៣. អានាបានស្សតិកថា

១. គណនវារ

១៥២. សោឡសវត្ថុកំ អានាបានស្សតិសមាធិំ [អានាបានសតិសមាធិំ (សី. អដ្ឋ.)] ភាវយតោ សមាធិកានិ ទ្វេ ញាណសតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ – អដ្ឋ បរិបន្ថេ [បរិពន្ធេ (ក.)] ញាណានិ, អដ្ឋ ច ឧបការេ ញាណានិ, អដ្ឋារស ឧបក្កិលេសេ ញាណានិ, តេរស វោទានេ ញាណានិ, ពាត្តិំស សតោការិស្ស [សតោការីសុ (ស្យា.)] ញាណានិ, ចតុវីសតិ សមាធិវសេន ញាណានិ, ទ្វេសត្តតិ វិបស្សនាវសេន ញាណានិ, អដ្ឋ និព្ពិទាញាណានិ, អដ្ឋ និព្ពិទានុលោមញាណានិ, អដ្ឋ និព្ពិទាបដិប្បស្សទ្ធិញាណានិ, ឯកវីសតិ វិមុត្តិសុខេ ញាណានិ.

កតមានិ អដ្ឋ បរិបន្ថេ ញាណានិ, អដ្ឋ ច ឧបការេ ញាណានិ? កាមច្ឆន្ទោ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ, នេក្ខម្មំ សមាធិស្ស ឧបការំ. ព្យាបាទោ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ, អព្យាបាទោ សមាធិស្ស ឧបការំ. ថិនមិទ្ធំ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ, អាលោកសញ្ញា សមាធិស្ស ឧបការំ. ឧទ្ធច្ចំ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ, អវិក្ខេបោ សមាធិស្ស ឧបការំ. វិចិកិច្ឆា សមាធិស្ស បរិបន្ថោ, ធម្មវវត្ថានំ សមាធិស្ស ឧបការំ. អវិជ្ជា សមាធិស្ស បរិបន្ថោ, ញាណំ សមាធិស្ស ឧបការំ. អរតិ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ, បាមោជ្ជំ សមាធិស្ស ឧបការំ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា សមាធិស្ស បរិបន្ថា, សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា សមាធិស្ស ឧបការា. ឥមានិ អដ្ឋ បរិបន្ថេ ញាណានិ, អដ្ឋ ច ឧបការេ ញាណានិ.

គណនវារោ បឋមោ.

២. សោឡសញាណនិទ្ទេសោ

១៥៣. ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហិ ឧទុចិត្តំ ចិត្តំ សមុទុចិតំ ចិត្តំ ឯកត្តេ សន្តិដ្ឋតិ, នីវរណេហិ វិសុជ្ឈតិ. កតមេ តេ ឯកត្តា? នេក្ខម្មំ ឯកត្តំ, អព្យាបាទោ ឯកត្តំ, អាលោកសញ្ញា ឯកត្តំ, អវិក្ខេបោ ឯកត្តំ, ធម្មវវត្ថានំ ឯកត្តំ, ញាណំ ឯកត្តំ, បាមោជ្ជំ ឯកត្តំ, សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា ឯកត្តា.

នីវរណាតិ, កតមេ តេ នីវរណា? កាមច្ឆន្ទោ នីវរណំ, ព្យាបាទោ នីវរណំ, ថិនមិទ្ធំ នីវរណំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ នីវរណំ, វិចិកិច្ឆា នីវរណំ, អវិជ្ជា នីវរណំ, អរតិ នីវរណំ, សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា នីវរណា.

នីវរណាតិ, កេនដ្ឋេន នីវរណា? និយ្យានាវរណដ្ឋេន នីវរណា. កតមេ តេ និយ្យានា? នេក្ខម្មំ អរិយានំ និយ្យានំ. តេន ច នេក្ខម្មេន អរិយា និយ្យន្តិ. កាមច្ឆន្ទោ និយ្យានាវរណំ. តេន ច កាមច្ឆន្ទេន និវុតត្តា នេក្ខម្មំ អរិយានំ និយ្យានំ នប្បជានាតីតិ – កាមច្ឆន្ទោ និយ្យានាវរណំ. អព្យាបាទោ អរិយានំ និយ្យានំ. តេន ច អព្យាបាទេន អរិយា និយ្យន្តិ. ព្យាបាទោ និយ្យានាវរណំ. តេន ច ព្យាបាទេន និវុតត្តា អព្យាបាទំ អរិយានំ និយ្យានំ នប្បជានាតីតិ – ព្យាបាទោ និយ្យានាវរណំ. អាលោកសញ្ញា អរិយានំ និយ្យានំ. តាយ ច អាលោកសញ្ញាយ អរិយា និយ្យន្តិ. ថិនមិទ្ធំ និយ្យានាវរណំ. តេន ច ថិនមិទ្ធេន និវុតត្តា អាលោកសញ្ញំ អរិយានំ និយ្យានំ នប្បជានាតីតិ – ថិនមិទ្ធំ និយ្យានាវរណំ. អវិក្ខេបោ អរិយានំ និយ្យានំ. តេន ច អវិក្ខេបេន អរិយា និយ្យន្តិ. ឧទ្ធច្ចំ និយ្យានាវរណំ. តេន ច ឧទ្ធច្ចេន និវុតត្តា អវិក្ខេបំ អរិយានំ និយ្យានំ នប្បជានាតីតិ – ឧទ្ធច្ចំ និយ្យានាវរណំ. ធម្មវវត្ថានំ អរិយានំ និយ្យានំ. តេន ច ធម្មវវត្ថានេន អរិយា និយ្យន្តិ. វិចិកិច្ឆា និយ្យានាវរណំ. តាយ ច វិចិកិច្ឆាយ និវុតត្តា ធម្មវវត្ថានំ អរិយានំ និយ្យានំ នប្បជានាតីតិ – វិចិកិច្ឆា និយ្យានាវរណំ. ញាណំ អរិយានំ និយ្យានំ. តេន ច ញាណេន អរិយា និយ្យន្តិ. អវិជ្ជា និយ្យានាវរណំ. តាយ ច អវិជ្ជាយ និវុតត្តា ញាណំ អរិយានំ និយ្យានំ នប្បជានាតីតិ – អវិជ្ជា និយ្យានាវរណំ. បាមោជ្ជំ អរិយានំ និយ្យានំ. តេន ច បាមោជ្ជេន អរិយា និយ្យន្តិ. អរតិ និយ្យានាវរណំ. តាយ ច អរតិយា និវុតត្តា បាមោជ្ជំ អរិយានំ និយ្យានំ នប្បជានាតីតិ – អរតិ និយ្យានាវរណំ. សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា អរិយានំ និយ្យានំ. តេហិ ច កុសលេហិ ធម្មេហិ អរិយា និយ្យន្តិ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា និយ្យានាវរណា. តេហិ ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ និវុតត្តា កុសលេ ធម្មេ អរិយានំ និយ្យានំ នប្បជានាតីតិ – សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា និយ្យានាវរណា. ឥមេហិ ច បន នីវរណេហិ វិសុទ្ធចិត្តស្ស សោឡសវត្ថុកំ អានាបានស្សតិសមាធិំ ភាវយតោ ខណិកសមោធានា.

សោឡសញាណនិទ្ទេសោ ទុតិយោ.

៣. ឧបក្កិលេសញាណនិទ្ទេសោ

បឋមច្ឆក្កំ

១៥៤. ឥមេហិ ច បន នីវរណេហិ វិសុទ្ធចិត្តស្ស សោឡសវត្ថុកំ អានាបានស្សតិសមាធិំ ភាវយតោ ខណិកសមោធានា កតមេ អដ្ឋារស ឧបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ? អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ អជ្ឈត្តវិក្ខេបគតំ ចិត្តំ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ ពហិទ្ធាវិក្ខេបគតំ ចិត្តំ សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. អស្សាសបដិកង្ខនា និកន្តិ តណ្ហាចរិយា សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសបដិកង្ខនា និកន្តិ តណ្ហាចរិយា សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. អស្សាសេនាភិតុន្នស្ស បស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆនា សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសេនាភិតុន្នស្ស អស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆនា សមាធិស្ស បរិបន្ថោ.

អនុគច្ឆនា ច អស្សាសំ, បស្សាសំ អនុគច្ឆនា;

សតិ អជ្ឈត្តវិក្ខេបា, កង្ខនា ពហិទ្ធាវិក្ខេបបត្ថនា [វិក្ខេបបន្ថនា (ស្យា.)].

អស្សាសេនាភិតុន្នស្ស, បស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆនា;

បស្សាសេនាភិតុន្នស្ស, អស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆនា.

ឆ ឯតេ ឧបក្កិលេសា, អានាបានស្សតិសមាធិស្ស;

យេហិ វិក្ខិប្បមានស្ស [វិកម្បមានស្ស (ស្យា.)], នោ ច ចិត្តំ វិមុច្ចតិ;

វិមោក្ខំ អប្បជានន្តា, តេ ហោន្តិ បរបត្តិយាតិ.

ទុតិយច្ឆក្កំ

១៥៥. និមិត្តំ អាវជ្ជតោ អស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បតិ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. អស្សាសំ អាវជ្ជតោ និមិត្តេ ចិត្តំ វិកម្បតិ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. និមិត្តំ អាវជ្ជតោ បស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បតិ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសំ អាវជ្ជតោ និមិត្តេ ចិត្តំ វិកម្បតិ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. អស្សាសំ អាវជ្ជតោ បស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បតិ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. បស្សាសំ អាវជ្ជតោ អស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បតិ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ.

និមិត្តំ អាវជ្ជមានស្ស, អស្សាសេ វិក្ខិបតេ មនោ;

អស្សាសំ អាវជ្ជមានស្ស, និមិត្តេ ចិត្តំ វិកម្បតិ.

និមិត្តំ អាវជ្ជមានស្ស, បស្សាសេ វិក្ខិបតេ មនោ;

បស្សាសំ អាវជ្ជមានស្ស, និមិត្តេ ចិត្តំ វិកម្បតិ.

អស្សាសំ អាវជ្ជមានស្ស, បស្សាសេ វិក្ខិបតេ មនោ;

បស្សាសំ អាវជ្ជមានស្ស, អស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បតិ.

ឆ ឯតេ ឧបក្កិលេសា, អានាបានស្សតិសមាធិស្ស;

យេហិ វិក្ខិប្បមានស្ស, នោ ច ចិត្តំ វិមុច្ចតិ;

វិមោក្ខំ អប្បជានន្តា, តេ ហោន្តិ បរបត្តិយាតិ.

តតិយច្ឆក្កំ

១៥៦. អតីតានុធាវនំ ចិត្តំ វិក្ខេបានុបតិតំ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. អនាគតបដិកង្ខនំ ចិត្តំ វិកម្បិតំ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. លីនំ ចិត្តំ កោសជ្ជានុបតិតំ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. អតិបគ្គហិតំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចានុបតិតំ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. អភិនតំ ចិត្តំ រាគានុបតិតំ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ. អបនតំ ចិត្តំ ព្យាបាទានុបតិតំ – សមាធិស្ស បរិបន្ថោ.

អតីតានុធាវនំ ចិត្តំ, អនាគតបដិកង្ខនំ លីនំ;

អតិបគ្គហិតំ អភិនតំ, អបនតំ ចិត្តំ ន សមាធិយតិ.

ឆ ឯតេ ឧបក្កិលេសា, អានាបានស្សតិសមាធិស្ស;

យេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋសង្កប្បោ, អធិចិត្តំ នប្បជានាតីតិ.

១៥៧. អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ អជ្ឈត្តំ វិក្ខេបគតេន ចិត្តេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ ពហិទ្ធាវិក្ខេបគតេន ចិត្តេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អស្សាសបដិកង្ខនាយ និកន្តិយា តណ្ហាចរិយាយ កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. បស្សាសបដិកង្ខនាយ និកន្តិយា តណ្ហាចរិយាយ កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អស្សាសេនាភិតុន្នស្ស បស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆិតត្តា កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. បស្សាសេនាភិតុន្នស្ស អស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆិតត្តា កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. និមិត្តំ អាវជ្ជតោ អស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បិតត្តា កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អស្សាសំ អាវជ្ជតោ និមិត្តេ ចិត្តំ វិកម្បិតត្តា កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. និមិត្តំ អាវជ្ជតោ បស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បិតត្តា កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. បស្សាសំ អាវជ្ជតោ និមិត្តេ ចិត្តំ វិកម្បិតត្តា កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អស្សាសំ អាវជ្ជតោ បស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បិតត្តា កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. បស្សាសំ អាវជ្ជតោ អស្សាសេ ចិត្តំ វិកម្បិតត្តា កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អតីតានុធាវនេន ចិត្តេន វិក្ខេបានុបតិតេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អនាគតបដិកង្ខនេន ចិត្តេន វិកម្បិតេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. លីនេន ចិត្តេន កោសជ្ជានុបតិតេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អតិបគ្គហិតេន ចិត្តេន ឧទ្ធច្ចានុបតិតេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អភិនតេន ចិត្តេន រាគានុបតិតេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច. អបនតេន ចិត្តេន ព្យាបាទានុបតិតេន កាយោបិ ចិត្តម្បិ សារទ្ធា ច ហោន្តិ ឥញ្ជិតា ច ផន្ទិតា ច.

អានាបានស្សតិ យស្ស, បរិបុណ្ណា អភាវិតា;

កាយោបិ ឥញ្ជិតោ ហោតិ, ចិត្តម្បិ ហោតិ ឥញ្ជិតំ;

កាយោបិ ផន្ទិតោ ហោតិ, ចិត្តម្បិ ហោតិ ផន្ទិតំ.

អានាបានស្សតិ យស្ស, បរិបុណ្ណា សុភាវិតា;

កាយោបិ អនិញ្ជិតោ ហោតិ, ចិត្តម្បិ ហោតិ អនិញ្ជិតំ;

កាយោបិ អផន្ទិតោ ហោតិ, ចិត្តម្បិ ហោតិ អផន្ទិតន្តិ.

ឥមេហិ ច បន នីវរណេហិ វិសុទ្ធចិត្តស្ស សោឡសវត្ថុកំ អានាបានស្សតិសមាធិំ ភាវយតោ ខណិកសមោធានា ឥមេ អដ្ឋារស ឧបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ.

ឧបក្កិលេសញាណនិទ្ទេសោ តតិយោ.

៤. វោទានញាណនិទ្ទេសោ

១៥៨. កតមានិ តេរស វោទានេ ញាណានិ? អតីតានុធាវនំ ចិត្តំ វិក្ខេបានុបតិតំ; តំ វិវជ្ជយិត្វា ឯកដ្ឋានេ សមាទហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. អនាគតបដិកង្ខនំ ចិត្តំ វិកម្បិតំ; តំ វិវជ្ជយិត្វា តត្ថេវ អធិមោចេតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. លីនំ ចិត្តំ កោសជ្ជានុបតិតំ; តំ បគ្គណ្ហិត្វា កោសជ្ជំ បជហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. អតិបគ្គហិតំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចានុបតិតំ; តំ វិនិគ្គណ្ហិត្វា ឧទ្ធច្ចំ បជហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. អភិនតំ ចិត្តំ រាគានុបតិតំ; តំ សម្បជានោ ហុត្វា រាគំ បជហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. អបនតំ ចិត្តំ ព្យាបាទានុបតិតំ; តំ សម្បជានោ ហុត្វា ព្យាបាទំ បជហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. ឥមេហិ ឆហិ ឋានេហិ បរិសុទ្ធំ ចិត្តំ បរិយោទាតំ ឯកត្តគតំ ហោតិ.

កតមេ តេ ឯកត្តា? ទានវោសគ្គុបដ្ឋានេកត្តំ, សមថនិមិត្តុបដ្ឋានេកត្តំ, វយលក្ខណុបដ្ឋានេកត្តំ, និរោធុបដ្ឋានេកត្តំ. ទានវោសគ្គុបដ្ឋានេកត្តំ ចាគាធិមុត្តានំ, សមថនិមិត្តុបដ្ឋានេកត្តញ្ច អធិចិត្តមនុយុត្តានំ, វយលក្ខណុបដ្ឋានេកត្តញ្ច វិបស្សកានំ, និរោធុបដ្ឋានេកត្តញ្ច អរិយបុគ្គលានំ – ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទញ្ចេវ ហោតិ, ឧបេក្ខានុព្រូហិតញ្ច, ញាណេន ច សម្បហំសិតំ.

បឋមស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស កតិ លក្ខណានិ? អាទិស្ស តីណិ លក្ខណានិ. យោ តស្ស បរិបន្ថោ តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. យញ្ច បរិបន្ថតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, យញ្ច វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, យញ្ច បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បឋមំ ឈានំ អាទិកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ច’’.

បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ. មជ្ឈស្ស កតិ លក្ខណានិ? មជ្ឈស្ស តីណិ លក្ខណានិ. វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. យញ្ច វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ – បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ. មជ្ឈស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បឋមំ ឈានំ មជ្ឈេកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ច’’.

បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស កតិ លក្ខណានិ? បរិយោសានស្ស ចត្តារិ លក្ខណានិ. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សម្បហំសនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សម្បហំសនា, អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា. បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស ឥមានិ ចត្តារិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បឋមំ ឈានំ បរិយោសានកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ច’’. ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ វិតក្កសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ វិចារសម្បន្នញ្ច បីតិសម្បន្នញ្ច សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

ទុតិយស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? ទុតិយស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បីតិសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

តតិយស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ សុខសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នញ្ច ឧបេក្ខាសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា…បេ… វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា… អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ ឧបេក្ខាសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នំ ច…បេ… បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

អនិច្ចានុបស្សនាយ កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ វិតក្កសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ វិចារសម្បន្នញ្ច បីតិសម្បន្នញ្ច សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច. ទុក្ខានុបស្សនាយ…បេ… អនត្តានុបស្សនាយ… និព្ពិទានុបស្សនាយ… វិរាគានុបស្សនាយ… និរោធានុបស្សនាយ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ… ខយានុបស្សនាយ… វយានុបស្សនាយ… វិបរិណាមានុបស្សនាយ… អនិមិត្តានុបស្សនាយ… អប្បណិហិតានុបស្សនាយ… សុញ្ញតានុបស្សនាយ… អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ… យថាភូតញាណទស្សនាយ… អាទីនវានុបស្សនាយ… បដិសង្ខានុបស្សនាយ… វិវដ្ដនានុបស្សនាយ… បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

សោតាបត្តិមគ្គស្ស…បេ… សកទាគាមិមគ្គស្ស… អនាគាមិមគ្គស្ស… អរហត្តមគ្គស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? អរហត្តមគ្គស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ. អរហត្តមគ្គស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស កតិ លក្ខណានិ? អាទិស្ស តីណិ លក្ខណានិ. យោ តស្ស បរិបន្ថោ តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. យញ្ច បរិបន្ថតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, យញ្ច វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, យញ្ច បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ – អរហត្តមគ្គស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អរហត្តមគ្គោ អាទិកល្យាណោ ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នោ ច’’.

អរហត្តមគ្គស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ. មជ្ឈស្ស កតិ លក្ខណានិ? មជ្ឈស្ស តីណិ លក្ខណានិ. វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. យញ្ច វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អរហត្តមគ្គោ មជ្ឈេកល្យាណោ ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នោ ច’’.

អរហត្តមគ្គស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស កតិ លក្ខណានិ? បរិយោសានស្ស ចត្តារិ លក្ខណានិ. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សម្បហំសនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សម្បហំសនា, អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា. អរហត្តមគ្គស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស ឥមានិ ចត្តារិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អរហត្តមគ្គោ បរិយោសានកល្យាណោ ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នោ ច’’. ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ វិតក្កសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ វិចារសម្បន្នញ្ច បីតិសម្បន្នញ្ច សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

១៥៩. និមិត្តំ អស្សាសបស្សាសា, អនារម្មណមេកចិត្តស្ស;

អជានតោ ច តយោ ធម្មេ, ភាវនា នុបលព្ភតិ.

និមិត្តំ អស្សាសបស្សាសា, អនារម្មណមេកចិត្តស្ស;

ជានតោ ច តយោ ធម្មេ, ភាវនា ឧបលព្ភតីតិ.

កថំ ឥមេ តយោ ធម្មា ឯកចិត្តស្ស អារម្មណា ន ហោន្តិ, ន ចិមេ តយោ ធម្មា អវិទិតា ហោន្តិ, ន ច ចិត្តំ វិក្ខេបំ គច្ឆតិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ, វិសេសមធិគច្ឆតិ? សេយ្យថាបិ រុក្ខោ សមេ ភូមិភាគេ និក្ខិត្តោ. តមេនំ បុរិសោ កកចេន ឆិន្ទេយ្យ. រុក្ខេ ផុដ្ឋកកចទន្តានំ វសេន បុរិសស្ស សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ; ន អាគតេ វា គតេ វា កកចទន្តេ មនសិ ករោតិ. ន អាគតា វា គតា វា កកចទន្តា អវិទិតា ហោន្តិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ. យថា រុក្ខោ សមេ ភូមិភាគេ និក្ខិត្តោ. ឯវំ ឧបនិពន្ធនា និមិត្តំ. យថា កកចទន្តា, ឯវំ អស្សាសបស្សាសា. យថា រុក្ខេ ផុដ្ឋកកចទន្តានំ វសេន បុរិសស្ស សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ, ន អាគតេ វា គតេ វា កកចទន្តេ មនសិ ករោតិ, ន អាគតា វា គតា វា កកចទន្តា អវិទិតា ហោន្តិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ. ឯវមេវំ ភិក្ខុ នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា និសិន្នោ ហោតិ, ន អាគតេ វា គតេ វា អស្សាសបស្សាសេ មនសិ ករោតិ, ន អាគតា វា គតា វា អស្សាសបស្សាសា អវិទិតា ហោន្តិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ. វិសេសមធិគច្ឆតិ បធានញ្ច.

កតមំ បធានំ? អារទ្ធវីរិយស្ស កាយោបិ ចិត្តម្បិ កម្មនិយំ ហោតិ – ឥទំ បធានំ. កតមោ បយោគោ? អារទ្ធវីរិយស្ស ឧបក្កិលេសា បហីយន្តិ, វិតក្កា វូបសមន្តិ – អយំ បយោគោ. កតមោ វិសេសោ? អារទ្ធវីរិយស្ស សញ្ញោជនា បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ [អនុសយា ព្យាសន្តិ (ស្យា.)]. អយំ វិសេសោ. ឯវំ ឥមេ តយោ ធម្មា ឯកចិត្តស្ស អារម្មណា ន ហោន្តិ, ន ចិមេ តយោ ធម្មា អវិទិតា ហោន្តិ, ន ច ចិត្តំ វិក្ខេបំ គច្ឆតិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ, វិសេសមធិគច្ឆតិ.

១៦០. អានាបានស្សតិ យស្ស, បរិបុណ្ណា សុភាវិតា;

អនុបុព្ពំ បរិចិតា, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា;

សោ ឥមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមាតិ.

អានន្តិ អស្សាសោ, នោ បស្សាសោ. អបានន្តិ [អបានន្តិ (ក.)] បស្សាសោ, នោ អស្សាសោ. អស្សាសវសេន ឧបដ្ឋានំ សតិ, បស្សាសវសេន ឧបដ្ឋានំ សតិ.

យោ អស្សសតិ តស្សុបដ្ឋាតិ, យោ បស្សសតិ តស្សុបដ្ឋាតិ. បរិបុណ្ណាតិ បរិគ្គហដ្ឋេន បរិបុណ្ណា, បរិវារដ្ឋេន បរិបុណ្ណា, បរិបូរដ្ឋេន បរិបុណ្ណា. សុភាវិតាតិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. តស្សិមេ ចត្តារោ ភាវនដ្ឋា យានីកតា ហោន្តិ វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា.

យានីកតាតិ យត្ថ យត្ថ អាកង្ខតិ តត្ថ តត្ថ វសិប្បត្តោ ហោតិ ពលប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ. តស្ស មេ តេ ធម្មា អាវជ្ជនបដិពទ្ធា [អាវជ្ជនបដិពន្ធា (ក.) ឯវមីទិសេសុ បទេសុ] ហោន្តិ អាកង្ខបដិពទ្ធា មនសិការបដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទបដិពទ្ធា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘យានីកតា’’តិ. វត្ថុកតាតិ យស្មិំ យស្មិំ វត្ថុស្មិំ ចិត្តំ ស្វាធិដ្ឋិតំ ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ សតិ សុបដ្ឋិតា ហោតិ. យស្មិំ យស្មិំ វា បន វត្ថុស្មិំ សតិ សូបដ្ឋិតា [សុបដ្ឋិតា (ក.)] ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ ចិត្តំ ស្វាធិដ្ឋិតំ ហោតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វត្ថុកតា’’តិ. អនុដ្ឋិតាតិ វត្ថុស្មិំ យេន យេន ចិត្តំ អភិនីហរតិ តេន តេន សតិ អនុបរិវត្តតិ. យេន យេន វា បន សតិ អនុបរិវត្តតិ តេន តេន ចិត្តំ អភិនីហរតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អនុដ្ឋិតា’’តិ. បរិចិតាតិ បរិគ្គហដ្ឋេន បរិចិតា, បរិវារដ្ឋេន បរិចិតា, បរិបូរដ្ឋេន បរិចិតា. សតិយា បរិគ្គណ្ហន្តោ ជិនាតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បរិចិតា’’តិ. សុសមារទ្ធាតិ ចត្តារោ សុសមារទ្ធា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សុសមារទ្ធា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សុសមារទ្ធា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សុសមារទ្ធា, តប្បច្ចនីកានំ កិលេសានំ សុសមូហតត្តា [សុសមុហតត្តា (ក.)] សុសមារទ្ធា.

១៦១. សុសមន្តិ អត្ថិ សមំ, អត្ថិ សុសមំ. កតមំ សមំ? យេ តត្ថ ជាតា អនវជ្ជា កុសលា ពោធិបក្ខិយា – ឥទំ សមំ. កតមំ សុសមំ? យំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ អារម្មណំ និរោធោ និព្ពានំ – ឥទំ សុសមំ. ឥតិ ឥទញ្ច សមំ ឥទញ្ច សុសមំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ វិទិតំ សច្ឆិកតំ ផស្សិតំ បញ្ញាយ. អារទ្ធំ ហោតិ វីរិយំ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មូឡា [អបមុដ្ឋា (ស្យា.)], បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សុសមារទ្ធា’’តិ.

អនុបុព្ពំ បរិចិតាតិ ទីឃំ អស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. ទីឃំ បស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. រស្សំ អស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. រស្សំ បស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. សព្ពាបិ សោឡសវត្ថុកា អានាបានស្សតិយោ អញ្ញមញ្ញំ បរិចិតា ចេវ ហោន្តិ អនុបរិចិតា ច. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អនុបុព្ពបរិចិតា’’តិ.

យថាតិ ទស យថត្ថា – អត្តទមថត្ថោ យថត្ថោ, អត្តសមថត្ថោ យថត្ថោ, អត្តបរិនិព្ពាបនត្ថោ យថត្ថោ, អភិញ្ញត្ថោ យថត្ថោ, បរិញ្ញត្ថោ យថត្ថោ, បហានត្ថោ យថត្ថោ, ភាវនត្ថោ យថត្ថោ, សច្ឆិកិរិយត្ថោ យថត្ថោ, សច្ចាភិសមយត្ថោ យថត្ថោ, និរោធេ បតិដ្ឋាបកត្ថោ យថត្ថោ.

ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិ, ពលេសុ ច វសីភាវំ.

១៦២. ពុទ្ធោតិ កេនដ្ឋេន ពុទ្ធោ? ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ – ពុទ្ធោ. ពោធេតា បជាយាតិ – ពុទ្ធោ. សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោ. សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោ. អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោ. វិសវិតាយ [វិកតិតាយ (ស្យា.)] ពុទ្ធោ. ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោ. និរុបលេបសង្ខាតេន [និរុបក្កិលេសសង្ខាតេន (ស្យា.)] ពុទ្ធោ. ឯកន្តវីតរាគោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកន្តវីតទោសោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកន្តវីតមោហោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ – ពុទ្ធោ. អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភា – ពុទ្ធោ. ពុទ្ធោតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ. វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ – ពុទ្ធោតិ. ទេសិតាតិ អត្តទមថត្ថោ យថត្ថោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតោ, អត្តសមថត្ថោ យថត្ថោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតោ, អត្តបរិនិព្ពាបនត្ថោ យថត្ថោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតោ…បេ… និរោធេ បតិដ្ឋាបកត្ថោ យថត្ថោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតោ.

សោតិ គហដ្ឋោ វា ហោតិ បព្ពជិតោ វា. លោកោតិ. ខន្ធលោកោ ធាតុលោកោ អាយតនលោកោ វិបត្តិភវលោកោ វិបត្តិសម្ភវលោកោ សម្បត្តិភវលោកោ សម្បត្តិសម្ភវលោកោ. ឯកោ លោកោ – សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា…បេ… អដ្ឋារស លោកា – អដ្ឋារស ធាតុយោ. បភាសេតីតិ អត្តទមថត្ថំ យថត្ថំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ឥមំ លោកំ ឱភាសេតិ ភាសេតិ បភាសេតិ. អត្តសមថត្ថំ យថត្ថំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ឥមំ លោកំ ឱភាសេតិ ភាសេតិ បភាសេតិ. អត្តបរិនិព្ពាបនត្ថំ យថត្ថំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ឥមំ លោកំ ឱភាសេតិ ភាសេតិ បភាសេតិ…បេ… និរោធេ បតិដ្ឋាបកត្ថំ យថត្ថំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ឥមំ លោកំ ឱភាសេតិ ភាសេតិ បភាសេតិ.

អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមាតិ យថា អព្ភា, ឯវំ កិលេសា. យថា ចន្ទោ, ឯវំ អរិយញាណំ. យថា ចន្ទិមា ទេវបុត្តោ, ឯវំ ភិក្ខុ. យថា ចន្ទោ អព្ភា មុត្តោ មហិកា មុត្តោ ធូមរជា មុត្តោ រាហុគហណា [រាហុបាណា (ស្យា.)] វិប្បមុត្តោ ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតេ [វិរោចតិ (ស្យា.)] ច, ឯវមេវំ ភិក្ខុ សព្ពកិលេសេហិ វិប្បមុត្តោ ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតេ ច. តេន វុច្ចតិ – អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមាតិ. ឥមានិ តេរស វោទានេ ញាណានិ.

វោទានញាណនិទ្ទេសោ ចតុត្ថោ.

ភាណវារោ.

៥. សតោការិញាណនិទ្ទេសោ

១៦៣. កតមានិ ពាត្តិំស សតោការិស្ស ញាណានិ? ឥធ ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ សតោវ អស្សសតិ សតោ បស្សសតិ. ទីឃំ វា អស្សសន្តោ ‘‘ទីឃំ អស្សសាមី’’តិ បជានាតិ. ទីឃំ វា បស្សសន្តោ ‘‘ទីឃំ បស្សសាមី’’តិ បជានាតិ. រស្សំ វា អស្សសន្តោ ‘‘រស្សំ អស្សសាមី’’តិ បជានាតិ. រស្សំ វា បស្សសន្តោ ‘‘រស្សំ បស្សសាមី’’តិ បជានាតិ. ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. បីតិបដិសំវេទី…បេ… សុខបដិសំវេទី… ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី … បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ… ចិត្តបដិសំវេទី… អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ… សមាទហំ ចិត្តំ… វិមោចយំ ចិត្តំ… អនិច្ចានុបស្សី… វិរាគានុបស្សី… និរោធានុបស្សី… ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ.

១៦៤. ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា, ឥមិស្សា ខន្តិយា, ឥមិស្សា រុចិយា, ឥមស្មិំ អាទាយេ, ឥមស្មិំ ធម្មេ, ឥមស្មិំ វិនយេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, ឥមស្មិំ បាវចនេ, ឥមស្មិំ ព្រហ្មចរិយេ, ឥមស្មិំ សត្ថុសាសនេ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥធា’’តិ. ភិក្ខូតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ វា ហោតិ ភិក្ខុ សេក្ខោ វា អរហា វា អកុប្បធម្មោ. អរញ្ញន្តិ និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញំ. រុក្ខមូលន្តិ យត្ថ ភិក្ខុនោ អាសនំ បញ្ញត្តំ ហោតិ មញ្ចោ វា បីឋំ វា ភិសិ វា តដ្ដិកា វា ចម្មខណ្ឌោ វា តិណសន្ថរោ [តិណសណ្ឋរោ (ស្យា.)] វា បណ្ណសន្ថរោ វា បលាលសន្ថរោ [បលាសសណ្ឋរោ (ស្យា.)] វា, តត្ថ ភិក្ខុ ចង្កមតិ វា តិដ្ឋតិ វា និសីទតិ វា សេយ្យំ វា កប្បេតិ. សុញ្ញន្តិ កេនចិ អនាកិណ្ណំ ហោតិ គហដ្ឋេហិ វា បព្ពជិតេហិ វា. អគារន្តិ [អាគារន្តិ (ស្យា.)] វិហារោ អឌ្ឍយោគោ បាសាទោ ហម្មិយំ គុហា. និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វាតិ និសិន្នោ ហោតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧជុកោ ហោតិ កាយោ ឋិតោ [បនិធិតោ (ស្យា.)] សុបណិហិតោ. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ. បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ. សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ.

១៦៥. សតោវ អស្សសតិ, សតោ បស្សសតីតិ ពាត្តិំសាយ អាការេហិ សតោ ការី ហោតិ. ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ. រស្សំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ. រស្សំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេន បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សតោ ការី ហោតិ.

បឋមចតុក្កនិទ្ទេសោ

១៦៦. កថំ ទីឃំ អស្សសន្តោ ‘‘ទីឃំ អស្សសាមី’’តិ បជានាតិ, ទីឃំ បស្សសន្តោ ‘‘ទីឃំ បស្សសាមី’’តិ បជានាតិ? ទីឃំ អស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិ, ទីឃំ បស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ បស្សសតិ, ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិ, ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ បស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ បស្សសតិ, ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ. បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិ, បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ បស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ បស្សសតិ, បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសំ អទ្ធានសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសាបិ ចិត្តំ វិវត្តតិ, ឧបេក្ខា សណ្ឋាតិ. ឥមេហិ នវហាការេហិ ទីឃំ អស្សាសបស្សាសា កាយោ. ឧបដ្ឋានំ សតិ. អនុបស្សនា ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ កាយំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

១៦៧. អនុបស្សតីតិ កថំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ. ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, នោ សុខតោ. អនត្តតោ អនុបស្សតិ, នោ អត្តតោ. និព្ពិន្ទតិ, នោ នន្ទតិ. វិរជ្ជតិ, នោ រជ្ជតិ. និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ. បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ. ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ. អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ. និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ. វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ. និរោធេន្តោ សមុទយំ បជហតិ. បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតិ. ឯវំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ.

ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. វិទិតា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ. វិទិតា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

កថំ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ? កថំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ… កម្មសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ… ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សតោបិ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ.

កថំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ.

កថំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា វេទនានិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហានិរោធា វេទនានិរោធោតិ …បេ… កម្មនិរោធា វេទនានិរោធោតិ…បេ… ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សតោបិ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

កថំ វិទិតា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ? កថំ សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជាសមុទយា សញ្ញាសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហាសមុទយា សញ្ញាសមុទយោតិ…បេ… កម្មសមុទយា សញ្ញាសមុទយោតិ…បេ… ផស្សសមុទយា សញ្ញាសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សតោបិ សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ សញ្ញាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ.

កថំ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ.

កថំ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា សញ្ញានិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហានិរោធា សញ្ញានិរោធោតិ…បេ… កម្មនិរោធា សញ្ញានិរោធោតិ…បេ… ផស្សនិរោធា សញ្ញានិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សតោបិ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ សញ្ញាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិទិតា សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

កថំ វិទិតា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ? កថំ វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជាសមុទយា វិតក្កសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហាសមុទយា វិតក្កសមុទយោតិ…បេ… កម្មសមុទយា វិតក្កសមុទយោតិ…បេ… សញ្ញាសមុទយា វិតក្កសមុទយោតិ – បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សតោបិ វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិតក្កានំ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ.

កថំ វិតក្កានំ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ វិតក្កានំ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ.

កថំ វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា វិតក្កនិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. តណ្ហានិរោធា វិតក្កនិរោធោតិ…បេ… កម្មនិរោធា វិតក្កនិរោធោតិ…បេ… សញ្ញានិរោធា វិតក្កនិរោធោតិ – បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សតោបិ វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិតក្កានំ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឯវំ វិទិតា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិទិតា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិទិតា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

១៦៨. ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ, គោចរញ្ច បជានាតិ, សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតិ…បេ… មគ្គំ សមោធានេតិ, ធម្មេ សមោធានេតិ, គោចរញ្ច បជានាតិ, សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតិ.

ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតីតិ កថំ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ? អធិមោក្ខដ្ឋេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ, បគ្គហដ្ឋេន វីរិយិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ, ទស្សនដ្ឋេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមានិ ឥន្ទ្រិយានិ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតី’’តិ.

គោចរញ្ច បជានាតីតិ យំ តស្ស អារម្មណំ, តំ តស្ស គោចរំ. យំ តស្ស គោចរំ, តំ តស្ស អារម្មណំ. បជានាតីតិ បុគ្គលោ. បជាននា បញ្ញា.

សមន្តិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ សមំ, ចិត្តស្ស អវិក្ខេបោ សមំ, ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានំ សមំ, ចិត្តស្ស វោទានំ សមំ. អត្ថោតិ អនវជ្ជដ្ឋោ និក្កិលេសដ្ឋោ វោទានដ្ឋោ បរមដ្ឋោ. បដិវិជ្ឈតីតិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស អវិក្ខេបដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស វោទានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

ពលានិ សមោធានេតីតិ កថំ ពលានិ សមោធានេតិ? អស្សទ្ធិយេ អកម្បិយដ្ឋេន សទ្ធាពលំ សមោធានេតិ, កោសជ្ជេ អកម្បិយដ្ឋេន វីរិយពលំ សមោធានេតិ, បមាទេ អកម្បិយដ្ឋេន សតិពលំ សមោធានេតិ, ឧទ្ធច្ចេ អកម្បិយដ្ឋេន សមាធិពលំ សមោធានេតិ, អវិជ្ជាយ អកម្បិយដ្ឋេន បញ្ញាពលំ សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមានិ ពលានិ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ពលានិ សមោធានេតីតិ. គោចរញ្ច បជានាតីតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតីតិ កថំ ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតិ? ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, បវិចយដ្ឋេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, បគ្គហដ្ឋេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, ផរណដ្ឋេន បីតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, ឧបសមដ្ឋេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ, បដិសង្ខានដ្ឋេន ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមេ ពោជ្ឈង្គេ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតី’’តិ. គោចរញ្ច បជានាតីតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

មគ្គំ សមោធានេតីតិ កថំ មគ្គំ សមោធានេតិ? ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិំ សមោធានេតិ, អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បំ សមោធានេតិ, បរិគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាចំ សមោធានេតិ, សមុដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាកម្មន្តំ សមោធានេតិ, វោទានដ្ឋេន សម្មាអាជីវំ សមោធានេតិ, បគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាយាមំ សមោធានេតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាសតិំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិំ សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមំ មគ្គំ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘មគ្គំ សមោធានេតី’’តិ. គោចរញ្ច បជានាតីតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

ធម្មេ សមោធានេតីតិ កថំ ធម្មេ សមោធានេតិ? អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ, អកម្បិយដ្ឋេន ពលានិ សមោធានេតិ, និយ្យានដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គេ សមោធានេតិ, ហេតុដ្ឋេន មគ្គំ សមោធានេតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិបដ្ឋានំ សមោធានេតិ, បទហនដ្ឋេន សម្មប្បធានំ សមោធានេតិ, ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិបាទំ សមោធានេតិ តថដ្ឋេន សច្ចំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមថំ សមោធានេតិ, អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនំ សមោធានេតិ, ឯករសដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ សមោធានេតិ, អនតិវត្តនដ្ឋេន យុគនទ្ធំ សមោធានេតិ, សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិំ សមោធានេតិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិំ សមោធានេតិ, ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិំ សមោធានេតិ, វិមុត្តដ្ឋេន វិមោក្ខំ សមោធានេតិ, បដិវេធដ្ឋេន វិជ្ជំ សមោធានេតិ, បរិច្ចាគដ្ឋេន វិមុត្តិំ សមោធានេតិ, សមុច្ឆេទដ្ឋេន ខយេ ញាណំ សមោធានេតិ, បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋេន អនុប្បាទេ ញាណំ សមោធានេតិ, ឆន្ទំ មូលដ្ឋេន សមោធានេតិ, មនសិការំ សមុដ្ឋានដ្ឋេន សមោធានេតិ, ផស្សំ សមោធានដ្ឋេន សមោធានេតិ, វេទនំ សមោសរណដ្ឋេន សមោធានេតិ, សមាធិំ បមុខដ្ឋេន សមោធានេតិ, សតិំ អាធិបតេយ្យដ្ឋេន សមោធានេតិ, បញ្ញំ តតុត្តរដ្ឋេន សមោធានេតិ, វិមុត្តិំ សារដ្ឋេន សមោធានេតិ, អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន សមោធានេតិ. អយំ បុគ្គលោ ឥមេ ធម្មេ ឥមស្មិំ អារម្មណេ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ធម្មេ សមោធានេតី’’តិ.

គោចរញ្ច បជានាតីតិ យំ តស្ស អារម្មណំ, តំ តស្ស គោចរំ. យំ តស្ស គោចរំ, តំ តស្ស អារម្មណំ បជានាតីតិ បុគ្គលោ. បជាននា បញ្ញា. សមន្តិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ សមំ, ចិត្តស្ស អវិក្ខេបោ សមំ, ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានំ សមំ, ចិត្តស្ស វោទានំ សមំ. អត្ថោតិ អនវជ្ជដ្ឋោ និក្កិលេសដ្ឋោ វោទានដ្ឋោ បរមដ្ឋោ. បដិវិជ្ឈតីតិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស អវិក្ខេបដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ, ចិត្តស្ស វោទានដ្ឋំ បដិវិជ្ឈតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៦៩. កថំ រស្សំ អស្សសន្តោ ‘‘រស្សំ អស្សសាមី’’តិ បជានាតិ, រស្សំ បស្សសន្តោ ‘‘រស្សំ បស្សសាមី’’តិ បជានាតិ? រស្សំ អស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិ, រស្សំ បស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ បស្សសតិ, រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ បស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ បស្សសតិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. ឆន្ទវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ. បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិ, បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ បស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ បស្សសតិ, បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតិបិ បស្សសតិបិ. បាមោជ្ជវសេន តតោ សុខុមតរំ រស្សំ អស្សាសបស្សាសំ ឥត្តរសង្ខាតេ អស្សសតោបិ បស្សសតោបិ រស្សា អស្សាសបស្សាសា ចិត្តំ វិវត្តតិ, ឧបេក្ខា សណ្ឋាតិ. ឥមេហិ នវហាការេហិ រស្សា អស្សាសបស្សាសា កាយោ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ កាយំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. រស្សំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ… រស្សំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧០. កថំ ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កាយោតិ ទ្វេ កាយា – នាមកាយោ ច រូបកាយោ ច. កតមោ នាមកាយោ? វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា, ផស្សោ, មនសិការោ, នាមញ្ច នាមកាយោ ច, យេ ច វុច្ចន្តិ ចិត្តសង្ខារា – អយំ នាមកាយោ. កតមោ រូបកាយោ? ចត្តារោ ច មហាភូតា, ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបំ, អស្សាសោ ច បស្សាសោ ច, និមិត្តញ្ច ឧបនិពន្ធនា, យេ ច វុច្ចន្តិ កាយសង្ខារា – អយំ រូបកាយោ.

កថំ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. រស្សំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. រស្សំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ.

អាវជ្ជតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បជានតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បស្សតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បច្ចវេក្ខតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបយតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, ចិត្តំ សមាទហតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បញ្ញាយ បជានតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, បហាតព្ពំ បជហតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, ភាវេតព្ពំ ភាវយតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ឯវំ តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ. សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសា កាយោ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ. សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ កាយំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា.

សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ [អស្សាសបស្សាសា (ស្យា.)] សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិ, ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. យោ តត្ថ សំវរដ្ឋោ, អយំ អធិសីលសិក្ខា. យោ តត្ថ អវិក្ខេបដ្ឋោ, អយំ អធិចិត្តសិក្ខា. យោ តត្ថ ទស្សនដ្ឋោ, អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខតិ, ជានន្តោ សិក្ខតិ, បស្សន្តោ សិក្ខតិ, បច្ចវេក្ខន្តោ សិក្ខតិ, ចិត្តំ អធិដ្ឋហន្តោ សិក្ខតិ, សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ សិក្ខតិ, វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ សិក្ខតិ, សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ សិក្ខតិ, ចិត្តំ សមាទហន្តោ សិក្ខតិ, បញ្ញាយ បជានន្តោ សិក្ខតិ, អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានន្តោ សិក្ខតិ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានន្តោ សិក្ខតិ, បហាតព្ពំ បជហន្តោ សិក្ខតិ, ភាវេតព្ពំ ភាវេន្តោ សិក្ខតិ, សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខតិ.

សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ… សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧១. កថំ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ កាយសង្ខារោ? ទីឃំ អស្សាសា កាយិកា. ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា កាយសង្ខារា. តេ កាយសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. ទីឃំ បស្សាសា កាយិកា. ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា កាយសង្ខារា. តេ កាយសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. រស្សំ អស្សាសា រស្សំ បស្សាសា. សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសា សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សាសា កាយិកា. ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា កាយសង្ខារា. តេ កាយសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ.

យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ យា កាយស្ស អានមនា វិនមនា សន្នមនា បណមនា ឥញ្ជនា ផន្ទនា ចលនា បកម្បនា – បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ. យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ យា កាយស្ស ន អានមនា ន វិនមនា ន សន្នមនា ន បណមនា អនិញ្ជនា អផន្ទនា អចលនា អកម្បនា សន្តំ សុខុមំ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ.

ឥតិ កិរ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ឯវំ សន្តេ វាតូបលទ្ធិយា ច បភាវនា ន ហោតិ, អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនា ន ហោតិ, អានាបានស្សតិយា ច បភាវនា ន ហោតិ, អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច បភាវនា ន ហោតិ; ន ច នំ តំ សមាបត្តិំ បណ្ឌិតា សមាបជ្ជន្តិបិ វុដ្ឋហន្តិបិ.

ឥតិ កិរ ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ឯវំ សន្តេ វាតូបលទ្ធិយា ច បភាវនា ហោតិ, អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនា ហោតិ, អានាបានស្សតិយា ច បភាវនា ហោតិ. អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច បភាវនា ហោតិ; តញ្ច នំ សមាបត្តិំ បណ្ឌិតា សមាបជ្ជន្តិបិ វុដ្ឋហន្តិបិ. យថា កថំ វិយ? សេយ្យថាបិ កំសេ អាកោដិតេ បឋមំ ឱឡារិកា សទ្ទា បវត្តន្តិ. ឱឡារិកានំ សទ្ទានំ និមិត្តំ សុគ្គហិតត្តា សុមនសិកតត្តា សូបធារិតត្តា និរុទ្ធេបិ ឱឡារិកេ សទ្ទេ, អថ បច្ឆា សុខុមកា សទ្ទា បវត្តន្តិ. សុខុមកានំ សទ្ទានំ និមិត្តំ សុគ្គហិតត្តា សុមនសិកតត្តា សូបធារិតត្តា និរុទ្ធេបិ សុខុមកេ សទ្ទេ, អថ បច្ឆា សុខុមសទ្ទនិមិត្តារម្មណតាបិ ចិត្តំ បវត្តតិ. ឯវមេវំ បឋមំ ឱឡារិកា អស្សាសបស្សាសា បវត្តន្តិ; ឱឡារិកានំ អស្សាសបស្សាសានំ និមិត្តំ សុគ្គហិតត្តា សុមនសិកតត្តា សូបធារិតត្តា និរុទ្ធេបិ ឱឡារិកេ អស្សាសបស្សាសេ, អថ បច្ឆា សុខុមកា អស្សាសបស្សាសា បវត្តន្តិ. សុខុមកានំ អស្សាសបស្សាសានំ និមិត្តំ សុគ្គហិតត្តា សុមនសិកតត្តា សូបធារិតត្តា និរុទ្ធេបិ សុខុមកេ អស្សាសបស្សាសេ, អថ បច្ឆា សុខុមកអស្សាសបស្សាសានំ និមិត្តារម្មណតាបិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ.

ឯវំ សន្តេ វាតូបលទ្ធិយា ច បភាវនា ហោតិ, អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនា ហោតិ, អានាបានស្សតិយា ច បភាវនា ហោតិ, អានាបានស្សតិសមាធិស្ស ច បភាវនា ហោតិ; តញ្ច នំ សមាបត្តិំ បណ្ឌិតា សមាបជ្ជន្តិបិ វុដ្ឋហន្តិបិ. បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសា កាយោ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ កាយំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ កាយំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ, អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិ, ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. យោ តត្ថ សំវរដ្ឋោ, អយំ អធិសីលសិក្ខា; យោ តត្ថ អវិក្ខេបដ្ឋោ, អយំ អធិចិត្តសិក្ខា; យោ តត្ថ ទស្សនដ្ឋោ អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា. ឥមា តិស្សោ សិក្ខាយោ អាវជ្ជន្តោ សិក្ខតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោន្តោ សិក្ខតិ, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ… បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ…បេ… តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានិ, អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ, ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ កាយេ កាយានុបស្សនាយ.

ភាណវារោ.

ទុតិយចតុក្កនិទ្ទេសោ

១៧២. កថំ ‘‘បីតិបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ ‘‘បីតិបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមា បីតិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ បីតិ បាមោជ្ជំ. យា បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា. ចិត្តស្ស ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ បីតិ បាមោជ្ជំ…បេ… រស្សំ អស្សាសវសេន, រស្សំ បស្សាសវសេន, សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសវសេន, សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សាសវសេន, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសវសេន, បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ បីតិ បាមោជ្ជំ. យា បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ បីតិ.

កថំ សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ? ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ. រស្សំ អស្សាសវសេន…បេ… រស្សំ បស្សាសវសេន… សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សាសវសេន… សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សាសវសេន… បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សាសវសេន… បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ. អាវជ្ជតោ សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ, ជានតោ…បេ… បស្សតោ… បច្ចវេក្ខតោ… ចិត្តំ អធិដ្ឋហតោ… សទ្ធាយ អធិមុច្ចតោ… វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ… សតិំ ឧបដ្ឋាបយតោ… ចិត្តំ សមាទហតោ… បញ្ញាយ បជានតោ… អភិញ្ញេយ្យំ អភិជានតោ… បរិញ្ញេយ្យំ បរិជានតោ… បហាតព្ពំ បជហតោ… ភាវេតព្ពំ ភាវយតោ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ. ឯវំ សា បីតិ បដិវិទិតា ហោតិ.

បីតិបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន វេទនា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. វេទនា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. បីតិបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… បីតិបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៣. កថំ ‘‘សុខបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘សុខបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? សុខន្តិ ទ្វេ សុខានិ – កាយិកញ្ច សុខំ, ចេតសិកញ្ច សុខំ. កតមំ កាយិកំ សុខំ? យំ កាយិកំ សាតំ កាយិកំ សុខំ, កាយសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ, កាយសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ កាយិកំ សុខំ. កតមំ ចេតសិកំ សុខំ? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ, ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ, ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – ឥទំ ចេតសិកំ សុខំ.

កថំ តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ឯវំ តេ សុខា បដិវិទិតា ហោន្តិ. សុខបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន វេទនា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. វេទនា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. សុខបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… សុខបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៤. កថំ ‘‘ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ ចិត្តសង្ខារោ? ទីឃំ អស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា. ទីឃំ បស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា…បេ… សុខបដិសំវេទី អស្សាសវសេន… សុខបដិសំវេទី បស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា – អយំ ចិត្តសង្ខារោ.

កថំ តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ឯវំ តេ ចិត្តសង្ខារា បដិវិទិតា ហោន្តិ. ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន វេទនា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ វេទនា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេ ញាណេន តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៥. កថំ ‘‘បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ ចិត្តសង្ខារោ? ទីឃំ អស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា. តេ ចិត្តសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា. តេ ចិត្តសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សាសវសេន… ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សាសវសេន សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា – ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា ចិត្តសង្ខារា. តេ ចិត្តសង្ខារេ បស្សម្ភេន្តោ និរោធេន្តោ វូបសមេន្តោ សិក្ខតិ. បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសវសេន វេទនា ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. វេទនា ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ វេទនំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានិ អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាយ.

តតិយចតុក្កនិទ្ទេសោ

១៧៦. កថំ ‘‘ចិត្តបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ចិត្តបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមំ តំ ចិត្តំ? ទីឃំ អស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ. យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុ. ទីឃំ បស្សាសវសេន …បេ… បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សាសវសេន… បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ បស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ. យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មានយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ ចិត្តំ.

កថំ តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ…បេ… សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតោ តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ. ឯវំ តំ ចិត្តំ បដិវិទិតំ ហោតិ. ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៧. កថំ ‘‘អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ, ‘‘អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ. យា ចិត្តស្ស អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា. ចិត្តស្ស ទីឃំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ. យា ចិត្តស្ស អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា ចិត្តស្ស…បេ… ចិត្តបដិសំវេទី អស្សាសវសេន… ចិត្តបដិសំវេទី បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ. យា ចិត្តស្ស អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តិ ឱទគ្យំ អត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ ចិត្តស្ស អភិប្បមោទោ. អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតីតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៨. កថំ ‘‘សមាទហំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘សមាទហំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? កតមោ សមាធិ [កតមញ្ច សមាធិន្ទិយំ (ស្យា.)]? ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ, យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ [អធិដ្ដិតិ (ស្យា.)] អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា [អវិសាហតមានសតា (ស្យា. ក.)] សមថោ សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពលំ សម្មាសមាធិ. ទីឃំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ…បេ… សមាទហំ ចិត្តំ អស្សាសវសេន…បេ… សមាទហំ ចិត្តំ បស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ. យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា សមថោ សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពលំ សម្មាសមាធិ – អយំ សមាធិ. សមាទហំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ សតិ អនុបស្សនា ញាណំ. ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ; សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ច. តាយ សតិយា តេន ញាណេន តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា’’តិ.

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. សមាទហំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… សមាទហំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ…បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

១៧៩. កថំ ‘‘វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘វិមោចយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? ‘‘រាគតោ វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘រាគតោ វិមោចយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘ទោសតោ វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘ទោសតោ វិមោចយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. ‘‘មោហតោ វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ…បេ… មានតោ វិមោចយំ ចិត្តំ… ទិដ្ឋិយា វិមោចយំ ចិត្តំ… វិចិកិច្ឆាយ វិមោចយំ ចិត្តំ… ថិនតោ វិមោចយំ ចិត្តំ… ឧទ្ធច្ចតោ វិមោចយំ ចិត្តំ… អហិរិកតោ វិមោចយំ ចិត្តំ… ‘‘អនោត្តប្បតោ វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘អនោត្តប្បតោ វិមោចយំ ចិត្តំ បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ. វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន វិញ្ញាណំ ចិត្តំ ឧបដ្ឋានំ សតិ…បេ….

អនុបស្សតីតិ កថំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ…បេ… ឯវំ តំ ចិត្តំ អនុបស្សតិ. ភាវនាតិ ចតស្សោ ភាវនា…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ…បេ… វិមោចយំ ចិត្តំ អស្សាសបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោ …បេ… បជានន្តោ ឥន្ទ្រិយានិ សមោធានេតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សមត្ថញ្ច បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានិ អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនាយ.

ចតុត្ថចតុក្កនិទ្ទេសោ

១៨០. កថំ ‘‘អនិច្ចានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ, ‘‘អនិច្ចានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’’តិ សិក្ខតិ? អនិច្ចន្តិ កិំ អនិច្ចំ? បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា. កេនដ្ឋេន អនិច្ចា? ឧប្បាទវយដ្ឋេន អនិច្ចា. បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយំ បស្សន្តោ កតិ លក្ខណានិ បស្សតិ, វយំ បស្សន្តោ កតិ លក្ខណានិ បស្សតិ, ឧទយព្ពយំ បស្សន្តោ កតិ លក្ខណានិ បស្សតិ? បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតិ, វយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតិ. បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ញាស លក្ខណានិ បស្សតិ.