី… ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ.

១៦៤. ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា, ឥមិស្សា ខន្តិយា, ឥមិស្សា រុចិយា, ឥមស្មិំ អាទាយេ, ឥមស្មិំ ធម្មេ, ឥមស្មិំ វិនយេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, ឥមស្មិំ បាវចនេ, ឥមស្មិំ ព្រហ្មចរិយេ, ឥមស្មិំ សត្ថុសាសនេ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥធា’’តិ. ភិក្ខូតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ វា ហោតិ ភិក្ខុ សេក្ខោ វា អរហា វា អកុប្បធម្មោ. អរញ្ញន្តិ និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញំ. រុក្ខមូលន្តិ យត្ថ ភិក្ខុនោ អាសនំ បញ្ញត្តំ ហោតិ មញ្ចោ វា បីឋំ វា ភិសិ វា តដ្ដិកា វា ចម្មខណ្ឌោ វា តិណសន្ថរោ [តិណសណ្ឋរោ (ស្យា.)] វា បណ្ណសន្ថរោ វា បលាលសន្ថរោ [បលាសសណ្ឋរោ (ស្យា.)] វា, តត្ថ ភិក្ខុ ចង្កមតិ វា តិដ្ឋតិ វា និសីទតិ វា សេយ្យំ វា កប្បេតិ. សុញ្ញន្តិ កេនចិ អនាកិណ្ណំ ហោតិ គហដ្ឋេហិ វា បព្ពជិតេហិ វា. អគារន្តិ [អាគារន្តិ (ស្យា.)] វិហារោ អឌ្ឍយោគោ បាសាទោ ហម្មិយំ គុហា. និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វាតិ និសិន្នោ ហោតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧជុកោ ហោតិ កាយោ ឋិតោ [បនិធិតោ (ស្យា.)] សុបណិហិតោ. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ. បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ. សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ.

១៦៥. សតោវ អស្សសតិ, សតោ បស្សសតីតិ ពាត្តិំសាយ អាការេហិ សតោ ការី ហោតិ. ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ. រស្សំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ. រស្សំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេន បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ.

បឋមចតុក្កនិទ្ទេសោ

១៦៦. កថំ ទីឃំ អស្សសន្តោ ‘‘ទីឃំ អស្សសាមី’’តិ បជានាតិ, ទីឃំ បស្សសន្តោ ‘‘ទីឃំ បស្សសាមី’’តិ បជានាតិ? ទីឃំ អស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិ, ទីឃំ បស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ បស្សសតិ, ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិ, ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ បស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ បស្សសតិ, ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ. បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិ, បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ បស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ បស្សសតិ, បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសាបិ ចិត្តំ វិវត្តតិ, ឧបេក្ខា សណ្ឋាតិ. ឥមេហិ នវហាការេហិ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសា កាយោ. ឧបដ្ឋានំ សតិ. អនុបស្សនា ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ កាយំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

១៦៧. អនុបស្សតីតិ កថំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ. ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, នោ សុខតោ. អនត្តតោ អនុបស្សតិ, នោ អត្តតោ. និព្ពិន្ទតិ, នោ នន្ទតិ. វិរជ្ជតិ, នោ រជ្ជតិ. និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ. បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ. ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ. អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ. និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ. វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ. និរោធេន្តោ សមុទយំ បជហតិ. បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតិ. ឯវំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ.

ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. វិទិតា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. វិទិតា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

កថំ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ? កថំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ… កម្មសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ… ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សតោបិ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ.

កថំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ.

កថំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា វេទនានិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហានិរោធា វេទនានិរោធោតិ …បេ… កម្មនិរោធា វេទនានិរោធោតិ…បេ… ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សតោបិ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

កថំ វិទិតា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ? កថំ សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជាសមុទយា សញ្ញាសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហាសមុទយា សញ្ញាសមុទយោតិ…បេ… កម្មសមុទយា សញ្ញាសមុទយោតិ…បេ… ផស្សសមុទយា សញ្ញាសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សតោបិ សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ.

កថំ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ.

កថំ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា សញ្ញានិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហានិរោធា សញ្ញានិរោធោតិ…បេ… កម្មនិរោធា សញ្ញានិរោធោតិ…បេ… ផស្សនិរោធា សញ្ញានិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សតោបិ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិទិតា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

កថំ វិទិតា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ? កថំ វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជាសមុទយា វិតក្កសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហាសមុទយា វិតក្កសមុទយោតិ…បេ… កម្មសមុទយា វិតក្កសមុទយោតិ…បេ… សញ្ញាសមុទយា វិតក្កសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សតោបិ វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ.

កថំ វិតក្កានំ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ វិតក្កានំ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ.

កថំ វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា វិតក្កនិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហានិរោធា វិតក្កនិរោធោតិ…បេ… កម្មនិរោធា វិតក្កនិរោធោតិ…បេ… សញ្ញានិរោធា វិតក្កនិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សតោបិ វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិទិតា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

១៦៨. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ, គោចរញ្ច បជានាតិ, សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតិ…បេ… មគ្គំ សមោធានេតិ, ធម្មេ សមោធានេតិ, គោចរញ្ច បជានាតិ, សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតិ.

ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតីតិ កថំ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ? អធិមោក្ខដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ, បគ្គហដ្ឋេន វីរិយិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ, ទស្សនដ្ឋេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមានិ ឥន្ទ្រិយានិ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតី’’តិ.

គោចរញ្ច បជានាតីតិ យំ តស្ស អារម្មណំ, តំ តស្ស គោចរំ. យំ តស្ស គោចរំ, តំ តស្ស អារម្មណំ. បជានាតីតិ បុគ្គលោ. បជាននា បញ្ញា.

សមន្តិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ សមំ, ចិត្តស្ស អវិក្ខេបោ សមំ, ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានំ សមំ, ចិត្តស្ស វោទានំ សមំ. អត្ថោតិ អនវជ្ជដ្ឋោ និក្កិលេសដ្ឋោ វោទានដ្ឋោ បរមដ្ឋោ. បដិវិជ្ឈតីតិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស អវិក្ខេបដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស វោទានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

ពលានិ សមោធានេតីតិ កថំ ពលានិ សមោធានេតិ? អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយដ្ឋេន សទ្ធាពលំ សមោធានេតិ, កោសជ្ជេ អកម្បិយដ្ឋេន វីរិយពលំ សមោធានេតិ, បមាទេ អកម្បិយដ្ឋេន សតិពលំ សមោធានេតិ, ឧទ្ធច្ចេ អកម្បិយដ្ឋេន សមាធិពលំ សមោធានេតិ, អវិជ្ជាយ អកម្បិយដ្ឋេន បញ្ញាពលំ សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមានិ ពលានិ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ពលានិ សមោធានេតីតិ. គោចរញ្ច បជានាតីតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតីតិ កថំ ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតិ? ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, បវិចយដ្ឋេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, បគ្គហដ្ឋេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, ផរណដ្ឋេន បីតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, ឧបសមដ្ឋេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, បដិសង្ខានដ្ឋេន ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមេ ពោជ្ឈង្គេ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតី’’តិ. គោចរញ្ច បជានាតីតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

មគ្គំ សមោធានេតីតិ កថំ មគ្គំ សមោធានេតិ? ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិំ សមោធានេតិ, អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បំ សមោធានេតិ, បរិគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាចំ សមោធានេតិ, សមុដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាកម្មន្តំ សមោធានេតិ, វោទានដ្ឋេន សម្មាអាជីវំ សមោធានេតិ, បគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាយាមំ សមោធានេតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាសតិំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិំ សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមំ មគ្គំ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘មគ្គំ សមោធានេតី’’តិ. គោចរញ្ច បជានាតីតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

ធម្មេ សមោធានេតីតិ កថំ ធម្មេ សមោធានេតិ? អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ, អកម្បិយដ្ឋេន ពលានិ សមោធានេតិ, និយ្យានដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតិ, ហេតុដ្ឋេន មគ្គំ សមោធានេតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិបដ្ឋានំ សមោធានេតិ, បទហនដ្ឋេន សម្មប្បធានំ សមោធានេតិ, ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិបាទំ សមោធានេតិ តថដ្ឋេន សច្ចំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមថំ សមោធានេតិ, អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនំ សមោធានេតិ, ឯករសដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ សមោធានេតិ, អនតិវត្តនដ្ឋេន យុគនទ្ធំ សមោធានេតិ, សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិំ សមោធានេតិ, ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិំ សមោធានេតិ, វិមុត្តដ្ឋេន វិមោក្ខំ សមោធានេតិ, បដិវេធដ្ឋេន វិជ្ជំ សមោធានេតិ, បរិច្ចាគដ្ឋេន វិមុត្តិំ សមោធានេតិ, សមុច្ឆេទដ្ឋេន ខយេ ញាណំ សមោធានេតិ, បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋេន អនុប្បាទេ ញាណំ សមោធានេតិ, ឆន្ទំ មូលដ្ឋេន សមោធានេតិ, មនសិការំ សមុដ្ឋានដ្ឋេន សមោធានេតិ, ផស្សំ សមោធានដ្ឋេន សមោធានេតិ, វេទនំ សមោសរណដ្ឋេន សមោធានេតិ, សមាធិំ បមុខដ្ឋេន សមោធានេតិ, សតិំ អាធិបតេយ្យដ្ឋេន សមោធានេតិ, បញ្ញំ តតុត្តរដ្ឋេន សមោធានេតិ, វិមុត្តិំ សារដ្ឋេន សមោធានេតិ, អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមេ ធម្មេ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មេ សមោធានេតី’’តិ.

គោចរញ្ច បជានាតីតិ យំ តស្ស អារម្មណំ, តំ តស្ស គោចរំ. យំ តស្ស គោចរំ, តំ តស្ស អារម្មណំ បជានាតីតិ បុគ្គលោ. បជាននា បញ្ញា. សមន្តិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ សមំ, ចិត្តស្ស អវិក្ខេបោ សមំ, ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានំ សមំ, ចិត្តស្ស វោទានំ សមំ. អត្ថោតិ អនវជ្ជដ្ឋោ និក្កិលេសដ្ឋោ វោទានដ្ឋោ បរមដ្ឋោ. បដិវិជ្ឈតីតិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស អវិក្ខេបដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស វោទានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៦៩. កថំ រស្សំ អស្សសន្តោ ‘‘រស្សំ អស្សសាមី’’តិ បជានាតិ, រស្សំ បស្សសន្តោ ‘‘រស្សំ បស្សសាមី’’តិ បជានាតិ? រស្សំ អស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិ, រស្សំ បស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ បស្សសតិ, រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ បស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ បស្សសតិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ. បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិ, បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ បស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ បស្សសតិ, បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ រស្សា អស្សាសបស្សាសា ចិត្តំ វិវត្តតិ, ឧបេក្ខា សណ្ឋាតិ. ឥមេហិ នវហាការេហិ រស្សា អស្សាសបស្សាសា កាយោ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ កាយំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. រស្សំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ… រស្សំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧០. កថំ ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កាយោតិ ទ្វេ កាយា – នាមកាយោ ច រូបកាយោ ច. កតមោ នាមកាយោ? វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា, ផស្សោ, មនសិការោ, នាមញ្ច នាមកាយោ ច, យេ ច វុច្ចន្តិ ចិត្តសង្ខារា – អយំ នាមកាយោ. កតមោ រូបកាយោ? ចត្តារោ ច មហាភូតា, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបំ, អស្សាសោ ច បស្សាសោ ច, និមិត្តញ្ច ឧបនិពន្ធនា, យេ ច វុច្ចន្តិ កាយសង្ខារា – អយំ រូបកាយោ.

កថំ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. រស្សំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. រស្សំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ.

អាវជ្ជតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បជានតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បស្សតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បច្ចវេក្ខតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបយតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, ចិត្តំ សមាទហតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បញ្ញាយ បជានតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បហាតព្ពំ បជហតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, ភាវេតព្ពំ ភាវយតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ឯវំ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសា កាយោ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ. សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ កាយំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា.

សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ [អស្សាសបស្សាសា (ស្យា.)] សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិ, ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. យោ តត្ថ សំវរដ្ឋោ, អយំ អធិសីលសិក្ខា. យោ តត្ថ អវិក្ខេបដ្ឋោ, អយំ អធិចិត្តសិក្ខា. យោ តត្ថ ទស្សនដ្ឋោ, អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខតិ, ជានន្តោ សិក្ខតិ, បស្សន្តោ សិក្ខតិ, បច្ចវេក្ខន្តោ សិក្ខតិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ សិក្ខតិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ សិក្ខតិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ សិក្ខតិ, សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ សិក្ខតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ សិក្ខតិ, បញ្ញាយ បជានន្តោ សិក្ខតិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ សិក្ខតិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ សិក្ខតិ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ សិក្ខតិ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ សិក្ខតិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខតិ.

សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ… សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧១. កថំ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ កាយសង្ខារោ? ទីឃំ អស្សាសា កាយិកា. ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា កាយសង្ខារា. តេ កាយសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. ទីឃំ បស្សាសា កាយិកា. ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា កាយសង្ខារា. តេ កាយសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. រស្សំ អស្សាសា រស្សំ បស្សាសា. សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសា សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សាសា កាយិកា. ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា កាយសង្ខារា. តេ កាយសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ.

យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ យា កាយស្ស អានមនា វិនមនា សន្នមនា បណមនា ឥញ្ជនា ផន្ទនា ចលនា បកម្បនា – បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ. យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ យា កាយស្ស ន អានមនា ន វិនមនា ន សន្នមនា ន បណមនា អនិញ្ជនា អផន្ទនា អចលនា អកម្បនា សន្តំ សុខុមំ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ.

ឥតិ កិរ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ឯវំ សន្តេ វាតូបលទ្ធិយា ច បភាវនា ន ហោតិ, អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនា ន ហោតិ, អានាបានស្សតិយា ច បភាវនា ន ហោតិ, អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច បភាវនា ន ហោតិ; ន ច នំ តំ សមាបត្តិំ បណ្ឌិតា សមាបជ្ជន្តិបិ វុដ្ឋហន្តិបិ.

ឥតិ កិរ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ឯវំ សន្តេ វាតូបលទ្ធិយា ច បភាវនា ហោតិ, អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនា ហោតិ, អានាបានស្សតិយា ច បភាវនា ហោតិ. អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច បភាវនា ហោតិ; តញ្ច នំ សមាបត្តិំ បណ្ឌិតា សមាបជ្ជន្តិបិ វុដ្ឋហន្តិបិ. យថា កថំ វិយ? សេយ្យថាបិ កំសេ អាកោដិតេ បឋមំ ឱឡារិកា សទ្ទា បវត្តន្តិ. ឱឡារិកានំ សទ្ទានំ និមិត្តំ សុគ្គហិតត្តា សុមនសិកតត្តា សូបធារិតត្តា និរុទ្ធេបិ ឱឡារិកេ សទ្ទេ, អថ បច្ឆា សុខុមកា សទ្ទា បវត្តន្តិ. សុខុមកានំ សទ្ទានំ និមិត្តំ សុគ្គហិតត្តា សុមនសិកតត្តា សូបធារិតត្តា និរុទ្ធេបិ សុខុមកេ សទ្ទេ, អថ បច្ឆា សុខុមសទ្ទនិមិត្តារម្មណតាបិ ចិត្តំ បវត្តតិ. ឯវមេវំ បឋមំ ឱឡារិកា អស្សាសបស្សាសា បវត្តន្តិ; ឱឡារិកានំ អស្សាសបស្សាសានំ និមិត្តំ សុគ្គហិតត្តា សុមនសិកតត្តា សូបធារិតត្តា និរុទ្ធេបិ ឱឡារិកេ អស្សាសបស្សាសេ, អថ បច្ឆា សុខុមកា អស្សាសបស្សាសា បវត្តន្តិ. សុខុមកានំ អស្សាសបស្សាសានំ និមិត្តំ សុគ្គហិតត្តា សុមនសិកតត្តា សូបធារិតត្តា និរុទ្ធេបិ សុខុមកេ អស្សាសបស្សាសេ, អថ បច្ឆា សុខុមកអស្សាសបស្សាសានំ និមិត្តារម្មណតាបិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ.

ឯវំ សន្តេ វាតូបលទ្ធិយា ច បភាវនា ហោតិ, អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនា ហោតិ, អានាបានស្សតិយា ច បភាវនា ហោតិ, អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច បភាវនា ហោតិ; តញ្ច នំ សមាបត្តិំ បណ្ឌិតា សមាបជ្ជន្តិបិ វុដ្ឋហន្តិបិ. បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសា កាយោ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ កាយំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ, អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិ, ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. យោ តត្ថ សំវរដ្ឋោ, អយំ អធិសីលសិក្ខា; យោ តត្ថ អវិក្ខេបដ្ឋោ, អយំ អធិចិត្តសិក្ខា; យោ តត្ថ ទស្សនដ្ឋោ អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខតិ, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ… បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានិ, អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ, ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ កាយេ កាយានុបស្សនាយ.

ភាណវារោ.

ទុតិយចតុក្កនិទ្ទេសោ

១៧២. កថំ ‘‘បីតិបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ ‘‘បីតិបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមា បីតិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ បីតិ បាមោជ្ជំ. យា បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា. ចិត្តស្ស ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ បីតិ បាមោជ្ជំ…បេ… រស្សំ អស្សាសវសេន, រស្សំ បស្សាសវសេន, សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសវសេន, សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សាសវសេន, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសវសេន, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ បីតិ បាមោជ្ជំ. យា បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ បីតិ.

កថំ សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ? ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ. រស្សំ អស្សាសវសេន…បេ… រស្សំ បស្សាសវសេន… សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសវសេន… សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សាសវសេន… បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសវសេន… បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ. អាវជ្ជតោ សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ, ជានតោ…បេ… បស្សតោ… បច្ចវេក្ខតោ… ចិត្តំ អធិដ្ឋហតោ… សទ្ធាយ អធិមុច្ចតោ… វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ… សតិំ ឧបដ្ឋាបយតោ… ចិត្តំ សមាទហតោ… បញ្ញាយ បជានតោ… អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានតោ… បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានតោ… បហាតព្ពំ បជហតោ… ភាវេតព្ពំ ភាវយតោ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ. ឯវំ សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ.

បីតិបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន វេទនា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. វេទនា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. បីតិបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… បីតិបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៣. កថំ ‘‘សុខបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘សុខបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? សុខន្តិ ទ្វេ សុខានិ – កាយិកញ្ច សុខំ, ចេតសិកញ្ច សុខំ. កតមំ កាយិកំ សុខំ? យំ កាយិកំ សាតំ កាយិកំ សុខំ, កាយសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ, កាយសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ កាយិកំ សុខំ. កតមំ ចេតសិកំ សុខំ? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ, ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ, ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ ចេតសិកំ សុខំ.

កថំ តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ឯវំ តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ. សុខបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន វេទនា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. វេទនា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. សុខបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… សុខបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៤. កថំ ‘‘ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ ចិត្តសង្ខារោ? ទីឃំ អស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា. ទីឃំ បស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា…បេ… សុខបដិសំវេទី អស្សាសវសេន… សុខបដិសំវេទី បស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា – អយំ ចិត្តសង្ខារោ.

កថំ តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ឯវំ តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន វេទនា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ វេទនា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេ ញាណេន តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៥. កថំ ‘‘បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ ចិត្តសង្ខារោ? ទីឃំ អស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា. តេ ចិត្តសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា. តេ ចិត្តសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សាសវសេន… ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា. តេ ចិត្តសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសវសេន វេទនា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. វេទនា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានិ អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាយ.

តតិយចតុក្កនិទ្ទេសោ

១៧៦. កថំ ‘‘ចិត្តបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ចិត្តបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមំ តំ ចិត្តំ? ទីឃំ អស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ. យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុ. ទីឃំ បស្សាសវសេន …បេ… បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សាសវសេន… បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ បស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ. យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មានយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ ចិត្តំ.

កថំ តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ. ឯវំ តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ. ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៧. កថំ ‘‘អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ, ‘‘អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ. យា ចិត្តស្ស អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា. ចិត្តស្ស ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ. យា ចិត្តស្ស អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា ចិត្តស្ស…បេ… ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសវសេន… ចិត្តបដិសំវេទី បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ. យា ចិត្តស្ស អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ. អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតីតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៨. កថំ ‘‘សមាទហំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘សមាទហំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ សមាធិ [កតមញ្ច សមាធិន្ទិយំ (ស្យា.)]? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ, យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ [អធិដ្ដិតិ (ស្យា.)] អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា [អវិសាហតមានសតា (ស្យា. ក.)] សមថោ សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពលំ សម្មាសមាធិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ…បេ… សមាទហំ ចិត្តំ អស្សាសវសេន…បេ… សមាទហំ ចិត្តំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា សមថោ សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពលំ សម្មាសមាធិ – អយំ សមាធិ. សមាទហំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. សមាទហំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… សមាទហំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៩. កថំ ‘‘វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘វិមោចយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? ‘‘រាគតោ វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘រាគតោ វិមោចយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘ទោសតោ វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ទោសតោ វិមោចយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘មោហតោ វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ…បេ… មានតោ វិមោចយំ ចិត្តំ… ទិដ្ឋិយា វិមោចយំ ចិត្តំ… វិចិកិច្ឆាយ វិមោចយំ ចិត្តំ… ថិនតោ វិមោចយំ ចិត្តំ… ឧទ្ធច្ចតោ វិមោចយំ ចិត្តំ… អហិរិកតោ វិមោចយំ ចិត្តំ… ‘‘អនោត្តប្បតោ វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘អនោត្តប្បតោ វិមោចយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ សតិ…បេ….

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ …បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានិ អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាយ.

ចតុត្ថចតុក្កនិទ្ទេសោ

១៨០. កថំ ‘‘អនិច្ចានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘អនិច្ចានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? អនិច្ចន្តិ កិំ អនិច្ចំ? បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា. កេនដ្ឋេន អនិច្ចា? ឧប្បាទវយដ្ឋេន អនិច្ចា. បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយំ បស្សន្តោ កតិ លក្ខណានិ បស្សតិ, វយំ បស្សន្តោ កតិ លក្ខណានិ បស្សតិ, ឧទយព្ពយំ បស្សន្តោ កតិ លក្ខណានិ បស្សតិ? បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតិ, វយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតិ. បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ញាស លក្ខណានិ បស្សតិ.

‘‘រូបេ អនិច្ចានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘រូបេ អនិច្ចានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ… ចក្ខុស្មិំ…បេ… ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. អនិច្ចានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ធម្មា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ធម្មា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. អនិច្ចានុបស្សី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… អនិច្ចានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

កថំ ‘‘វិរាគានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘វិរាគានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? រូបេ អាទីនវំ ទិស្វា រូបវិរាគេ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ. ‘‘រូបេ វិរាគានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘រូបេ វិរាគានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ… ចក្ខុស្មិំ…បេ… ជរាមរណេ អាទីនវំ ទិស្វា ជរាមរណវិរាគេ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ. ‘‘ជរាមរណេ វិរាគានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ជរាមរណេ វិរាគានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. វិរាគានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ធម្មា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ធម្មា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. វិរាគានុបស្សី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… វិរាគានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

កថំ ‘‘និរោធានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘និរោធានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? រូបេ អាទីនវំ ទិស្វា រូបនិរោធេ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ. ‘‘រូបេ និរោធានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘រូបេ និរោធានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. វេទនាយ…បេ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ… ចក្ខុស្មិំ…បេ… ជរាមរណេ អាទីនវំ ទិស្វា ជរាមរណនិរោធេ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ. ‘‘ជរាមរណេ និរោធានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ជរាមរណេ និរោធានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ.

១៨១. កតិហាការេហិ អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ? កតិហាការេហិ អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ? បញ្ចហាការេហិ អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ. អដ្ឋហាការេហិ អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ.

កតមេហិ បញ្ចហាការេហិ អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ? អនិច្ចដ្ឋេន អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ, ទុក្ខដ្ឋេន អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ, អនត្តដ្ឋេន អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ, សន្តាបដ្ឋេន អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ, វិបរិណាមដ្ឋេន អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ – ឥមេហិ បញ្ចហាការេហិ អវិជ្ជាយ អាទីនវោ ហោតិ.

កតមេហិ អដ្ឋហាការេហិ អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ? និទាននិរោធេន អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ, សមុទយនិរោធេន អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ, ជាតិនិរោធេន អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ, បភវនិរោធេន [អាហារនិរោធេន (ស្យា.)] អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ, ហេតុនិរោធេន អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ, បច្ចយនិរោធេន អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ, ញាណុប្បាទេន អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ, និរោធុបដ្ឋានេន អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ – ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ. ឥមេហិ បញ្ចហាការេហិ អវិជ្ជាយ អាទីនវំ ទិស្វា – ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ អវិជ្ជានិរោធេ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ. ‘‘អវិជ្ជាយ និរោធានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘អវិជ្ជាយ និរោធានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ.

កតិហាការេហិ សង្ខារេសុ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិ…បេ… កតិហាការេហិ វិញ្ញាណេ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ វិញ្ញាណំ និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ នាមរូបេ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ នាមរូបំ និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ សឡាយតនេ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ សឡាយតនំ និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ ផស្សេ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ ផស្សោ និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ វេទនាយ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ វេទនា និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ តណ្ហាយ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ តណ្ហា និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ ឧបាទានេ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ ឧបាទានំ និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ ភវេ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ ភវោ និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ ជាតិយា អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ ជាតិ និរុជ្ឈតិ… កតិហាការេហិ ជរាមរណេ អាទីនវោ ហោតិ, កតិហាការេហិ ជរាមរណំ និរុជ្ឈតិ? បញ្ចហាការេហិ ជរាមរណេ អាទីនវោ ហោតិ, អដ្ឋហាការេហិ ជរាមរណំ និរុជ្ឈតិ.

កតមេហិ បញ្ចហាការេហិ ជរាមរណេ អាទីនវោ ហោតិ? អនិច្ចដ្ឋេន ជរាមរណេ អាទីនវោ ហោតិ, ទុក្ខដ្ឋេន…បេ… អនត្តដ្ឋេន…បេ… សន្តាបដ្ឋេន…បេ… វិបរិណាមដ្ឋេន ជរាមរណេ អាទីនវោ ហោតិ – ឥមេហិ បញ្ចហាការេហិ ជរាមរណេ អាទីនវោ ហោតិ.

កតមេហិ អដ្ឋហាការេហិ ជរាមរណំ និរុជ្ឈតិ? និទាននិរោធេន ជរាមរណំ និរុជ្ឈតិ, សមុទយនិរោធេន…បេ… ជាតិនិរោធេន…បេ… បភវនិរោធេន [ភវនិរោធេន (ស្យា.)] … ហេតុនិរោធេន… បច្ចយនិរោធេន… ញាណុប្បាទេន…បេ… និរោធុបដ្ឋានេន ជរាមរណំ និរុជ្ឈតិ – ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ ជរាមរណំ និរុជ្ឈតិ. ឥមេហិ បញ្ចហាការេហិ ជរាមរណេ អាទីនវំ ទិស្វា ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ ជរាមរណនិរោធេ ឆន្ទជាតោ ហោតិ សទ្ធាធិមុត្តោ, ចិត្តញ្ចស្ស ស្វាធិដ្ឋិតំ. ‘‘ជរាមរណេ និរោធានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ជរាមរណេ និរោធានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. និរោធានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ធម្មា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ធម្មា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. និរោធានុបស្សី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… និរោធានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៨២. កថំ ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? បដិនិស្សគ្គាតិ ទ្វេ បដិនិស្សគ្គា – បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ច. រូបំ បរិច្ចជតីតិ – បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ. រូបនិរោធេ និព្ពានេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ – បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ. ‘‘រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. វេទនំ…បេ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ បរិច្ចជតីតិ – បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ. ជរាមរណនិរោធេ និព្ពានេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ – បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ. ‘‘ជរាមរណេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ជរាមរណេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ធម្មា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ធម្មា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ…បេ… បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ…បេ… បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតិ. ឯវំ តេ ធម្មេ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិ, ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. យោ តត្ថ សំវរដ្ឋោ, អយំ អធិសីលសិក្ខា; យោ តត្ថ អវិក្ខេបដ្ឋោ, អយំ អធិចិត្តសិក្ខា; យោ តត្ថ ទស្សនដ្ឋោ, អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា – ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខតិ ជានន្តោ សិក្ខតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខតិ.

បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ …បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ គោចរញ្ច បជានាតិ សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតិ; ពលានិ សមោធានេតិ… ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតិ… មគ្គំ សមោធានេតិ… ធម្មេ សមោធានេតិ គោចរញ្ច បជានាតិ សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតិ.

ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតីតិ កថំ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ? អធិមោក្ខដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

អដ្ឋ អនុបស្សនេ ញាណានិ អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាយ. ឥមានិ ពាត្តិំស សតោការិស្ស ញាណានិ.

សតោការិញាណនិទ្ទេសោ បញ្ចមោ.