១៥-១៦. ភវ-វិភវទិដ្ឋិនិទ្ទេសោ

១៤៨. ឱលីយនាភិនិវេសោ ភវទិដ្ឋិ. អតិធាវនាភិនិវេសោ វិភវទិដ្ឋិ. អស្សាទទិដ្ឋិយា បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ កតិ ភវទិដ្ឋិយោ, កតិ វិភវទិដ្ឋិយោ? អត្តានុទិដ្ឋិយា វីសតិយា អាការេហិ អភិនិវេសោ កតិ ភវទិដ្ឋិយោ កតិ វិភវទិដ្ឋិយោ…បេ… លោកវាទបដិសំយុត្តាយ ទិដ្ឋិយា អដ្ឋហិ អាការេហិ អភិនិវេសោ កតិ ភវទិដ្ឋិយោ កតិ វិភវទិដ្ឋិយោ?

អស្សាទទិដ្ឋិយា បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ. អត្តានុទិដ្ឋិយា វីសតិយា អាការេហិ អភិនិវេសោ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ, បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ទសហិ អាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា វិភវទិដ្ឋិយោ. សក្កាយទិដ្ឋិយា វីសតិយា អាការេហិ អភិនិវេសោ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ, បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ. សក្កាយវត្ថុកាយ សស្សតទិដ្ឋិយា បន្នរសហិ អាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា ភវទិដ្ឋិយោ. សក្កាយវត្ថុកាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា វិភវទិដ្ឋិយោ.

‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា ភវទិដ្ឋិយោ. ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា វិភវទិដ្ឋិយោ. ‘‘អន្តវា លោកោ’’តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ. ‘‘អនន្តវា លោកោ’’តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ. ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា វិភវទិដ្ឋិយោ. ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’’ន្តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា ភវទិដ្ឋិយោ. ‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា ភវទិដ្ឋិយោ. ‘‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា វិភវទិដ្ឋិយោ. ‘‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ ‘‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ – អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ចហាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ.

បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិយា អដ្ឋារសហិ អាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ. អបរន្តានុទិដ្ឋិយា ចតុចត្តារីសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ. សញ្ញោជនិកាយ ទិដ្ឋិយា អដ្ឋារសហិ អាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ. អហន្តិ – មានវិនិពន្ធាយ ទិដ្ឋិយា អដ្ឋារសហិ អាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា វិភវទិដ្ឋិយោ. មមន្តិ – មានវិនិពន្ធាយ ទិដ្ឋិយា អដ្ឋារសហិ អាការេហិ អភិនិវេសោ សព្ពាវ តា ភវទិដ្ឋិយោ. អត្តវាទបដិសំយុត្តាយ ទិដ្ឋិយា វីសតិយា អាការេហិ អភិនិវេសោ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ, បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ. លោកវាទបដិសំយុត្តាយ ទិដ្ឋិយា អដ្ឋហិ អាការេហិ អភិនិវេសោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោ.

សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ អស្សាទទិដ្ឋិយោ. សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ អត្តានុទិដ្ឋិយោ. សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ មិច្ឆាទិដ្ឋិយោ. សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ សក្កាយទិដ្ឋិយោ. សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិយោ. សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ សញ្ញោជនិកា ទិដ្ឋិយោ. សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ អត្តវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិយោ.

ភវញ្ច ទិដ្ឋិំ វិភវញ្ច ទិដ្ឋិំ, ឯតំ ទ្វយំ តក្កិកា និស្សិតាសេ;

តេសំ និរោធម្ហិ ន ហត្ថិ ញាណំ, យត្ថាយំ លោកោ វិបរីតសញ្ញីតិ.

១៤៩. ‘‘ទ្វីហិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិគតេហិ បរិយុដ្ឋិតា ទេវមនុស្សា ឱលីយន្តិ [ឱលិយន្តិ (ស្យា. ក.) ឥតិវុ. ៤៩ បស្សិតព្ពា] ឯកេ, អតិធាវន្តិ ឯកេ; ចក្ខុមន្តោ ច បស្សន្តិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ឱលីយន្តិ ឯកេ? ភវារាមា, ភិក្ខវេ, ទេវមនុស្សា ភវរតា ភវសម្មុទិតា. តេសំ ភវនិរោធាយ ធម្មេ ទេសិយមានេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ ន បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ នាធិមុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឱលីយន្តិ ឯកេ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, អតិធាវន្តិ ឯកេ? ភវេនេវ ខោ បនេកេ អដ្ដីយមានា [អដ្ដិយមានា (ស្យា. ក.) ឥតិវុ. ៤៩ បស្សិតព្ពា] ហរាយមានា ជិគុច្ឆមានា វិភវំ អភិនន្ទន្តិ – ‘‘យតោ កិរ, ភោ, អយំ អត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ ន ហោតិ បរំ មរណា, ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ ឯតំ យាថាវន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, អតិធាវន្តិ ឯកេ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ចក្ខុមន្តោ ច បស្សន្តិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភូតំ ភូតតោ បស្សតិ. ភូតំ ភូតតោ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុមន្តោ ច បស្សន្តិ.

‘‘យោ [អយំ គាថា ឥតិវុ. ៤៩ ទិស្សតិ] ភូតំ ភូតតោ ទិស្វា, ភូតស្ស ច អតិក្កមំ;

យថាភូតេធិមុច្ចតិ, ភវតណ្ហា បរិក្ខយា.

‘‘ស វេ ភូតបរិញ្ញាតោ, វីតតណ្ហោ ភវាភវេ;

ភូតស្ស វិភវា ភិក្ខុ, នាគច្ឆតិ បុនព្ភវ’’ន្តិ.

១៥០. តយោ បុគ្គលា វិបន្នទិដ្ឋី, តយោ បុគ្គលា សម្បន្នទិដ្ឋី. កតមេ តយោ បុគ្គលា វិបន្នទិដ្ឋី? តិត្ថិយោ ច, តិត្ថិយសាវកោ ច, យោ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ – ឥមេ តយោ បុគ្គលា វិបន្នទិដ្ឋី.

កតមេ តយោ បុគ្គលា សម្បន្នទិដ្ឋី? តថាគតោ ច, តថាគតសាវកោ ច, យោ ច សម្មាទិដ្ឋិកោ – ឥមេ តយោ បុគ្គលា សម្បន្នទិដ្ឋី.

‘‘កោធនោ ឧបនាហី ច, បាបមក្ខី ច យោ នរោ;

វិបន្នទិដ្ឋិ មាយាវី, តំ ជញ្ញា វសលោ ឥតិ’’ [ឥមេ (ស្យា.) សុ. និ. ១១៦ បស្សិតព្ពា].

អក្កោធនោ អនុបនាហី, វិសុទ្ធោ [អមក្ខី (ស្យា.) អដ្ឋកថា ឱលោកេតព្ពា] សុទ្ធតំ គតោ;

សម្បន្នទិដ្ឋិ មេធាវី, តំ ជញ្ញា អរិយោ ឥតីតិ.

តិស្សោ វិបន្នទិដ្ឋិយោ, តិស្សោ សម្បន្នទិដ្ឋិយោ. កតមា តិស្សោ វិបន្នទិដ្ឋិយោ? ឯតំ មមាតិ – វិបន្នទិដ្ឋិ. ឯសោហមស្មីតិ – វិបន្នទិដ្ឋិ. ឯសោ មេ អត្តាតិ – វិបន្នទិដ្ឋិ. ឥមា តិស្សោ វិបន្នទិដ្ឋិយោ.

កតមា តិស្សោ សម្បន្នទិដ្ឋិយោ? នេតំ មមាតិ – សម្បន្នទិដ្ឋិ. នេសោហមស្មីតិ – សម្បន្នទិដ្ឋិ. ន មេសោ អត្តាតិ – សម្បន្នទិដ្ឋិ. ឥមា តិស្សោ សម្បន្នទិដ្ឋិយោ.

ឯតំ មមាតិ – កា ទិដ្ឋិ, កតិ ទិដ្ឋិយោ, កតមន្តានុគ្គហិតា តា ទិដ្ឋិយោ? ឯសោហមស្មីតិ – កា ទិដ្ឋិ, កតិ ទិដ្ឋិយោ, កតមន្តានុគ្គហិតា តា ទិដ្ឋិយោ? ឯសោ មេ អត្តាតិ – កា ទិដ្ឋិ, កតិ ទិដ្ឋិយោ, កតមន្តានុគ្គហិតា តា ទិដ្ឋិយោ?

ឯតំ មមាតិ – បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ. អដ្ឋារស ទិដ្ឋិយោ. បុព្ពន្តានុគ្គហិតា តា ទិដ្ឋិយោ. ឯសោហមស្មីតិ – អបរន្តានុទិដ្ឋិ. ចតុចត្តារីសំ ទិដ្ឋិយោ. អបរន្តានុគ្គហិតា តា ទិដ្ឋិយោ. ឯសោ មេ អត្តាតិ – វីសតិវត្ថុកា អត្តានុទិដ្ឋិ. វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ. សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខានិ [សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខេន (ស្យា.)] ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ. បុព្ពន្តាបរន្តានុគ្គហិតា តា ទិដ្ឋិយោ.

១៥១. ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, មយិ និដ្ឋំ គតា, សព្ពេ តេ ទិដ្ឋិសម្បន្នា. តេសំ ទិដ្ឋិសម្បន្នានំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា, បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា. កតមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា? សត្តក្ខត្តុបរមស្ស, កោលំកោលស្ស, ឯកពីជិស្ស, សកទាគាមិស្ស, យោ ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អរហា – ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា.

‘‘កតមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា? អន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស, ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយិស្ស, អសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស, សសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស, ឧទ្ធំសោតស្ស, អកនិដ្ឋគាមិនោ – ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា.

‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, មយិ និដ្ឋំ គតា, សព្ពេ តេ ទិដ្ឋិសម្បន្នា. តេសំ ទិដ្ឋិសម្បន្នានំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា, ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា.

‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, មយិ អវេច្ចប្បសន្នា, សព្ពេ តេ សោតាបន្នា. តេសំ សោតាបន្នានំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា, បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា. កតមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា? សត្តក្ខត្តុបរមស្ស, កោលំកោលស្ស, ឯកពីជិស្ស, សកទាគាមិស្ស, យោ ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អរហា – ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា.

‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, មយិ អវេច្ចប្បសន្នា, សព្ពេ តេ សោតាបន្នា. តេសំ សោតាបន្នានំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា. ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋាតិ’’.

ភវវិភវទិដ្ឋិនិទ្ទេសោ សោឡសមោ.

ទិដ្ឋិកថា និដ្ឋិតា.