៤. វោទានញាណនិទ្ទេសោ

១៥៨. កតមានិ តេរស វោទានេ ញាណានិ? អតីតានុធាវនំ ចិត្តំ វិក្ខេបានុបតិតំ; តំ វិវជ្ជយិត្វា ឯកដ្ឋានេ សមាទហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. អនាគតបដិកង្ខនំ ចិត្តំ វិកម្បិតំ; តំ វិវជ្ជយិត្វា តត្ថេវ អធិមោចេតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. លីនំ ចិត្តំ កោសជ្ជានុបតិតំ; តំ បគ្គណ្ហិត្វា កោសជ្ជំ បជហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. អតិបគ្គហិតំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចានុបតិតំ; តំ វិនិគ្គណ្ហិត្វា ឧទ្ធច្ចំ បជហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. អភិនតំ ចិត្តំ រាគានុបតិតំ; តំ សម្បជានោ ហុត្វា រាគំ បជហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. អបនតំ ចិត្តំ ព្យាបាទានុបតិតំ; តំ សម្បជានោ ហុត្វា ព្យាបាទំ បជហតិ – ឯវម្បិ ចិត្តំ ន វិក្ខេបំ គច្ឆតិ. ឥមេហិ ឆហិ ឋានេហិ បរិសុទ្ធំ ចិត្តំ បរិយោទាតំ ឯកត្តគតំ ហោតិ.

កតមេ តេ ឯកត្តា? ទានវោសគ្គុបដ្ឋានេកត្តំ, សមថនិមិត្តុបដ្ឋានេកត្តំ, វយលក្ខណុបដ្ឋានេកត្តំ, និរោធុបដ្ឋានេកត្តំ. ទានវោសគ្គុបដ្ឋានេកត្តំ ចាគាធិមុត្តានំ, សមថនិមិត្តុបដ្ឋានេកត្តញ្ច អធិចិត្តមនុយុត្តានំ, វយលក្ខណុបដ្ឋានេកត្តញ្ច វិបស្សកានំ, និរោធុបដ្ឋានេកត្តញ្ច អរិយបុគ្គលានំ – ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទញ្ចេវ ហោតិ, ឧបេក្ខានុព្រូហិតញ្ច, ញាណេន ច សម្បហំសិតំ.

បឋមស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស កតិ លក្ខណានិ? អាទិស្ស តីណិ លក្ខណានិ. យោ តស្ស បរិបន្ថោ តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. យញ្ច បរិបន្ថតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, យញ្ច វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, យញ្ច បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បឋមំ ឈានំ អាទិកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ច’’.

បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ. មជ្ឈស្ស កតិ លក្ខណានិ? មជ្ឈស្ស តីណិ លក្ខណានិ. វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. យញ្ច វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ – បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ. មជ្ឈស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បឋមំ ឈានំ មជ្ឈេកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ច’’.

បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស កតិ លក្ខណានិ? បរិយោសានស្ស ចត្តារិ លក្ខណានិ. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សម្បហំសនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សម្បហំសនា, អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា. បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស ឥមានិ ចត្តារិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បឋមំ ឈានំ បរិយោសានកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ច’’. ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ វិតក្កសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ វិចារសម្បន្នញ្ច បីតិសម្បន្នញ្ច សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

ទុតិយស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? ទុតិយស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បីតិសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

តតិយស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ សុខសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នញ្ច ឧបេក្ខាសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា…បេ… វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា… អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ ឧបេក្ខាសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នំ ច…បេ… បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

អនិច្ចានុបស្សនាយ កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ…បេ… ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ វិតក្កសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ វិចារសម្បន្នញ្ច បីតិសម្បន្នញ្ច សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច. ទុក្ខានុបស្សនាយ…បេ… អនត្តានុបស្សនាយ… និព្ពិទានុបស្សនាយ… វិរាគានុបស្សនាយ… និរោធានុបស្សនាយ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ… ខយានុបស្សនាយ… វយានុបស្សនាយ… វិបរិណាមានុបស្សនាយ… អនិមិត្តានុបស្សនាយ… អប្បណិហិតានុបស្សនាយ… សុញ្ញតានុបស្សនាយ… អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ… យថាភូតញាណទស្សនាយ… អាទីនវានុបស្សនាយ… បដិសង្ខានុបស្សនាយ… វិវដ្ដនានុបស្សនាយ… បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

សោតាបត្តិមគ្គស្ស…បេ… សកទាគាមិមគ្គស្ស… អនាគាមិមគ្គស្ស… អរហត្តមគ្គស្ស កោ អាទិ, កិំ មជ្ឈេ, កិំ បរិយោសានំ? អរហត្តមគ្គស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ. អរហត្តមគ្គស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស កតិ លក្ខណានិ? អាទិស្ស តីណិ លក្ខណានិ. យោ តស្ស បរិបន្ថោ តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. យញ្ច បរិបន្ថតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, យញ្ច វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, យញ្ច បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ – អរហត្តមគ្គស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អរហត្តមគ្គោ អាទិកល្យាណោ ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នោ ច’’.

អរហត្តមគ្គស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ. មជ្ឈស្ស កតិ លក្ខណានិ? មជ្ឈស្ស តីណិ លក្ខណានិ. វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. យញ្ច វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អរហត្តមគ្គោ មជ្ឈេកល្យាណោ ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នោ ច’’.

អរហត្តមគ្គស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស កតិ លក្ខណានិ? បរិយោសានស្ស ចត្តារិ លក្ខណានិ. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សម្បហំសនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សម្បហំសនា, អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា. អរហត្តមគ្គស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស ឥមានិ ចត្តារិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អរហត្តមគ្គោ បរិយោសានកល្យាណោ ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នោ ច’’. ឯវំ តិវត្តគតំ ចិត្តំ តិវិធកល្យាណកំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ វិតក្កសម្បន្នញ្ចេវ ហោតិ វិចារសម្បន្នញ្ច បីតិសម្បន្នញ្ច សុខសម្បន្នញ្ច ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានសម្បន្នញ្ច សទ្ធាសម្បន្នញ្ច វីរិយសម្បន្នញ្ច សតិសម្បន្នញ្ច សមាធិសម្បន្នញ្ច បញ្ញាសម្បន្នញ្ច.

១៥៩. និមិត្តំ អស្សាសបស្សាសា, អនារម្មណមេកចិត្តស្ស;

អជានតោ ច តយោ ធម្មេ, ភាវនា នុបលព្ភតិ.

និមិត្តំ អស្សាសបស្សាសា, អនារម្មណមេកចិត្តស្ស;

ជានតោ ច តយោ ធម្មេ, ភាវនា ឧបលព្ភតីតិ.

កថំ ឥមេ តយោ ធម្មា ឯកចិត្តស្ស អារម្មណា ន ហោន្តិ, ន ចិមេ តយោ ធម្មា អវិទិតា ហោន្តិ, ន ច ចិត្តំ វិក្ខេបំ គច្ឆតិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ, វិសេសមធិគច្ឆតិ? សេយ្យថាបិ រុក្ខោ សមេ ភូមិភាគេ និក្ខិត្តោ. តមេនំ បុរិសោ កកចេន ឆិន្ទេយ្យ. រុក្ខេ ផុដ្ឋកកចទន្តានំ វសេន បុរិសស្ស សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ; ន អាគតេ វា គតេ វា កកចទន្តេ មនសិ ករោតិ. ន អាគតា វា គតា វា កកចទន្តា អវិទិតា ហោន្តិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ. យថា រុក្ខោ សមេ ភូមិភាគេ និក្ខិត្តោ. ឯវំ ឧបនិពន្ធនា និមិត្តំ. យថា កកចទន្តា, ឯវំ អស្សាសបស្សាសា. យថា រុក្ខេ ផុដ្ឋកកចទន្តានំ វសេន បុរិសស្ស សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ, ន អាគតេ វា គតេ វា កកចទន្តេ មនសិ ករោតិ, ន អាគតា វា គតា វា កកចទន្តា អវិទិតា ហោន្តិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ. ឯវមេវំ ភិក្ខុ នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា និសិន្នោ ហោតិ, ន អាគតេ វា គតេ វា អស្សាសបស្សាសេ មនសិ ករោតិ, ន អាគតា វា គតា វា អស្សាសបស្សាសា អវិទិតា ហោន្តិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ. វិសេសមធិគច្ឆតិ បធានញ្ច.

កតមំ បធានំ? អារទ្ធវីរិយស្ស កាយោបិ ចិត្តម្បិ កម្មនិយំ ហោតិ – ឥទំ បធានំ. កតមោ បយោគោ? អារទ្ធវីរិយស្ស ឧបក្កិលេសា បហីយន្តិ, វិតក្កា វូបសមន្តិ – អយំ បយោគោ. កតមោ វិសេសោ? អារទ្ធវីរិយស្ស សញ្ញោជនា បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ [អនុសយា ព្យាសន្តិ (ស្យា.)]. អយំ វិសេសោ. ឯវំ ឥមេ តយោ ធម្មា ឯកចិត្តស្ស អារម្មណា ន ហោន្តិ, ន ចិមេ តយោ ធម្មា អវិទិតា ហោន្តិ, ន ច ចិត្តំ វិក្ខេបំ គច្ឆតិ, បធានញ្ច បញ្ញាយតិ, បយោគញ្ច សាធេតិ, វិសេសមធិគច្ឆតិ.

១៦០. អានាបានស្សតិ យស្ស, បរិបុណ្ណា សុភាវិតា;

អនុបុព្ពំ បរិចិតា, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា;

សោ ឥមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមាតិ.

អានន្តិ អស្សាសោ, នោ បស្សាសោ. អបានន្តិ [អបានន្តិ (ក.)] បស្សាសោ, នោ អស្សាសោ. អស្សាសវសេន ឧបដ្ឋានំ សតិ, បស្សាសវសេន ឧបដ្ឋានំ សតិ.

យោ អស្សសតិ តស្សុបដ្ឋាតិ, យោ បស្សសតិ តស្សុបដ្ឋាតិ. បរិបុណ្ណាតិ បរិគ្គហដ្ឋេន បរិបុណ្ណា, បរិវារដ្ឋេន បរិបុណ្ណា, បរិបូរដ្ឋេន បរិបុណ្ណា. សុភាវិតាតិ ចតស្សោ ភាវនា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា, អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា. តស្សិមេ ចត្តារោ ភាវនដ្ឋា យានីកតា ហោន្តិ វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា.

យានីកតាតិ យត្ថ យត្ថ អាកង្ខតិ តត្ថ តត្ថ វសិប្បត្តោ ហោតិ ពលប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ. តស្ស មេ តេ ធម្មា អាវជ្ជនបដិពទ្ធា [អាវជ្ជនបដិពន្ធា (ក.) ឯវមីទិសេសុ បទេសុ] ហោន្តិ អាកង្ខបដិពទ្ធា មនសិការបដិពទ្ធា ចិត្តុប្បាទបដិពទ្ធា. តេន វុច្ចតិ – ‘‘យានីកតា’’តិ. វត្ថុកតាតិ យស្មិំ យស្មិំ វត្ថុស្មិំ ចិត្តំ ស្វាធិដ្ឋិតំ ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ សតិ សុបដ្ឋិតា ហោតិ. យស្មិំ យស្មិំ វា បន វត្ថុស្មិំ សតិ សូបដ្ឋិតា [សុបដ្ឋិតា (ក.)] ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ ចិត្តំ ស្វាធិដ្ឋិតំ ហោតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘វត្ថុកតា’’តិ. អនុដ្ឋិតាតិ វត្ថុស្មិំ យេន យេន ចិត្តំ អភិនីហរតិ តេន តេន សតិ អនុបរិវត្តតិ. យេន យេន វា បន សតិ អនុបរិវត្តតិ តេន តេន ចិត្តំ អភិនីហរតិ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អនុដ្ឋិតា’’តិ. បរិចិតាតិ បរិគ្គហដ្ឋេន បរិចិតា, បរិវារដ្ឋេន បរិចិតា, បរិបូរដ្ឋេន បរិចិតា. សតិយា បរិគ្គណ្ហន្តោ ជិនាតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘បរិចិតា’’តិ. សុសមារទ្ធាតិ ចត្តារោ សុសមារទ្ធា – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សុសមារទ្ធា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សុសមារទ្ធា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សុសមារទ្ធា, តប្បច្ចនីកានំ កិលេសានំ សុសមូហតត្តា [សុសមុហតត្តា (ក.)] សុសមារទ្ធា.

១៦១. សុសមន្តិ អត្ថិ សមំ, អត្ថិ សុសមំ. កតមំ សមំ? យេ តត្ថ ជាតា អនវជ្ជា កុសលា ពោធិបក្ខិយា – ឥទំ សមំ. កតមំ សុសមំ? យំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ អារម្មណំ និរោធោ និព្ពានំ – ឥទំ សុសមំ. ឥតិ ឥទញ្ច សមំ ឥទញ្ច សុសមំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ វិទិតំ សច្ឆិកតំ ផស្សិតំ បញ្ញាយ. អារទ្ធំ ហោតិ វីរិយំ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មូឡា [អបមុដ្ឋា (ស្យា.)], បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ. តេន វុច្ចតិ – ‘‘សុសមារទ្ធា’’តិ.

អនុបុព្ពំ បរិចិតាតិ ទីឃំ អស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. ទីឃំ បស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. រស្សំ អស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. រស្សំ បស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សាសវសេន បុរិមា បុរិមា បរិចិតា, បច្ឆិមា បច្ឆិមា អនុបរិចិតា. សព្ពាបិ សោឡសវត្ថុកា អានាបានស្សតិយោ អញ្ញមញ្ញំ បរិចិតា ចេវ ហោន្តិ អនុបរិចិតា ច. តេន វុច្ចតិ – ‘‘អនុបុព្ពបរិចិតា’’តិ.

យថាតិ ទស យថត្ថា – អត្តទមថត្ថោ យថត្ថោ, អត្តសមថត្ថោ យថត្ថោ, អត្តបរិនិព្ពាបនត្ថោ យថត្ថោ, អភិញ្ញត្ថោ យថត្ថោ, បរិញ្ញត្ថោ យថត្ថោ, បហានត្ថោ យថត្ថោ, ភាវនត្ថោ យថត្ថោ, សច្ឆិកិរិយត្ថោ យថត្ថោ, សច្ចាភិសមយត្ថោ យថត្ថោ, និរោធេ បតិដ្ឋាបកត្ថោ យថត្ថោ.

ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិ, ពលេសុ ច វសីភាវំ.

១៦២. ពុទ្ធោតិ កេនដ្ឋេន ពុទ្ធោ? ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ – ពុទ្ធោ. ពោធេតា បជាយាតិ – ពុទ្ធោ. សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោ. សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោ. អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោ. វិសវិតាយ [វិកតិតាយ (ស្យា.)] ពុទ្ធោ. ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោ. និរុបលេបសង្ខាតេន [និរុបក្កិលេសសង្ខាតេន (ស្យា.)] ពុទ្ធោ. ឯកន្តវីតរាគោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកន្តវីតទោសោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកន្តវីតមោហោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ – ពុទ្ធោ. ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ – ពុទ្ធោ. អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភា – ពុទ្ធោ. ពុទ្ធោតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ. វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ – ពុទ្ធោតិ. ទេសិតាតិ អត្តទមថត្ថោ យថត្ថោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតោ, អត្តសមថត្ថោ យថត្ថោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតោ, អត្តបរិនិព្ពាបនត្ថោ យថត្ថោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតោ…បេ… និរោធេ បតិដ្ឋាបកត្ថោ យថត្ថោ យថា ពុទ្ធេន ទេសិតោ.

សោតិ គហដ្ឋោ វា ហោតិ បព្ពជិតោ វា. លោកោតិ. ខន្ធលោកោ ធាតុលោកោ អាយតនលោកោ វិបត្តិភវលោកោ វិបត្តិសម្ភវលោកោ សម្បត្តិភវលោកោ សម្បត្តិសម្ភវលោកោ. ឯកោ លោកោ – សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា…បេ… អដ្ឋារស លោកា – អដ្ឋារស ធាតុយោ. បភាសេតីតិ អត្តទមថត្ថំ យថត្ថំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ឥមំ លោកំ ឱភាសេតិ ភាសេតិ បភាសេតិ. អត្តសមថត្ថំ យថត្ថំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ឥមំ លោកំ ឱភាសេតិ ភាសេតិ បភាសេតិ. អត្តបរិនិព្ពាបនត្ថំ យថត្ថំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ឥមំ លោកំ ឱភាសេតិ ភាសេតិ បភាសេតិ…បេ… និរោធេ បតិដ្ឋាបកត្ថំ យថត្ថំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ឥមំ លោកំ ឱភាសេតិ ភាសេតិ បភាសេតិ.

អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមាតិ យថា អព្ភា, ឯវំ កិលេសា. យថា ចន្ទោ, ឯវំ អរិយញាណំ. យថា ចន្ទិមា ទេវបុត្តោ, ឯវំ ភិក្ខុ. យថា ចន្ទោ អព្ភា មុត្តោ មហិកា មុត្តោ ធូមរជា មុត្តោ រាហុគហណា [រាហុបាណា (ស្យា.)] វិប្បមុត្តោ ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតេ [វិរោចតិ (ស្យា.)] ច, ឯវមេវំ ភិក្ខុ សព្ពកិលេសេហិ វិប្បមុត្តោ ភាសតេ ច តបតេ ច វិរោចតេ ច. តេន វុច្ចតិ – អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមាតិ. ឥមានិ តេរស វោទានេ ញាណានិ.

វោទានញាណនិទ្ទេសោ ចតុត្ថោ.

ភាណវារោ.